Кіріспе

Құс түрлері

Магеллан пингвині (Spheniscus magellanicus) – Оңтүстік Америка пингвині, Аргентина, Чили және Фолкленд аралдарындағы Патагония жағалауында көбейеді. Кейбіреулері Бразилия мен Уругвайға көшіп барады, және олар кейде Эспирито-Сантоға дейін солтүстікке қарай көріледі. Кездейсоқ келгендері Сальвадорда, Антарктидадағы Эвиан аралында, Австралия мен Жаңа Зеландияда табылған. IUCN бұл түрді «Тәуекел азаматтары» тізіміне енгізген. Еркектер ұрғашылардан ірілеу, ал екеуінің де салмағы балаларын өсірген кезде төмендейді. Ересектердің арқасы қара, ал құрсақтары ақ. Басы мен кеудесі арасында екі қара жолақ бар, төменгі жолақ кері тісті аттың жалағы тәрізді келген. Басы қара, кең ақ жолақ көздің артынан басталып, құлақтың қара қанаттары мен жамбастың айналасын қамтып, мойында жалғасады. Балапандар мен жас пингвиндердің арқасы сұр-көк, ал кеудесі ашық сұр-көк түсті. Магеллан пингвиндері жабайы табиғатта 25 жылға дейін, ал тұтқында 30 жылға дейін өмір сүре алады. Сан-Франциско хайуанатбағындағы «Капитан Эо» атты Магеллан пингвині 2022 жылы 40 жасында қайтыс болды. Жастардың аяқтарында әдетте дақтанған үлгі болады, ол есейген сайын жоғалады. Бұл құстар шамамен он жылға толғанда, олардың аяқтары көбінесе толығымен қара түске енеді. Басқа пингвин түрлері сияқты, Магеллан пингвинінің де су астында жүзуге арналған өте қатаң қанаттары бар.

Диета

Магеллан пингвиндері суда азықтанады, шағын пелагикалық балықтар, суқұйғыштар, сепидалар, кальмарлар, криль және басқа да қабықтылылар сияқты жануарларды аулайды, сонымен қатар жемдерімен бірге теңіз суын да жұтады. Олардың тұз шығару бездері денелерінен тұзды шығарып тастайды. Ересек пингвиндер жем іздеу үшін жиі терең суға түседі. Көбейту маусымында еркектер мен ұрғашылардың тамақтану және суға түсу үлгілері, сондай-ақ тамақ құрамы ұқсас болады, бірақ сүйек тіндерін талдау нәтижесінде, балаларды өсіруге байланысты шектеулер алынғаннан кейін тамақтандырудың әртүрленгені байқалды. Магеллан пингвиндері Галапагос пингвиндері сияқты қатты азық тапшылығын бастан өткермейді, себебі олардың тұрақты азық қоры Оңтүстік Американың Атлантика жағалауында орналасқан. Атлант мұхитындағы кең континенттік шельф Магеллан пингвиндеріне көбейетін орындарынан шалқап азық іздеуге мүмкіндік береді. Хризора және Цианея туысына жататын медузалардың белсенді ізделіп желетіні анықталды, ал бұрын олардың кездейсоқ жұтылып қалғаны ойлаған. Осыған ұқсас артықшылықтар Адели, сарыкөзді және кішкентай пингвиндерде де кездеседі.

Өсіру

Магеллан пингвиндері азық іздегенде үлкен топта жүреді. Көбейту маусымында бұл құстар Аргентина, Чилидің оңтүстігі және Фолкленд аралдарында 20 ұядан тұратын үлкен ұяшықтарда жиналады. Көбейту маусымы қыркүйек айында ересек Магеллан пингвиндерінің ұяшықтарға келуімен басталып, ақпан мен наурыз айларының соңында балапандар ұяшықтардан кетуге жетілгенде аяқталады. Ұялар бұталардың астында немесе қуыстарда салынды. Екі жұмыртқа салынады. Инкубация 39–42 күнге созылады, бұл жұмысты ата-аналар 10–15 күндік кезеңдермен бөліседі. Балапандарды екі ата-анасы 29 күн бойы күтіп, 2–3 күнде бір рет тамақтандырады. Әдетте, екеуі де ересекке дейін өседі, бірақ кейде тек бір балапан өсіріледі. Сәтті Магеллан пингвині көбейту маусымында орташа есеппен 0,7 балапан өсіре алады. Магеллан пингвиндері температурасы жоғары болатын жылы жерлерде жұмыртқа салады. Еркек және әйел пингвиндер жұмыртқаны басу кезегін ауыстырады, себебі олар ұяларынан қашықта азық іздейді. Еркектер екінші жұмыртқа салынған күні теңізден оралып, жұмыртқаны басу кезегін бастайды. Екінші жұмыртқалар әдетте бірінші жұмыртқадан үлкен және температурасы жоғары болады. Бірінші жұмыртқаның аман қалу ықтималдығы жоғарырақ, бірақ кейбір жағдайларда екі балапан да сәтті өсірілуі мүмкін. Еркек және әйел Магеллан пингвиндері азық іздеу кезінде пайдаланатын теңіз аймақтарында бірімен-бірі жақын болады және балапандарды ерте күтім кезінде азық іздеу мінез-құлқында шамалы айырмашылықтарды көрсетеді. Магеллан пингвиндері жыл сайын бір серікпен жұптасады. Еркек былтырғы қуысын қайтарып алып, аналық серігімен қайта қосылуды күтеді. Аналықтар серіктерін тек дауысы арқылы тани алады. Көбейту маусымы аяқталғаннан кейін Магеллан пингвиндері қысқа қарай көшіп, Перу мен Бразилия жағалауларындағы суларда азықтанады.

