Кіріспе

Француз экономисі Жак Жозе Мардохе Атали (жақ атали; 1943 жылғы 1 қарашада туған) – француз экономикалық және әлеуметтік теоретик, жазушы, саяси кеңесші және жоғары лауазымды мемлекеттік қызметкер. Өте жемісті жазушы, Атали 1969 жылдан 2023 жылға дейінгі 54 жылда 86 кітап жариялады. Атали 1981 жылдан 1991 жылға дейін президент Франсуа Миттеранның кеңесшісі болды және 1991 жылдан 1993 жылға дейін Еуропалық қайта құру және даму банкінің алғашқы басшысы қызметін атқарды. 1997 жылы білім министрі Клод Аллегренің сұрауымен ол жоғары білім беру жүйесін реформалауды ұсынды. 2008 жылдан 2010 жылға дейін президент Николя Саркози кезінде француз экономикасының өсуін қамтамасыз ету жөніндегі үкіметтік комиссияны басқарды. Атали жаңа технологияларды дамытуға бағытталған EUREKA еуропалық бағдарламасын бірлесіп құрды. Ол сондай-ақ PlaNet Finance коммерциялық емес ұйымын құрды, қазір ол Positive Planet деп аталады, және стратегия, корпоративтік қаржы және венчурлық капитал саласындағы халықаралық консалтингтік фирма Attali & Associates (A&A) басшысы болып табылады. Өнерге қызығушылық танытқан ол Орсей мұражайының кеңесіне мүше болып тағайындалды. Ол елуден астам кітап жариялады, оның ішінде "Verbatim" (1981), "Noise: The Political Economy of Music" (1985), "Labyrinth in Culture and Society: Pathways to Wisdom" (1999) және "A Brief History of the Future" (2006) кітаптары бар. 2009 жылы Foreign Policy журналы оны әлемдегі ең ірі 100 "жаһандық ойшылдың" бірі деп атады.

Ерте өмір

Жак Аттали 1943 жылы 1 қарашада Алжирде (Алжир) еврей отбасында өзінің егіз інісі Бернард Атталимен бірге дүниеге келді. Оның әкесі, Симон Аттали, Алжирде парфюмерияда ("Биб э Баб" дүкенінде) табысқа жеткен, өзін-өзі білімді еткен адам. Ол 1943 жылы 27 қаңтарда Фернанде Абекассиске үйленді. 1954 жылы 11 ақпанда анасы оның әпкесі Фабиенді дүниеге әкелді. 1956 жылы, Алжирдің тәуелсіздік соғысы басталғанына екі жыл өткен соң (1954–1962), әкесі отбасымен бірге Парижге көшуге шешім қабылдады. Жак пен Бернард 16-шы округтегі Жансон де Сайли лицейінде оқыды, онда олар Жан Луи Бьянко және Лоран Фабиуспен танысты. 1966 жылы Жак Политехникалық мектепті бітірді (1963 жылғы түлектердің біріншісі). Ол сондай-ақ École des mines, Sciences Po және École nationale d'administration мектептерін бітірді (1970 жылғы түлектердің үшіншісі). 1968 жылы француз департаменті (Ниевр) префектурасында тағылымдамадан өту кезінде ол Франсуа Миттеранмен екінші рет кездесті, ол сол кездегі департамент президенті болды, ал олар үш жыл бұрын алғаш рет танысқан. 1972 жылы Аттали Ален Коттаның жетекшілігімен жазған диссертациясы үшін Париж Дофин университетінен экономика ғылымы бойынша докторлық дәрежесін алды. Мишель Серрес оның диссертациясын бағалау комиссиясының құрамында болды. 1970 жылы, 27 жасында ол Мемлекеттік кеңеске мүше болды. 1972 жылы, 29 жасында ол өзінің алғашқы екі кітабын – «Analysis économique de la vie politique» және «Modèles politiques» жариялады, олар үшін Ғылым академиясының сыйлығымен марапатталды.

