Кіріспе

Пингвин түрлері

Сары көзді пингвин (Megadyptes antipodes), сондай-ақ хойхо деп аталады, Жаңа Зеландияға ғана тән пингвин түрі. Бұрын шағын пингвинге (Eudyptula minor) жақын деп есептелген, бірақ молекулалық зерттеулер оның Eudyptes туысына жататын пингвиндерге жақын екенін көрсетті. Басқа көптеген пингвиндер сияқты, ол негізінен балықпен қоректенеді. Бұл түр Жаңа Зеландияның Оңтүстік аралының шығыс және оңтүстік-шығыс жағалауларында, сондай-ақ Стюарт аралы, Окленд аралдары және Кэмпбелл аралдарында көбейеді. Отаго түбегіндегі колониялар танымал туристік орын болып табылады, онда келушілер пингвиндерді жасырынған жерлерден, траншеялардан немесе туннельдерден жақыннан бақылай алады. Жаңа Зеландияның материгінде соңғы 20 жылда бұл түрдің саны айтарлықтай азайды. Отаго түбегінде 1990 жылдардың ортасынан бері олардың саны 75%-ға төмендеді және халық санының динамикасы келесі 20-40 жылда жергілікті түрдің жойылу қаупі бар екенін көрсетеді. Мұхит температурасының өсуінің әсері әлі зерттеліп жатыр, бірақ 2000 жылдардың ортасында жұқпалы аурудың таралуы төмендеуге елеулі үлес қосты. Теңіздегі адам қызметі (балық аулау, ластану) түрдің азаюына тең немесе одан да үлкен әсер етуі мүмкін.

Таксономия

Сары көзді пингвинді алғаш рет Жакс Бернард Хомброн мен Оноре Жаккино 1841 жылы сипаттаған. Сары көзді пингвин – Мегадиптес туысының жалғыз түрі. Бұрын ол кішкентай пингвинге жақын деп есептелген, бірақ жаңа молекулалық зерттеулер оның Эудиптес туысына жататын пингвиндерге көбірек жақын екенін көрсетті. Митохондриялық және ядролық ДНК деректері оның Эудиптес ата-бабаларынан шамамен 15 миллион жыл бұрын бөлінгенін көрсетеді. 2019 жылы Пингвин геномдық консорциумының құрамында түрдің 1,25 Гб геномы жарияланды, бұл оның тегін анықтауға және болашақ көбейту бағдарламаларын жүзеге асыру үшін қажетті ақпарат беру арқылы түрді қорғауға көмектеседі.

Кіші түрлер

М. а. антиподы, сары көзді пингвин. Қазіргі кезде тірі қалған жалғыз түршесі. Бұрын Окленд және Кэмпбелл субантарктикалық аралдарында кең таралған, ал Вайтаха пингвинінің жойылғаннан кейін Стюарт аралы мен Оңтүстік аралдың бір бөлігіне қоныстанған. М. а. waitaha, Вайтаха пингвині. Жойылып кеткен. Бұрын Солтүстік аралда және Балық аралында кездесетін, бірақ 2019 және 2022 жылдарғы зерттеулерде M. a. waitaha түршесі ретінде қайта жіктелді. М. а. richdalei, Ричдейл пингвині. Оның маңдайы, басы және бетінің қабырғалары алтын сары ұсақ дақтармен араласқан құңғыр сұр түсті. Көзі сары. Биік бойлы және салмақты. Салмағы жыл бойы өзгереді, пингвиндер көбеюге дейін ең ауыр болады, осы кезде 3-4 килограммға дейін салмақтан айырылуы мүмкін. Еркектер орташа есеппен аналықтардан (орташасы ) сәл ауыр болады. Сары көзді пингвиндер ұзақ өмір сүруі мүмкін, кейбір жекелемелер 20 жылға жетеді. Еркектер әдетте аналықтардан ұзақ өмір сүреді, нәтижесінде 10-12 жасқа дейін жыныс қатынасы 2:1 шамасында болады. Сары көзді пингвин көбінесе үнсіз. Вайтаха пингвинін ашқан топ мүшесі Джереми Остин: "Біздің зерттеулеріміз Жаңа Зеландия құрлығындағы сары көзді пингвиндер бұрынғы көптеген популяцияның азайып бара жатқан қалдықтары емес, салыстырмалы түрде жақында субантарктикадан келгенін және жойылған Вайтаха пингвинін ығыстырғанын көрсетіп тұр" деді. Чатэм аралдарынан шыққан шағын түрше, M. a. richdalei, жойылып кеткен. Солтүстік популяция Жаңа Зеландияның Оңтүстік аралының оңтүстік-шығыс жағалауынан Стюарт және Балық аралдарына дейін созылады. 2012-2017 жылдар аралығындағы мониторинг деректеріне сәйкес, Окленд аралдарындағы Эндерби аралында жылына орташа есеппен 577 жұптасқан пингвин бар, бұл түрдің жалпы жұптасқан популяциясының 37-49% құрайды.

