Кіріспе

Неміс жазушысы Лев Фойхтвангер (; 7 шілде 1884 – 21 желтоқсан 1958) – неміс еврейі, романист және драматург. Ваймар Германиясының әдебиет әлеміндегі көрнекті тұлға, ол замандасы, драматург Бертольд Брехтке де әсер етті. Фойхтвангердің яһуди діні мен нацистік партияны билікке келгенге дейін көп жылдар бұрын қатты сынауы, 1933 жылғы қаңтарда Адольф Гитлер Германия канцлері болып тағайындалғаннан кейін, мемлекеттік қуғын-сүргінге ұшырауына себеп болды. Францияда қысқа мерзімге қамауда болғаннан және Еуропадан қауіпті түрде қашқаннан кейін, ол АҚШ-та пана тапты және 1958 жылы қайтыс болды.

Шығу тегі

Фойхтвангердің еврей тегі Орта Франкониядағы Фойхтванген қаласынан бастау алады; 1555 жылы болған қырғыннан кейін қала барлық тұрғын еврейлерді қуғынға ұшыратты. Қуылғандардың бір бөлігі кейін Фюрт қаласына қоныстанды, онда оларды "Фойхтвангерлер" деп атады, яғни Фойхтвангеннен келгендер. Фойхтвангердің әкесі Элькан 19 ғасырдың ортасында Мюнхенге көшіп келді.

Ерте өмір

Лев Фойхтвангер 1884 жылы православиелік яһуди маргарин өндірушісі Зигмунд Фойхтвангер мен оның әйелі Йоханнаның (туған есімі Боденхаймер) отбасында дүниеге келді. Ол тоғыз бауырдан тұратын отбасының ең үлкені болды, олардың тағы екеуі, Мартин және Людвиг Фойхтвангерлер де авторлар атанды; Людвигтің ұлы – Лондондық тарихшы Эдгар Фойхтвангер (1924 жылы туған). Оның екі әпкесі нацистік партияның күшеуінен кейін Палестинаға көшіп кетті. Бірі концлагерде қаза болды, ал екіншісі Нью-Йоркке қоныс аударды. Фойхтвангер алғаш рет жазуға орта мектеп оқушысы кезінде тырысып, бір сыйлыққа ие болды. 1903 жылы Мюнхенде ол элиталық Вильгельмсгимназия мектебінде Абитур емтиханын тапсырды. Содан кейін Мюнхен мен Берлинде тарих, философия және неміс тіл білімі салаларын оқыды. Ол 1907 жылы Фрэнсис Мунккердің жетекшілігімен Генрих Гейненің 1840 жылы аяқталмаған «Бахараштың раввині» романы бойынша докторлық диссертациясын қорғады.

Ерте мансап

Әр түрлі пәндерді оқығаннан кейін ол театр сыншысы болды және 1908 жылы Der Spiegel мәдениет журналын құрды (Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі осы аттас журналмен ешқандай байланысы жоқ). Бірінші саны 30 сәуірде жарық көрді. 15 санынан және алты айдан кейін Der Spiegel Зигфрид Якобсонның Die Schaubühne журналымен бірікті (1918 жылы Die Weltbühne деп аталды), және Фойхтвангер осы журнал үшін жазуын жалғастырды. Ол 1910-1913 жылдар аралығында швед авангарды Thalia журналының бірнеше авторының бірі болды. 1912 жылы ол еврей саудагерінің қызы Марта Лоффлерге үйленді. Ол үйленген кезде жүкті болған, бірақ бала туғаннан кейін көп ұзамай қайтыс болды. 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін Фойхтвангер неміс әскеріне (1914 жылдың қарашасы) шақырылды, бірақ денсаулығына байланысты қызметтен босатылды. Әскердегі тәжірибесі оның солшыл көзқарастағы жазуларына әсер етті. 1916 жылы ол Жозеф Сюсс Оппенгеймер туралы пьеса жазды, оның тұсаукесері 1917 жылы өтті, бірақ Фойхтвангер оны бірнеше жылдан кейін қайтарып алды, себебі оған риза болмады. 1918-1919 жылдардағы неміс революциясы кезінде Фойхтвангер ауырып, қатыса алмады.

Брехтпен байланысы

Көп ұзамай Фойхтвангер әдеби әлемде танымал болды, және жас Бертольд Брехт оны іздеп келді. Екеуі 1923–1924 жылдары Брехттің "Англияның Эдуард II өмірі" атты алғашқы туындыларының жобалары бойынша бірлесіп жұмыс істеді. Фойхтвангердің әйелі Мартаның сөзіне сәйкес, Фойхтвангер Брехттің тағы екі туындысының атауларына бастау болуы мүмкін, соның ішінде "Түнгі дабылдар" (алғашқыда Брехт оны "Спартак" деп атаған).

