Кіріспе

Тарату, сақтау және сату үшін өнімдерді қоршау немесе қорғау.

Қаптама – өнімдерді тарату, сақтау, сату және қолдану үшін қоршау немесе қорғау ғылымы, өнері және технологиясы. Қаптамалау – бұл қаптамаларды жобалау, бағалау және өндіру процесін де білдіреді. Қаптаманы тауарларды тасымалдау, қоймалау, логистика, сату және соңғы қолдану үшін дайындаудың үйлестірілген жүйесі деп айтуға болады. Қаптама құрамында бар, қорғайды, сақтайды, тасымалдайды, ақпарат береді және сатады. Көптеген елдерде ол мемлекеттік, бизнес, институционалдық, өнеркәсіптік және жеке пайдалану салаларында толыққанды қолданылады. Қаптамаға жазу (американдық ағылшын тілінде) немесе таңбалау (британдық ағылшын тілінде) – қаптаманың үстінде немесе оған қоса берілген жеке таңбада жазылған, электрондық немесе графикалық ақпарат. Көптеген елдер мен аймақтарда қаптама таңбаларының мазмұнын реттейтін ережелер бар. Бұл мақалада тауар тану, брендтік белгілер және тартымды графика туралы мәліметтер қарастырылмайды.

Ежелгі дәуір

Алғашқы қаптамалар сол кезде қол жетімді табиғи материалдардан жасалған: қамыс себеттер, шарап қалталары (бота қаптар), ағаш қораптар, қыш құмыралар, керамикалық амфоралар, ағаш бөшкелер, тоқыма қаптар және т.б. Жаңа материалдар пайда болған сайын, олар пакеттерді жасау үшін қолданылды: алғашқыда шыны және қола ыдыстар. Ескі қаптамаларды зерттеу археологияның маңызды бір бөлігі болып табылады. Қағазды қаптау үшін алғаш рет пайдаланғандар – б.з.б. бірінші немесе екінші ғасырларда тағамдарды орау үшін қытайлықтар қолданған өңделген түт қабығынан жасалған жапырақтар. Еуропада қағазға ұқсас материалды римдіктер хош иіссуды қаптау үшін төмен сапалы және қайта өңделген папирус қолданған кезде пайда болды.

Құймақ

Қалайыдан жасалған қаптаманы пайдалану 18 ғасырға дейін барып жетеді. Қалайыдан жасалған қаптаманың өндірісі ұзақ уақыт бойы Богемияның монополиясында болды; 1667 жылы ағылшын инженері Эндрю Ярантон және Амброз Кроули осы әдісті Англияға әкелді, онда оны Филип Фоули сияқты теміршілер жетілдірді. 1697 жылы Джон Ханбери Понтипулда "Понтипул тақталарын" жасау үшін прокаттау фабрикасын ашты. Онда цилиндрлер арқылы темір табақтарды прокаттау әдісі қолданылды, бұл бұрынғы соққы беру тәжірибесімен салыстырғанда, біркелкі қара табақтарды өндіруге мүмкіндік берді. 1725 жылы Бристоль каналындағы порттардан қалайы жәшіктер сатыла бастады. Қалайы Монмутширдің Ньюпорт қаласынан тасымалданды. 1805 жылға қарай 80 000 жәшік жасалып, 50 000-ы экспортқа жіберілді. Лондондағы темекі сатушылар 1760 жылдардан бастап иі суды металл қаптамалы ыдыстарға салып бастады.

Консервілеу

Француз өнертапқышы Николас Апперттің тамақ сақтау үшін ауа өткізбейтін ыдыстардың маңыздылығын тапқаннан кейін, қалайыдан консервілеу процесін британдық саудагер Питер Дюран 1810 жылы патенттеді. Патент алғаннан кейін Дюран өзі консервіленген тағамдармен айналыспады. Ол 1812 жылы патентін тағы екі ағылшын – Брайан Донкин мен Джон Холлға сатты, олар процесті және өнімді жетілдіріп, Лондонның Саутарк Парк Роуд көшесінде әлемдегі алғашқы консервіленген тағамдар фабрикасын құрды. 1813 жылға қарай, олар Корольдік теңіз флоты үшін алғашқы консервіленген тағамдарды өндіре бастады. Консервілеуді жақсарту 1855 жылы консерві ашқыштың ойлап табылуына әкелді. Роберт Йейтс, Трафалгар Плейс Вест, Хакни Роуд, Миддлсекс, Ұлыбританиядағы пышақ-шанышқы және хирургиялық құралдар жасаушы, металл банкалардың қақпағын ашуға арналған, тырнақ тәрізді ұшы бар және қолмен жұмыс істейтін құралды ойлап тапты. 1858 жылы америкалық Езра Уорнер (Коннектикут штаты, Уотербери қаласы) күрделі пішінді, басқа рычагты ашқышты патенттеді.

