Кіріспе

Розалар соғысының соңғы шайқасы

1487 жылғы 16 маусымдағы Стоук алаңы шайқасы Розалар соғысының соңғы шайқасы деп есептелуі мүмкін, себебі ол Ланкастер және Йорк үйлерінен тараған таққа талапкерлер арасындағы соңғы маңызды шайқас болды. Екі жыл бұрынғы Босворт алаңы шайқасы Генрих VII-ні таққа отырғызып, Йорктердің соңғы билеу кезеңін аяқтап, Тюдорлар дәуірін басталды. Стоук алаңы шайқасы – Йорктердің жетекшілерінің Генрихті Ламберт Симнелдің пайдасына тақтан түсіруге жасаған әрекетінің шешуші шайқасы болды. Көбінесе Йорк пен Ланкастер арасындағы маңызды шайқастардың екінші дәрежелі шарасы ретінде бейнеленгенімен, бұл шайқас Босворттан сәл ірі болуы мүмкін, себебі жер бедері екі тарапты жақын арада, қанағаттандырылмайтын шайқасқа түсірді, нәтижесінде ауыр шығындарға ұшырады. Бірақ, соңында Генрихтің жеңісі толық болды. Шайқаста Йорктердің барлық жетекшілері дерлік қаза тапты.

Үміткер

Англияның Генрих VII жаңа патшалық әулеттің (Тюдорлар әулеті) тағын иеленді және Йорк фракциясының қолдауын алу үшін олардың мұрагері Елизавета Йоркқа үйленуге тырысты, бірақ оның билігі толығымен бекітілмеген еді. Йорк әулетінің басты талапкері – королеваның бірінші туысы, Джордж, Кларенс герцогының ұлы, Уорвик графы Эдвард болатын. Бұл бала Лондон мұнарасында қамауда ұсталды. Линкольн, Тюдор патшасымен келісімге келгенімен, таққа талап ету құқығы бар еді; соңғы Плантагенет, Англияның Ричард III, Линкольнді, оның жүрегі туысын, патшалық мұрагері деп тағайындаған. Симнелдің кім екеніне күмәні болмаса да, Линкольн кек алу мен өтеу алу мүмкіндігін көріп тұрды. Линкольн 1487 жылдың 19 наурызында ағылшын сарайынан қашып, Мехелен (Малин) сарайына және оның тәтесі, Бургундия герцогинясы Маргаретқа барды. Маргарет 2000 неміс және швейцариялық салдатынан тұратын әскери күш пен қаржылық қолдау көрсетті, олардың басында Мартин Шварц тұрды. Линкольнге Мехеленде Ричард III-нің адал қолдаушысы лорд Ловелл, Джерсидің бұрынғы губернаторы сэр Ричард Харлстон және Каледегі ағылшын гарнизонының капитаны Томас Дэвид сияқты бірнеше көтерілісші ағылшын лордтары қосылды. Йоркшылар көбірек қолдаушы жинау үшін Йорк ісі танымал болған Ирландияға теңізден өтуге шешім қабылдады.