Академиялық мансап

Жак Аттали 1968 жылдан 1985 жылға дейін Париж Дофин университетінде, Политехникалық мектепте және Көпірлер мен жолдар мектебінде экономикадан сабақ берді. Ол өзінің Дауфиндегі IRIS зертханасында бірнеше жас зерттеушілерді – Ив Стурдзе (Жак Атталидың бірлесіп құрған EUREKA еуропалық зерттеу бағдарламасын басқарған), Жан-Эрве Лорензи және Эрик Орсеннаны, сондай-ақ журналистика, математика, шоу-бизнес, қаржылық талдау сияқты түрлі салалардағы көрнекті тұлғаларды біріктірді.

Саяси мансап

Аталидің Франсуа Миттеранмен тығыз ынтымақтастығы 1973 жылдың желтоқсанында басталды. 1974 жылы ол президенттік сайлаудағы саяси науқанын басқарды. Содан кейін оппозициядағы штаб басшысы болды. 1981 жылы Франсуа Миттеран президент болып сайланғаннан кейін Аталиді өзінің арнайы кеңесшісі етіп тағайындады. Осы сәттен бастап Жак Аттали әр кеш сайын француз президентіне экономика, мәдениет, саясат немесе оқыған соңғы кітабы туралы ескертулер жазды. Ол сондай-ақ барлық Министрлер кабинетінің отырыстарына, Қорғаныс кеңесіне және президент Франсуа Миттеран мен шетелдік мемлекеттер мен үкімет басшыларының арасындағы барлық екіжақты кездесулерге қатысты. Президент оған Еуропалық және G7 саммиттерінде «шерпа» (мемлекет басшысының жеке өкілі) рөлін де тапсырды. Аттали таныстарының шеңберін кеңейтіп, Реймонд Барре, Жак Делор, Филипп Сегин, Жан-Люк Лагардер, Антуан Рибо, Мишель Серрес, Колуш сияқты адамдармен жақындасты. Ол президентке Жан Луи Бьянко, Ален Бублиль және Ұлттық әкімшілік мектебінің бірнеше жас, перспективті түлектерін (Франсуа Олланд пен Сеголен Роял секілді) командасына қосуды ұсынды. 1982 жылы ол «экономикалық қатаңдық» саясатын қолдады. Миттеранның 10 жыл бойы «шерпасы» ретінде ол 1982 жылы Версальдегі G7 саммитін және 1989 жылы G7 саммитін ұйымдастырды. 1989 жылғы 14 шілдеде француз революциясының екі жүз жылдығына арналған мерекелік шараларды ұйымдастыруға белсенді қатысты. 1997 жылы Клод Аллегренің өтініші бойынша ол жоғары білім беру жүйесін реформалауды ұсынды, нәтижесінде LMD моделі енгізілді. 2008 және 2010 жылдары Франция президенті Николя Саркози оны Франция экономикасының өсуін қамтамасыз ету мақсатында реформалар ұсынуға бағытталған екіпартиялық комиссияның төрағасы болуға шақырды. 2013 жылы Аттали президент Франсуа Олландтың сұрауы бойынша дайындалған баяндамада оң экономика тұжырымдамасын жақтады. Оның идеялары Эммануэль Макронның экономика министрі ұсынған заңның кейбір қағидаларына әсер етті. 2011 жылдың сәуір айында Вашингтонда (АҚШ) АҚШ-тың Смитсонов институтының Вудро Вильсон атындағы халықаралық ғылыми орталығы Атталиге «Вудро Вильсон атындағы қоғамдық қызмет» сыйлығын табыс етті. Аттали раттахизмді қолдады. Ол Эммануэль Макронды ерте байқап, оның Франция Республикасының Президенті болуына ықпал еткені үшін жиі мақталады. Расында, ол оны Ротшильд & Co. инвестициялық банкінде жұмыс істеген кезде танып, содан кейін оны Франсуа Олландқа ұсынып, экономика министрі болуын ұсынған.