Драмадан романға ауысу

Драматург ретінде бірқатар табысқа ие болғаннан кейін, Фойхтвангер тарихи романдар жазуға көшті. Оның осы жанрдағы ең сәтті туындысы – 1921–1922 жылдары жазылып, 1925 жылы жарық көрген «Jud Süß» (Жүйке жұдырық) романы, ол халықаралық деңгейде жылы қабылданды. Оның екінші үлкен жетістігі – «Ұсақ герцогиня Маргарет Маулташ». Кәсіби себептермен ол 1925 жылы Берлинге, ал 1932 жылы Грюневальдтағы үлкен виллаға көшті. 1932 жылы ол Иосиф Флавий трилогиясының бірінші бөлігі – «Иудей соғысы» кітабын жариялады. 1930 жылы ол «Успіх» (роман) атты алғашқы әлеуметтік-саяси романын жазды, ол Пивохана төңкерісінің оқиғаларына негізделген және нацизмнің жақындап келе жатқан қатеріне жауап ретінде жазылған; бұл роман Германиядағы нацизмнің өрлеуі туралы «Вартазаль» трилогиясының бастауы болды. Ол 1933 жылы «Оперманндар» романымен трилогияны жалғастырды, ол оның ең танымал кітаптарының біріне айналды.

Бастапқы қарсылық

Фойхтвангер Гитлер мен нацистік партияға қарсы пропаганда жасаған алғашқылардың бірі болды. 1920 жылы ол сатирикалық мәтінде «Қаңғыбас яһудимен әңгімелер» деген шығармасын жариялады:

Еврей кітаптарының мұнаралары өртеніп, бұлттардай биік оттар тұрғызылды, сансыз адамдар көмірге айналды, ал дін қызметкерлерінің дауыстары қосылып ән шырқады: Gloria in excelsis Deo. Алаңнан ерлер, әйелдер, балалар сүйретіліп өтіп жатты, олар жалаңаш немесе жыртық киімде болды, олармен бірге тек денелері мен жартылай жанған кітап орамалары ғана болды – жыртылған, қараланған, нәжіспен ластанған кітап орамалары. Олардың артынан қафтан киген ерлер, біздің заманымыздың киімдерін киген әйелдер мен балалар, есепсіз, аяқталмайтын қатармен келді.