Өсіру

Жаңа Зеландияда сары көзді пингвиндер отар құрып ұялай ма деген мәселе зоологтар арасында әлі де талқыланып жүр. Антарктикалық пингвиндердің көпшілігі құстардың үлкен, тығыз жиынтығында ұялайды; ал сары көзді пингвиндер бір-бірін көре алмайтындай қашықтықта ұялайды. Олар төрт-алты немесе одан да көп құстан тұратын топтап жағаға шығулары мүмкін, бірақ содан кейін бір шақырымға дейін ішке қарай, жеке ұя салатын жерлеріне тарап кетеді. Осыған байланысты, Жаңа Зеландиядағы пингвин мамандары сары көзді пингвиндер ұялайтын аймақтарды «колония» емес, «мекендеу ортасы» деп атауға келіседі. Олар 3-4 жасқа келгенде алғаш рет көбейеді және ұзақ мерзімді серіктестік құрады. Ұя салатын жері тамыз айында таңдалады, ал қыркүйек айында әдетте екі жұмыртқа салады. Инкубация (39–51 күнге дейін) екі ата-анаға да бөліседі, олар кезек-кезек бірнеше күн бойы ұяда қалуы мүмкін. Ұядан шыққаннан кейінгі алғашқы алты аптада балапандар күндіз бір ата-анасымен, екіншісі теңізде азық іздеп жүргенде қорғалады. Азық іздеген ересек пингвин балапандарды тамақтандыру және жұбайының орнын басу үшін күнделікті келіп тұрады. Балапандар алты апталық болған соң, екі ата-ана да теңізге шығып, қарқынды өсіп келе жатқан балаларына азық жеткізеді. Балапандар әдетте ақпан айының ортасында ұшып кетеді және содан кейін толық дербес болады. Балапандардың ұшып кеткендегі салмағы әдетте 5-6 кг аралығында болады.

Тамақтандыру

Сары көзді пингвиннің рационының шамамен 90% балықтан тұрады, негізінен теңіз түбінде тіршілік ететін түрлер, оның ішінде күміс балық (Argentina elongata), көк балық (Parapercis colias), қызыл балық (Pseudophycis bachus) және опал балық (Hemerocoetes monopterygius). Басқа да түрлері – Жаңа Зеландиялық көк түлік (Sprattus antipodum) және жебелі семіздік (Nototodarus sloanii) сияқты басбармақтар. Олар сондай-ақ кейбір қабықшалылардың, оның ішінде криллдің (Nyctiphanes australis) жейді. Жақында пингвиндердің медузаларды да аулайтыны анықталды. Бастапқыда құстар медузаның өзімен қоректенеді деп есептелгенмен, камера тіркегіштердің нәтижесінде пингвиндер медузалармен байланысты жас балықтар мен балық дернәсілдерін қуатыны анықталды. Жұптасқан пингвиндер әдетте екі түрлі азық іздеу сапары жасайды: таңертең шығып, кешке отарларына 25 км дейін қашықтықта қайтатын күндізгі сапарлар, және ұяларынан 4 сағаттан артық немесе 7 км-ден аспайтын қысқа кешкі сапарлар. Сары көзді пингвиндер теңіз түбінде аң іздейтін, дерлік эксклюзивті бентосты аңшылар болып табылады. Осыған сәйкес, олардың суға батуларының 90% дейін бентостық суға батулар болып табылады.

Қорғау

Сары көзді пингвин әлемдегі ең сирек пингвин түрлерінің бірі саналады. Ол IUCN Қызыл тізімінде жойылу қаупі төніп тұрған түр ретінде тіркелген. Алғаш рет 1988 жылы тізімге қауіп төндіретін түр ретінде енгізілген. Кейін 2000 жылы оның статусы жойылу қаупі төніп тұрған түрге өзгертілді. 2007 жылы оның саны шамамен 4000 болды деп есептеледі. Басты қауіптерге ортаның нашарлауы және жаңадан келген жыртқыштар жатады. Бұл, мүмкін, қазіргі тірі пингвиндердің арасындағы ең ежелгісі болуы мүмкін. 2007 жылдың қараша айында Консервация департаменті мен Сары көзді пингвин қоры бірлесіп материктің 10% астам популяциясын қорғайтын қорық құрды. 2010 жылдың тамызында сары көзді пингвин АҚШ-тың жойылу қаупі төніп тұрған түрлер туралы заңымен қорғауға алынды.

Қауіптер

2004 жылдың көктемінде бұрын сипатталмаған ауру Отаго түбегіндегі және Солтүстік Отагодағы сары көзді пингвиннің 60% балапанын қырып салды. Бұл ауру Corynebacterium бактериясының жұқпасымен байланысты, бұл бактериялар туысы адамда дифтерияны да қоздырады. Бұл дифтериялық стоматит ретінде сипатталды және қоздырғышы анықталды. Ұқсас мәселе Стюарт аралындағы популяцияны да қамтыды. 2022 жылы ауруханада емделген 41 балапанның 88% аман қалды.

Туризм

Бірнеше құрлықтағы орталар бақылау пунктерімен жабдықталған және құстардың жағаға қонғанын көруге ниеттілер үшін салыстырмалы түрде қолжетімді. Оларға Оамарудағы жағажайлар, Моераки маяғы, Дунедин маңындағы бірнеше жағажайлар және Кэтлинс кіреді. Сонымен қатар, Отаго түбегіндегі коммерциялық туристік фирмалар сарыкөзді пингвиндерді бақылау үшін бақылау пунктерін ұсынады. Дегенмен, сарыкөзді пингвинді зообақтарда кездестіру мүмкін емес, себебі ол тұтқындық жағдайында көбеймейді.

Мәдениетте

"Хойхо" Жаңа Зеландияның бес долларлық банкнотының арт жағында бейнеленген. Сары көзді пингвин – Дунедин қалалық кеңесінің қайта өңдеу және қатты қалдықтарды басқару кампаниясының талисманы. Сары көзді пингвин "Пингвиндердің комедиясы" фильмінде де көрсетіледі, онда олар жаһандық жылынуға шағымданады. 2019 жылы сары көзді пингвин Жаңа Зеландияда "Жыл құсы" атағын жеңіп алды, бұл бәйге тарихының 14 жылында теңіз құсының алғашқы жеңісі болды.