Халықаралық мансап

1979 жылы Аттали «Ашаршылыққа қарсы күрес» (Action Contre La Faim) халықаралық үкіметтік емес ұйымын бірлесіп құрды. 1984 жылы ол «жаңа технологияларды дамытуға» бағытталған EUREKA еуропалық бағдарламасын іске асыруға көмектесті және оның басшылығын Ив Стурдзеге тапсырды. 1989 жылдың қаңтарында ол Бангладештегі апатты су тасқынына қарсы кең ауқымды халықаралық іс-қимыл жоспарын бастады. 1989 жылдың тамызында Франсуа Миттеранның екінші мерзімінде Жак Аттали саясаттан қол үзді және Елисей сарайын қалдырды. Ол Лондонда Еуропалық қайта құру және даму банкін (ЕҚДБ) құрып, оның алғашқы президенті болды. Бұл институттың идеясын ол 1989 жылдың маусымында, Берлин қабырғасы құлағанға дейін, Шығыс Еуропа елдерін қайта құруды қолдау мақсатымен ұсынған. ЕҚДБ құрылуына әкелген Париж келіссөздері конференциясына төрағалық етті. Оның басшылығымен ЕҚДБ атом электр станцияларын қорғау, қоршаған ортаны сақтау, инфрақұрылымды дамыту, жеке сектордың бәсекеге қабілеттілігін арттыру және демократияға өтуді қолдауға бағытталған инвестицияларды ынталандырды. 1991 жылы Аттали Михаил Горбачевті Лондонға, ЕҚДБ штаб-пәтеріне шақырды, бұл британ премьер-министрі Джон Мейджердің пікіріне қайшы болды. Осылайша ол сол қалада өтіп жатқан G7 үкімет басшыларын кеңес мемлекет басшысын қабылдауға мәжбүр етті. Жак Аттали мен Джон Мейджердің қызу телефон арқылы сөйлескенінен кейін британ баспасөз Атталиді сынап, оның институтты басқаруына күдік білдірді. ЕҚДБ басқаруының ашық фактілері – тиімсіздік пен ысырапшылдық – таң қалдырды. Осы фактілердің кейбіреулерін француз журналистері жариялады. Аттали өзінің «Франсуа Миттеран» кітабындағы «Мұнда сөздер мен ЕҚДБ» деген тарауындағы ұстанымын былай түсіндірді: «Аталған жұмыс мен қатыспаған халықаралық жұмыс тобының бақылауымен жүргізілді». Шындығында, Аттали ЕҚДБ-дан (ерікті түрде) кеткен кезде, директорлар кеңесі оған институтты басқарғаны үшін толық ақталды. Алайда, оның беделі толыққанды қалпына келген жоқ. 1993 жылы Аттали ар-намысты қорғауға қатысты сот ісінде жеңіске жетті; ол Франсуа Миттеранның рұқсатынсыз «Verbatim» кітабында құпия мұрағаттар мен француз мемлекет басшысының басқа кітапқа арналған бірнеше сөйлемдерін көшіргені үшін айыпталған еді. Herald Tribune газеті тіпті бетіне мақала жариялады, онда (бұрыс) президент Миттеран кітапты сатудан алып тастауды сұрағандығы айтылды. Франсуа Миттеран ұзақ сұхбатында Атталиден осы кітапты жазуды сұрағанын растады және оны түзетуге мүмкіндік бергенін мойындады. 1998 жылы Аттали 80-нен астам елде жұмыс істейтін, 500-ден астам қызметкерді жұмыспен қамтитын және микроқаржы ұйымдары мен мүдделі тараптарға қаржы, техникалық көмек және кеңес беру қызметтерін ұсынатын «Positive Planet» коммерциялық емес ұйымын құрды. «Positive Planet» Францияның әлеуметтік жағдайы нашар аудандарында да белсенді жұмыс істейді. 2001 жылы Аттали «компания активтерін жасыру және оларды теріс пайдалану, сондай-ақ ықпал етуші сауда» айыптары бойынша тергеуге алынды. Ол 2009 жылдың 27 қазанында Париждің әділет сарайында «күмәнді жағдайға байланысты» ақталды. Аттали жаңа әлемдік тәртіп құру арқылы демократияның сақталуын қамтамасыз ететін жаһандық құқықтық мемлекет құруды жақтады. Оның пікірінше, 2008 жылы басталған қаржы дағдарысын шешу үшін жаһандық қаржылық бақылау институтының экономиканы реттеуі қажет. Бұл қаржы институты демократиялық әлемдік үкімет құруға жасалған алғашқы қадам, ал Еуропалық Одақ оның сынақ алаңы болуы мүмкін, бұл туралы ол 1981 жылғы «Verbatim» кітабында жазған.