Нацизмнің өрлеуі және жер аударылу

1930 жылы Фойхтвангер инфляция дәуірінде нацистік партияның көтерілуі мен құлдырауы туралы ойдан шығарылған «Жақсылық» (роман) жариялады (1930 жылы ол оны өткеннің бір нәрсесі деп санады). Көп ұзамай нацистер оны қуғындауды бастады, ал ол Америкада сөйлеу сапарында болған кезде Вашингтонда, сол кездегі елші Фридрих Вильгельм фон Притвиц унд Гафрон ұйымдастырған кешкі асқа арнаулы қонақ ретінде қатысты – бұл Гитлердің канцлер болып тағайындалған күні (1933 жылдың 30 қаңтары). Келесі күні Притвиц дипломатиялық қызметтен кетіп, Фойхтвангерге үйіне қайтпауын ұсынды. Алайда Фойхтвангер оның кеңесін ескермей, Германияға оралды. 1933 жылы Фойхтвангер гастрольдік сапарында жүргенде, оның үйін мемлекеттік агенттер қарап, кітапханасынан көптеген заттарды, соның ішінде жобаланған еңбектерінің құнды қолжазбаларын ұрлады немесе жойды («Опперманндар» романының кейіпкерлерінің бірі осындай жағдайға тап болады). 1933 жылдың жазында оның есімі Гитлердің «Азаматтығын жою тізіміне» енгізілді, бұл тізім нацистердің неміс азаматтығынан еркіндіксіз айырып, оларды елсіз қалдыру үшін пайдаланған құжаттар еді. Сол кезде ол «Опперманндар» романын жариялады. Фойхтвангер мен оның әйелі Германияға қайтпай, Францияның оңтүстігіне көшіп, Санари-сюр-Мерде қоныстанды. Оның еңбектері 1933 жылдың 10 мамырында Германияда өткен нацистік кітап жағу акциясында жағылды. Кейін «Жақсылық» және «Опперманндар» «Күту залы» («Вартезаль») трилогиясының алғашқы екі бөлігіне айналды. 1933 жылдың 25 тамызында Германияның ресми үкіметтік газеті «Рейхсанцайгер» Фойхтвангердің есімін «Германия рейхы мен неміс халқына адал емес» деген айыппен неміс азаматтығынан айырылғандардың тізіміне енгізді. Гитлер Фойхтвангерді жеке жауы деп санады, өйткені ол нацистер билікке келгенге дейін олардың көптеген қылмыстарын болжаған және айтқан болатын, ал нацистер «Франциядағы шайтан» деп аталған «бірінші мемлекеттік жау» деп атады. Ол өзінің жазбаларында Гитлерге қарсы британдық және француз үкіметтерінің бағыну саясатынан бас тартуларына дейін бірнеше жыл бұрын нацистік расистік саясатты әшкереледі. Ол американдық саясаткерлердің де «Гитлерге мүмкіндік беру керек» деген пікір білдіргендерін еске алды. 1930 жылы «Жақсылық» және 1933 жылы «Опперманндар» кітаптарын жариялағаннан кейін ол үшінші рейхке қарсы күрестің белгілі өкіліне айналды. Бір жыл ішінде роман чех, дания, ағылшын, фин, еврей, венгр, норвегия, поляк және швед тілдеріне аударылды. 1936 жылы Санарида жүріп, ол «Құсалдақ» (Der falsche Nero) атты шығармасын жазды, онда өзін Нерон деп жариялаған римдік Теренций Максимусты Гитлермен салыстырды. 1933 жылы Германиядан кеткеннен кейін Фойхтвангер Санари-сюр-Мерде тұрды. Оның кітаптарының жоғары сатылымы, әсіресе англосаксон елдерінде, оған жер аударылу кезінде салыстырмалы түрде жайлы өмір сүруге мүмкіндік берді. 1940 жылы ол «Күту залының» үшінші романын, «Шет ел» (ағылшын тілінде «Париж газеті» деп аударылды) аяқтады. Кейін Les Milles тұтқындары неміс әскерлерінің шабуылына байланысты Нимге жақын орналасқан уақытша шатыр лагеріне көшірілді. Сол жерден ол әйелге ұқсатып Марсельге жеткізілді. Марсейде бірнеше ай күткеннен кейін ол әйелі Мартамен бірге Испания және Португалия арқылы АҚШ-қа қашып, Эсторильде қысқа уақытқа тоқтады. Ол Мартаның көмегімен қашып құтылды; Вариан Фрай (нацистік оккупациядан қашқан босқындарға көмектескен американдық журналист); Хирам Бингхам IV (Марсейдегі АҚШ вице-консулы); Майлс Стандиш (Марсейдегі АҚШ вице-консулы); Уэйтстилл Шарп және Марта Шарп (Фрай сияқты Еуропаға ұқсас миссиямен келген унитариандық пастор және оның әйелі). Уэйтстилл Шарп Фойхтвангерді Марсельден Испания арқылы Лиссабонға дейін пойызбен ертіп жүруге ерікті болды. Егер Фойхтвангер Франция мен Испания шекарасында танылса, оны тұтқындап, гестапоға тапсырар еді. Фойхтвангердің тіпті Португалияда да нацистік агенттер тарапынан ұрлануы мүмкін екенін түсінген Марта Шарп «Эскалибур» кемесіндегі өз орнын Фойхтвангерге берді, осылайша ол күйеуімен бірге Нью-Йоркке бірден жүзіп кетуіне мүмкіндік берді.

АҚШ-тағы баспана

АҚШ-та саяси пана алған Фойхтвангер 1941 жылы Лос-Анджелеске қоныстанды, сол жылы ол өзінің ұсталып қалғандығы туралы естеліктерін – «Франциядағы Шайтан» (Der Teufel in Frankreich) деген атпен жариялады. 1943 жылы Фойхтвангер Калифорния штатының Пасифик Палисадес қаласында Вилла Аврораны сатып алды және 1958 жылы қайтыс болғанға дейін сол жерде жазуын жалғастырды. 1944 жылы ол Нью-Йорк қаласында Aurora Verlag баспасын іріктемемен құрды.

Сталиндік

Батыс державаларының нацистік Германия мен фашистік Италияны бағындыру саясатын ұстауына (1935 жылғы ағылшын-неміс теңіз келісімі; 1936 жылы Рейн облысын Германияның қайта басып алуына жол беру; 1936 жылғы Испаниядағы фалангистер төңкерісіне араласпау; Италияның 1935 жылы Абиссинияға шабуыл жасауы) жауап ретінде, Фойхтвангер Германияның ұлттық-социализміне қарсы ең мықты жауды табу ниетімен советтік коммунизмге қызығушылық танытты. 1936 жылдың қарашасынан 1937 жылдың ақпанына дейін ол Кеңес Одағына сапар шекті. "Мәскеу 1937" кітабында ол Иосиф Сталин тұсындағы өмірді мақтады. Фойхтвангер сондай-ақ Ұлы тазалауды және сол кездегі нақты және ойдан шығарылған троцкистерге және "халық жауларына" қарсы өткізілген сот процестерін қорғады. Фойхтвангердің Сталинді мақтауы Арнольд Цвейг пен Франц Верфельдің наразылығын тудырды. Троцкистер бұл кітапты наив ақталу деп сынады. Кейіннен Феухтвангердің Сталинге деген жақсы қарым-қатынасы АҚШ азаматтығын алу процесін кешіктірді.