Қорғау мәртебесі

Түрдің саны азайып бара жатқан және ең аз қызығушылық тудыратын түр ретінде жіктеледі. Адамдармен байланыс пингвин балапандарына стресс тудыруы мүмкін. Жаңадан шайқасқан балапандарға туристер келген кезде стресс реакциясы байқалады, олардың қанында кортикостерон деңгейі жоғарылайды. Кортикостеронның жоғары деңгейі бұлшықет күшінің, өсудің және иммундық функцияның дамуына зиян келтіреді.

Мұнайдың төгілуі

Ірі көбелек ошақтары мұнай төгілулеріне осал, олар Аргентина жағалауында әр жылы 20 000 ересек және 22 000 жас балапанды өлтіреді. Халықаралық кемелерден теңізге жасырын түрде төгілетін мұнайдың салдарынан туындаған тұрақты ластану, әсіресе Магеллан бұғазында, үнемі болатын мәселе. Чилиде бұл түр кемелерден болатын мұнай төгілулеріне де ұшырайды. Чилиде пингвиндерге әсер еткен мұнай төгілулеріне «Нейпир» (1973), «VLCC Metula» (1974), «Хосе Фукс» (2001) және «Berge Nice» танкерінен (2004) төгілген мұнай жатады. Бұл түр басқа елдердегі төгілулерге де ұшырауы мүмкін, себебі пингвиндер жылдық көші-қон жолдарымен қозғалады. 2008 жылы Уругвайдың Монтевидео қаласының жанында «Syros» мұнай танкерінен төгілген мұнайдан кем дегенде 72 Магеллан пингвині зардап шегіп, өлді. Оқиғадан кейін Бразилияда мұнаймен жабылған пингвиндер табылды, сондай-ақ әлсіз немесе тамақтанған пингвиндер де кездесті, бұл Уругвайдағы мұнай төгілуінің азық-түлік қорына тигізген әсері туралы күмәндарга себеп болды. Мұнайға ұшырау пингвиндердің иммунитетін төмендетіп, оларды саңырауқұлақтарға, бактерияларға және өкпе ауруларына осал етеді. Әлемдегі зоопарктердің өкілдері Магеллан пингвиндерінің балапандарын қабылдап, оларды тұтқында өсірді, бұл қорғау популяциясын құруға көмектеседі (бірақ бұл жануарлар, жабайы популяциядан айырмашылығы, маусымдық көші-қонға қатыса алмайды немесе азық іздей алмайды).

Климаттың өзгеруі

Климаттың өзгеруі балықтардың қоныс аударуына себеп болды, соның салдарынан кейбір Магеллан пингвиндері балық аулау үшін ұяларынан қосымша 40 шақырымға дейін жүзуге мәжбүр болып отыр. Пингвиндер 80 шақырымға дейін жүзіп бара жатқанда, олардың жұбайлары ұяда отырып, тамақтана алмайды. Вашингтон университетінің профессоры П. Ди Боерсма бақылап отырған, Буэнос-Айрестен оңтүстікке қарай 1609 шақырым жерде орналасқан колония соңғы 22 жылда 20 пайыздан астам азайып, 200 мың көбейту жұбы қалды. Кейбір жас пингвиндер балыққа жақын болу үшін көбейту колонияларын солтүстікке қарай жылжытуда, бірақ кейбір жағдайларда бұл оларды жеке меншікке және қорғалмаған жерлерге орналастырады. Осы өзгерістердің нәтижесінде кейбір пингвиндердің жоғалып кеткені немесе адасқандары белгілі болды. Қазіргі уақытта 17 пингвин түрінің 12-сі тез қарқынмен азайып барады. Профессор Ди Боерсманың жақындағы зерттеуі климаттың өзгеруіне байланысты ауа райының өзгеруіне байланысты жаңбырлы дауылдардың көбеюі балапандардың санына үлкен әсер еткенін көрсетті. Балапандардың су өткізбейтін қауырсыны әлі толық жетілмегендіктен, қатты дауыл кезінде суға ішіп қалғанда гипотермиядан өлу қаупі жоғары. Климаттың өзгеруімен байланысты дауылдар, құрғақшылық, температураның өзгеруі және орман өрттері сияқты төтенше жағдайлардың жиілеуі Магеллан пингвиндерінің көбеюге қабілеттілігінің төмендеуіне әкелуде.

Жаппай өлім-жітім

2008 жылы Рио-де-Жанейроның жағалауында 400-ден астам пингвин өлі табылды. Сол жылы Нитерой зообағына 100 пингвин майлы күйде, емдеуге мұқтаж болып түсті. 2012 жылдың маусым айында Бразилия жағалауында 742 Магеллан пингвині шіріген күйде табылды. Өлімнің себептері зерттелді. Құстар жас болғандықтан, өлімге "табиғи себептер" себеп болды деп болжалды. 2022 жылдың наурыз айының басында Чилидің оңтүстігінде, Толтен өзенінің жағасында 115 пингвин өлі табылды. Пингвиндерден басқа 104 ақ таңдайлы петрель, 5 гуанай корморан, 1 чилилік дельфин және 1 Оңтүстік Америка теңіз арыстаны өлі күйде табылған.

Қорғау

Чубут провинциясының үкіметі ең үлкен Магеллан пингвинінің көбею ошағының жанында пингвиндерді және басқа да теңіз жануарларын қорғау мақсатында теңіз қорғалатын аймағын құруға міндеттенді. Теңіз қорғалатын аймағын құру колониялардың көбею табыстылығын арттыруға, сондай-ақ жемнің қолайлы болуына, азық іздеу қашықтығын қысқартуға және тамақтану жиілігін жоғарылатуға ықпал етеді.