Жеке қаржы қызметі

1994 жылы ол компаниялардың ұзақ мерзімді дамуына көмектесу үшін стратегиялық кеңес беру, корпоративтік қаржы және венчурлық капитал салаларында маманданған халықаралық консультациялық фирма Attali & Associates (A&A) құрды. 2012 жылы Аттали Женевада орналасқан швейцариялық брокерлік компания Kepler Capital Markets қадағалау кеңесінің мүшесі болды. Сол жылы Crédit Agricole әлем бойынша 700-ге жуық қызметкері бар Cheuvreux компаниясын Kepler Capital Markets-ке сатты. Ол Slate.fr компаниясының қадағалау кеңесінің төрағасы.

Музыка және өнер

2010 жылдың қыркүйегінде Аттали Орсе мұражайы директорлар кеңесінің мүшесі болып тағайындалды. Атали музыкаға құштар: фортепианода ойнайды (бір кезде Les Restos du Cœur қауымдастығы үшін орындаған), Барбараға ән жазған. Ол 1977 жылы жарық көрген «Bruits» (ағылш. «Noise: The Political Economy of Music») атты кітаптың авторы, бұл эссе музыка экономикасы және музыканың біздің қоғамдардың дамуындағы маңызды рөлі туралы. 1978 жылы ол Франсис Фердің түсірген «Паулина және компьютер» фильмінде өзін-өзі сомдады. 2003 жылдан бері Патрик Суйло басшылығымен Гренобль университетінің оркестріне жетекшілік етеді, ол кездейсоқ музыканттарға да ашық. Ол Бенданың симфониясынан Бахтың скрипкалық концерттеріне, Моцарттың мессасынан, Барбердің «Адажиосынан» және Мендельсонның скрипка, фортепиано және оркестрге арналған қос концертіне дейін әртүрлі туындыларды орындады. 2012 жылы ол Musiques en scène оркестрін дирижерлік етіп, «Севилья шаштаразының» премьерасын қойды, ал Париждегі Технион университетінің гала-кешінде досы, генетик Дэниел Коэнмен бірге Lamoureux оркестрін басқарды. Ол тамыз айында Лозанна симфониялық оркестрін, ал Равельдің G мажордағы концертін Иерусалим симфониялық оркестрімен Иерусалимде және Парижде дирижерлік етті. Сонымен қатар, Шанхай, Бонди, Марсель, Лондон және Астана қалаларында оркестрлерге жетекшілік етті. Патрик Суйломен бірге 2012 жылы «Фабрика Опера Гренобль» үлгісінде ұлттық ұйым құрды, оның мақсаты кәсіптік колледж студенттерінің қатысуымен кооперативтік опералар өндірісін үйлестіру.