Соғыстан кейінгі

Маккарти дәуірінде Фойхтвангер кеңесшіл зиялы ретінде күдікке ілікті. 1947 жылы ол Салемдегі қызғын жағдай туралы "Вахн удер дер Тюфель ин Бостон" ("Сасқанилық немесе Бостон шайтаны") атты пьеса жазды, осылайша Артур Миллердің "Крусибл" (1953) пьесасының тақырыбын болжады; "Вахн" 1949 жылы Германияда тұңғыш рет қойылды. Джун Барроуз Мусси аударған нұсқасы 1953 жылы Лос-Анджелесте "Бостондағы шайтан" деген атаумен сахналанды. Нью-Йоркте идиш тіліндегі аудармасы көрсетілді. Өмірінің соңында Фойхтвангер еврей тақырыптарына қайта оралды ("Толедолық еврей қызы") және Израиль мемлекетін еврейлердің панасы ретінде қолдады. 1953 жылы Фойхтвангер Шығыс Германияның өнер мен әдебиет саласындағы бірінші дәрежелі Ұлттық сыйлығына ие болды.

Ауру және өлім

1957 жылы Леон Фойхтвангер асқазан қатерлі ісігіне шалдықты. Бірнеше операциядан кейін ол 1958 жылдың соңында ішкі қан кетуден қайтыс болды. Оның әйелі Марта жағалаудағы үйінде өмір сүруін жалғастырды және күйеуінің еңбектерін есте сақтауға, жер аударылғандар қауымдастығындағы маңызды тұлға ретінде қалған өмірін арнады. 1987 жылы қайтыс болғанға дейін Марта Фойхтвангер күйеуінің қолжазбаларын, фотосуреттерін және жеке кітапханасын Оңтүстік Калифорния университетінің Дохени еске алу кітапханасының ерекше қорына орналасқан Фойхтвангер еске алу кітапханасына тапсырды.

Су Сусс

Фойхтвангер 1925 жылы өзінің алғашқы танымал романы "Jud Süß" (Еврей Сусс) жарық көргенде бүкіл Германияда белгілі болды. Жозеф Сюсс Оппенгеймердің тарихы соңғы ғасыр бойында көптеген әдеби және сахналық туындылардың нысаны болды, алғашқысы Вильгельм Хауфтың 1827 жылғы повесі. Ең сәтті әдеби бейімделуі – Фойхтвангердің 1925 жылғы романы, ол 1916 жылы жазылған, бірақ кейіннен алынып тасталған пьесаға негізделген. Фойхтвангер Сюсті антисемиттік айыптау ретінде емес, ашкөздік, мақтан және амбиция сияқты адамгершілік кемшіліктердің салдарынан туған трагедияны зерттеу ретінде көрсетуді көздеді. Романды ірі баспа үйлер қабылдамады, содан кейін ол қарсылықпен шағын баспадан қабылданды. Бірақ роман жақсы қабылданып, бір жылдың ішінде 39 000 данадан бес рет басылды және 1931 жылға дейін 17 тілге аударылды. Романның сәттілігі Фойхтвангерді көрнекті неміс жазушысы ретінде таныстырды, сонымен қатар оған өмірінің соңына дейін қаржылық тәуелсіздік беретін авторлық гонорар құқығын қамтамасыз етті. Оның пьесасы және өте табысты романы алғашында 1934 жылы Ұлыбританиядағы Денхам студиясында, Германияның ең ұлы актерлерінің бірі, сондай-ақ нацистік қуғын-сүргіннен қашқан Конрад Вейдт қатысқан "Еврей Сусс" фильміне бейімделді. Германиядағы НСДАП партиясы британдық фильмді ықпалсыздандыру үшін сол атаумен антисемиттік нұсқасын жасады. Нацистік киноиндустриясының нұсқасы Вейт Харланның режиссерлігімен түсірілді: "Jud Süß" (1940). Британдық нұсқадан өзгеше, 1940 жылы шыққан антисемиттік фильмде Оппенгеймер зұлым кейіпкер ретінде бейнеленеді.