Қағаз негізіндегі таңбалар

Құрастырмалы қораптар алғаш рет 16 ғасырда қолданылған, ал қазіргі заманғы бүктемелі картон 1839 жылға дейін тамыр тартады. 1817 жылы Англияда алғашқы толқынды қағаз қорап коммерциялық түрде өндірілді. Толқынды (немесе плисселенген) қағаз 1856 жылы британдық патент алды және биік шляпалардың астар ретінде қолданылды. Шотландияда туған Роберт Гейр 1890 жылы қорапқа айналатын, көптеп өндірілетін, алдын ала кесілген картон қораптарды ойлап тапты. Гейрдің өнертабысы кездейсоқ жағдайдың нәтижесінде туды: 1870 жылдары Бруклинде баспагер және қағаз қап жасаушы болып жұмыс істеген ол бірде тұқымдық қаптардың тапсырысын басып шығарды, сол кезде қаптарды бүктеуге арналған металл сызықша орнынан жылғалап, оларды кесіп тастады. Гейр бір операцияда кесу және бүктеу арқылы жиналмаған картон қораптар жасауға болатынын анықтады. Коммерциялық қағаз қаптар алғаш рет 1844 жылы Англияның Бристоль қаласында өндірілді, ал америкалық Фрэнсис Волл 1852 жылы автоматты қап жасау машинасына патент алды.

20 ғасыр

20-ғасырдың басындағы қаптама саласындағы жетістіктерге бөтелкелерге бакелиттен жасалған тығындар, мөлдір целлофанмен орау және картонға жабыстырылатын панельдер кірді. Бұл жаңалықтар өңдеу тиімділігін арттырып, азық-түлік қауіпсіздігін жақсартты. Алюминий және түрлі пластиктер сияқты қосымша материалдар әзірленген соң, олар қаптамаларға енгізіліп, олардың өнімділігі мен функционалдығын арттырды. 1952 жылы Мичиган мемлекеттік университеті әлемде алғаш рет қаптама жасау инженері мамандығын ашты. Қайта өңдеу өсімдіктерде қаптама материалдарын өндіру үшін бұрыннан бері қолданылып келеді. Алюминий және қағаз өнімдерін тұтынудан кейін қайта өңдеу көп жылдар бойы тиімді болды: 1980-ші жылдардан бастап тұтынудан кейін қайта өңдеу, тұтынушылардың хабардар болуы және мемлекеттік реттеулердің әсерінен өсті. Қаптамалау саласындағы маңызды жаңалықтардың көптегені әскери мақсаттар үшін алғаш рет әзірленді. Кейбір әскери жабдықтар жалпы өнеркәсіпте қолданылатын стандартты қаптамада жеткізіледі. Ал басқа әскери қаптамалар материалдарды, жабдықтарды, азық-түлікті және т.б. қиын жағдайларда тасымалдауға арналған. Екінші дүниежүзілік соғыста қаптамамен байланысты туындаған мәселелер әскери стандарттар немесе «мил спек» ережелерінің қабылдануына әкелді, содан кейін бұл қаптама «әскери талаптарға сәйкес қаптама» деп аталды. Әскери саланың маңызды түсінігі ретінде, «мил спек» қаптамасы 1941 жылға қарай қалыптасты, себебі Исландиядағы операциялардағы үлкен шығындар нашар қаптамаға байланысты болды. Көп жағдайда, «мил спек» қаптама шешімдері (мысалы, кедергі жасайтын материалдар, далалық рациондар, антистатикалық қаптар және түрлі тасымалдау жәшіктері) коммерциялық сападағы қаптама материалдарымен ұқсас, бірақ өнімділік пен сапа талаптарына қатаң бағынады. 2003 жылы дамыған елдердегі жалпы ұлттық өнімнің шамамен екі пайызын қаптама секторы құрады. Бұл нарықтың шамамен жартысы азық-түлік қаптамасына қатысты. 2019 жылы әлемдік азық-түлік қаптама нарығының көлемі 303,26 миллиард АҚШ долларына бағаланды, болжамды кезеңде 5,2% құрады. Өмірдің қарқынының артуы және тамақтану әдеттерінің өзгеруіне байланысты тұтынушылардың қаптамаланған азық-түлікке деген сұранысының артуы нарыққа маңызды әсер етеді деп күтілуде.