"Атали комиссиясы" деп аталатын француз өсімін босату жөніндегі комиссия

2007 жылдың 24 шілдесінде Николя Саркози Атталиді «экономикалық өсуге кедерлес болып табынатын мәселелерді» зерттеуге міндеттелген екі партиялық комиссия төрағасы етіп тағайындады. Комиссия 42 мүшеден тұрады, олардың барлығы Аттали тарапынан еркін тағайындалды, көбінесе либералдар мен социал-демократтар еді. Комиссияның бірауыздан қабылданған есебі 2008 жылғы 23 қаңтарда Президентке ұсынылды. Онда экономикалық өсімді ынталандыру мақсатында француз экономикасы мен қоғамын түбегейлі өзгертуге қатысты әртүрлі ұсыныстар қамтылған.

"Жақсы экономика" комиссиясы

2012 жылы Франция президенті Франсуа Олланд Атталиден «позитивтік экономика» жағдайы туралы есеп сұрады. Бұл есептің мақсаты – көздеріңгілікке соң қою, қысқа мерзімдік мүдделерге негізделген жекелеген экономикадан қоғамдық және болашақ ұрпақтардың мүдделерін ескеретін экономикаға өту, байлық экономикасы негізіндегі ескі үлгіден экономикалық субъектілердің пайданы бағалаудан өзге де міндеттері болатын үлгіге өтуді ұйымдастыру болды. Аталған есептің авторы – кең құрамды комиссия, және ол 44 реформаны ұсынды.