Йорктар көтерілісі

Йорк флоты 1487 жылғы 4 мамырда Дублинге жетіп, кемеге шықты. 8-ші Килдар графы Джеральд Фицджеральд пен оның інісі Томас Фицджеральд Лаккаг, Ирландияның лорд-канцлерінің көмегімен Линкольн 4500 ирланд жалдамалы әскерін жинады, олардың көп бөлігі жеңіл қаруланған, бірақ жоғары мобильді жаяу әскер болатын. Ирландия ақсүйектері мен дін қызметкерлерінің қолдауымен Линкольн 1487 жылғы 24 мамырда Дублинде Ламберт Симнелді «Эдуард VI патша» деп тағайындады. Жаңа «патша» үшін парламент шақырылса да, Линкольн Дублинде қалуға ниеттенбеді, керісінше армияны және Симнелді солтүстік Ланкаширге аттандырды. 1487 жылғы 4 маусымда Линкольнге жергілікті помещиктер қосылды. Бірнеше күштеп жасалған марштардан кейін, қазір 8000-ге жуық санын құраған Йорк армиясы бес күнде 200 мильден астам қашықтықты басып өтті. 10 маусым күні түнде Йорк әскері Брамхам даласында, ал Тюдор тарапынан Клиффорд Тадкастер маңында орналасты. Ловелл 2000 Йорк әскерін алып, Клиффордтың 400 адамына қарсы шабуыл жасады. Нәтижесінде Йорк әскерінің толық жеңісі тіркелді. Линкольн 12 маусымда Джон лорд Скропқа Йорк қаласының Бутэм қақпасына диверсиялық шабуыл жасауды бұйырды. Содан кейін лорд Скроп солтүстікке шегініп, Нортумберленд армиясын өзімен бірге алып кетті. Линкольн мен негізгі армия оңтүстікке қарай жол тартты. Донкастердің сыртында Линкольн Эдвард Вудвилл, лорд Скельс басқаратын Ланкастер атты әскерімен кездесті. Шервуд орман арқылы үш күндік шайқас болды. Линкольн Скельсті Ноттингемге кері шегіндірді, онда Скельс атты әскері негізгі патша әскерін күтіп қалды. Алайда, шайқастар Йорк әскерінің ілгерілеуін баяулатқандықтан, Генрих патша 14 маусымда Ноттингемде Скельспен қосылғанда, лорд Стрейндж басқаратын қосымша күштерді алуға мүмкіндік алды. Генрихтің Уэльстегі басты қолдаушысы Рис ап Томас та күштермен келді. Генрих армиясы Йорк әскерінен сандық артықшылыққа ие болды. Сонымен қатар, ол «Йорк армиясынан әлдеқайда жақсы қаруланған және жабдықталған» еді. Босворттағыдай, король ұрыстың бағытын Оксфордқа тапсырды. Ұрыс басталғанға дейін аспандағы ерекше жарықтар Ланкастер әскерлері тарапынан жаман белгілер деп қабылданып, дезертирлікке әкелді, бірақ Оксфорд пен басқа да ақсүйектер моральды қалпына келтіріп, армияны «жақсы қатарға және әділ шайқасқа» дайындады. Бір біріне жақын орналасқан Йорк әскеріне жебелермен шабуыл жасалды. Жебелерден зардап шеккен Йорк әскері Ланкастер қатарын бұзу және жау армиясын қоршау үмітімен бірден шабуылға көшіп, биік жерді тастап кетті. Жалпы саны жағынан кем болғанымен, Йорк әскері «жақсы жаттығудан өткен шетелдік жалдамалы әскерлердің ядросынан» құралды. Жеңілген Йорк әскері Трент өзеніне қарай, жергілікті жерде бүгінге дейін «Қызыл арық» деп аталатын тік жардан төмен қашқанда, көптегендері бұрышталып, қаза тапты. 18 ғасырда оның үйінің құпия бөлмесінен, Оксфордширдегі Минстер Ловелл қаласындағы Минстер Ловелл залынан мәйіт табылды, бұл оның өзі болуы мүмкін деген болжамдарға орын берді.

Салдары

Симнел тұтқындалды, бірақ Генрих оны кешірді, бұл оның беделіне ешқандай зиян келтірмеді. Генрих Симнелдің жетекші йоркшілердің құрылығы екенін түсінді. Ол патшалық асханада ет пісіруші болып жұмыс істеді, кейіннен ол бүркітші болды. Ирландияны тиімді басқару үшін олардың қолдауы қажет екеніне сенген Генрих, Симнелді қолдаған ирланд дворяндарына да кешірім жасады. Бірақ Генрих кейіннен папаны бүлікке қолдаған ирланд дін қызметкерлерін анафемаға салуға көндірді. Генрих шайқастан кейін көптеген қолдаушыларын рыцарь атағына ие етті. Джон Уриттің жазған рыцарьлар тізімі "Шахмат ойыны және ойын" кітабының ішіне қосылған күйінде сақталды. Он үш жаңа байрақ жасалды және елу екі адам рыцарь атанды. Келесі жылы, 1488 жылы Генрих әскерінің екі бас атты әскер командирі, барон Скелс және сэр Джон Савидж екеуі де Гартер орденінің рыцарьлары болды. Генрих Линкольнды тірі ұстап алып, йоркшілерге қаншалықты қолдау бар екенін білуді үміттенеді. Бірақ Генрих бірқатар тергеу жүргізді, олардың нәтижесінде "салыстырмалы түрде аз өлім жазасы және көптеген айыппұлдар" болды, бұл Генрихтің аристократияны қаржылық тұрғыдан әлсірету арқылы бақылау саясатына сай келді. Шаяқтан кейін ол солтүстікке қарай Понтефракт, Йорк, Дарем және Ньюкасл қалалары арқылы өтіп, Ричард III жақтастарының бекінісі болған аймақтарда өзін көрсетті. Кейінірек Генрихтің билігі кезінде, 1490 жылдары таққа үміткер Перкин Уорбек пайда болды; бұл мәселе 1497 жылғы Екінші Корнуолл көтерілісінде шайқассыз шешілді.