Әдеби шығармашылық

Аталидің әдеби шығармашылығы кең ауқымды тақырыптарды қамтиды және әдебиет саласындағы барлық мүмкін тақырыптарды қамтиды: математика, экономикалық теория, эсселер, роман, өмірбаян, естеліктер, балаларға арналған әңгімелер және театр. Оның шығармаларында ортақ бір тұжырым табу қиын. Оның барлық эсселері өткеннің ұзақ мерзімді талдауынан болашақты сипаттаудың қиын міндетімен айналысады. Осы мақсатта ол адам қызметінің тарихын және оның әртүрлі өлшемдерін қайта баяндауды қолға алды: музыка, уақыт, мүлік, Франция, көшпелі өмір, денсаулық, теңіздер, заманауилық, жаһандық басқару, махаббат және өлім (Bruits, Histoires du temps, La nouvelle économie française, Chemin de sagesse, Au propre et au figuré, l'ordre cannibale, Consolations, l’homme nomade, Amours, Histoire de la modernité, Demain qui gouvernera le monde, Histoires de la mer). Ол сонымен қатар бірнеше оқулықтар (Lignes d'horizon, Brève histoire de l'avenir, Vivement après demain) және талдау әдістері туралы бірнеше жарияланымдар жасады (Analyse économique de la vie politique, Modèles politiques, Les trois mondes, La figure de Fraser, Peut on prévoir l'avenir ?). Оның шығармалары тарихтың ерекше көзқарасын және оның кезекті кезеңдерін ашады, олар бір мезгілде идеологиялық, технологиялық және геосаяси болып табылады. Бұдан әрі, оның шығармалары адамзаттың өлімнен қашу үшін артефактқа айналуының және мұндай өзгеріспен бірге жүретін геосаяси эволюцияның хаосқа қарай бет бұруын бейнелейді; сонымен қатар, адам болашақ ұрпақтардың мүддесін ескере отырып, адамзаттың негізгі құрамының қастерленуіне, жаңа жаһандық басқаруға алып келетін оянуды күтуде. Атали сонымен қатар маңызды оқиғалар кезінде жазылған кітаптарда қазіргі және жақын болашақтың ерекше сәттерін атап көрсетуге тырысты (La crise et après ?, Tous ruinés dans dix ans ?, Économie de l'apocalypse) және ол өзінің кітаптарында (Candidats, répondez !, Urgences françaises) немесе ұжымдық есептерде (Rapport sur l'évolution de l'enseignement supérieur, sur la libération de la croissance, sur l'économie positive, sur la francophonie) жүзеге асырылатын реформаларды ұсынды. Атали сонымен қатар социализм және альтруизм тұжырымдамаларының болашағы туралы ойланды (La voie humaine, Fraternités) және жеке өсу әдістерін (Survivre aux crises, Devenir soi) қолдады. Өзінің алғашқы кітаптарынан бастап Атали болашақтың белгілерін болжады және жариялады, сол кезде әлсіз болған, кейін шындыққа айналды: La parole et l'outil (1976) еңбегінде ол энергияға негізделген қоғамнан ақпаратқа негізделген қоғамға ауысуды жариялады және сипаттады. Bruits (1977) еңбегінде ол кейіннен интернет, YouTube және музыкалық практиканың маңыздылығын жариялады; La nouvelle économie française (1978) еңбегінде ол дербес компьютердің пайда болуын, жоғары қадағалауды және өзін-өзі қадағалауды талқылады. Les trois mondes (1980) еңбегінде ол билік орталығының Тынық мұхиты төңірегіне ауысатынын жариялады. L'ordre Cannibale (1980) еңбегінде ол қазіргі кезде трансгуманизм деп аталатын протездік қоғамның пайда болуын жариялады. Histoires du temps еңбегінде ол тарихтың жылдам қарқынын және қарым-қатынастардың өте тез қалыптасуын жариялады. Amours еңбегінде ол көп романтикалық қарым-қатынастардың пайда болуын жариялады. Au propre et au figuré еңбегінде ол мүліктің және оның қолданылуының бұзылуын жариялады, содан кейін ол "көшпелі нысан" деген ұғымды ойлап тапты. Lignes d'horizons (1990) еңбегінде ол АҚШ-тың салыстырмалы түрде әлсіреуін болжады. Brève histoire de l'avenir еңбегінде ол денсаулық сақтау деректері мен сақтандыру компанияларының корпоративтік билікті басып алуын жариялады. L'homme nomade еңбегінде ол тұрақсыз өмір сүру уақытша кезең болған халықтардың үлкен қозғалысын сипаттады. Атали еврей ой-пікірінің және еврей халқының тарихтағы орны туралы ой жүгіртті (1492, Histoire économique du peuple juif, Dictionnaire amoureux du judaïsme); ол сондай-ақ Du cristal à la fumée пьесасында осы тақырыпты қабылдады. Сонымен қатар ол дінаралық диалог туралы ойлады (La confrérie des Eveillés және Naissance de l'Occident). Оның өмірбаяндық жарияланымдарының басты назары өз идеяларының күшімен әлемдік тарихты бұзған кейіпкерлердің өмірін қайтадан баяндауға аударады: Варбург, Паскаль, Маркс, Ганди, Дидро және ол Phares кіші өмірбаянын жазғандардың бәрі, мысалы, Аверро, Аристотель, Маймонид, Томас Аквин, Джордано Бруно, Дарвин. Аталидің романдары көбінесе фэнтези жанрына немесе кем дегенде сәл антиутопиялық жанрға жатқызылады, олар бірдей тақырыптарға арналған. Оның романдары, әсіресе, адамзаттың алдында тұрған қауіп-қатерлер, жасырынуға, жоғалуға ұмтылған кейіпкерлер (Nouvelles, Les portes du ciel, Le premier jour après moi, Il viendra, Notre vie disent-ils) туралы. Соңғы кезде ол қылмыстық романдарды антиутопиямен біріктіруді таңдады, жақын болашақта өтетін оқиғаларда қайта пайда болатын полиция бастығын көзге шалды. Атали өзінің қатысқан негізгі оқиғаларының кейбірін бірнеше естеліктерде баяндады: біріншіден, Verbatim 1, 2 және 3 кітаптарында ол Франсуа Миттеранның өтініші бойынша Миттеран президенттік кезеңіндегі күнделікті газетті сақтап қалды. Ол сонымен қатар Еуропаны қайта құру және дамыту банкінің құрылуы туралы естеліктерін Europe(s) еңбегінде баяндады және Франсуа Миттеранның портретін C'était François Mitterrand еңбегінде, оның қасында өткізген жиырма жылдық өмірінен суреттеді.