Қаптама түрлері

Қаптаманың бірнеше түрі болуы мүмкін. Мысалы, тасымалдау қаптамасы немесе тарату қаптамасы өнімді немесе ішкі қаптамаларды жөнелту, сақтау және тасымалдау үшін қолданылатын тасымалдау контейнері болуы мүмкін. Кейбіреулер тұтынушыға немесе үй шаруашылығына бағытталған қаптаманы тұтынушылық қаптама деп атайды. Қаптаманы оралатын өнім түріне қарай сипаттауға болады: медициналық құрылғылардың қаптамасы, көлемді химиялық заттардың қаптамасы, рецептсіз дәрі-дәрмектердің қаптамасы, бөлшек саудадағы азық-түлік қаптамасы, әскери жабдықтардың қаптамасы, фармацевтикалық қаптама және т.б. Кейде қаптамаларды қабаттарына немесе атқаратын қызметтеріне қарай жіктеу ыңғайлы: біріншілік, екіншілік және т.б. Біріншілік қаптама – бұл өнімді тікелей қоршап тұратын және сақтайтын материал. Әдетте, бұл таратудың немесе қолданудың ең кішкентай бірлігі болып табылады және өніммен тікелей жанасады. Екіншілік қаптама біріншілік қаптамадан тыс орналасады және ұрлықтың алдын алуға немесе біріншілік қаптамаларды топтастыруға қолданылуы мүмкін. Үшіншілік немесе транзиттік қаптама көлемді тасымалдауға, қоймада сақтауға және тасымалдауға қолданылады. Ең көп таралған түрі – контейнерлерге тығыз орналастырылған паллеттелген жүк бірлігі. Бұл кең ауқымды санаттар шартты болуы мүмкін. Мысалы, қолданылуына байланысты, пленкамен орау өнімге тікелей қолданылғанда біріншілік қаптама, кішкентай қаптамаларды біріктіру үшін қолданылғанда екіншілік қаптама, ал кейбір тарату түрлерін жеңілдету үшін, мысалы, паллетке бірнеше картон қораптарды орналастыру үшін қолданылғанда үшіншілік қаптама болып табылуы мүмкін. Қаптама пакеттің пішініне қарай да санатталуы мүмкін. Мысалы, термоформалы және икемді қаптама кең қолданылатын салаларды сипаттайды.

Жүктіліктегі таңбалар мен символдар

Көптеген пакеттік таңбалау символдары ұлттық және халықаралық деңгейде стандартталған. Тұтынушылық қаптама үшін өнімдерді сертификаттау (мысалы, FCC және TÜV белгілері), тауарлық белгілер, сатып алуды растау және т.б. үшін символдар бар. Кейбір талаптар мен символдар тұтынушылардың құқықтары мен қауіпсіздігінің түрлі аспектілерін жеткізуге арналған, мысалы, CE белгісі немесе ЕО салмақ және өлшемдерінің дәлдігі ережелеріне сәйкестігін көрсететін шамаланған белгі. Қоршаған орта және қайта өңдеу символдарының мысалдары: қайта өңдеу символы, қайта өңдеу коды (ол полимерлік идентификациялық код болуы мүмкін) және «Жасыл нүкте». Тағамдық өнімдердің қаптамасында тағаммен жанасатын материалдардың символдары болуы мүмкін. Еуропалық Одақта адамдарға арналған жануарлар тегіндегі өнімдер стандартты, сопақ пішіндегі ЕО идентификациялық және денсаулық белгілерін тасуы керек, бұл тағамның қауіпсіздігі мен сапасын қамтамасыз ету үшін қажет. Логистика және бөлшек саудада автоматтандырылған ақпаратты басқаруға бар-кодтар, әмбебап өнім кодтары және RFID таңбалары көмектеседі. Көбінесе өндіруші елдің таңбалануы қолданылады. Кейбір өнімдерде QR-кодтар немесе осыған ұқсас матрицалық штрих-кодтар қолданылуы мүмкін. Қаптамада тіркеу белгілері және басқа да калибрлеу және ақауларды жоюға арналған белгілер болуы мүмкін. Медициналық құрылғыларды таңбалау көптеген символдарды қамтиды, олардың көпшілігі халықаралық стандарттармен, ең алдымен ISO 15223 1 стандартымен реттеледі.

Тұтынушы үшін жасалған құйманың мазмұны

Тұтынушылық қаптама таңбалаудың бірнеше аспектісі реттелуге жатады. Ең маңыздысы – қаптамадағы мазмұнның мөлшерін (салмағы, көлемі, саны) дәл көрсету. Тұтынушылар таңбаның нақты мазмұнды дәл бейнелейтінін күтеді. Өндірушілер мен қаптаушылар тиімді сапаны қамтамасыз ету процедураларына және дәл жабдыққа ие болуы керек; дегенмен, барлық процестерде белгілі бір өзгергіштік кездеседі. Ережелер осы екі жаққа да қатысты мәселені шешуге тырысады. АҚШ-та Әділ қаптама және таңбалау заңы көптеген өнімдерге талаптар қояды. Сонымен қатар, NIST-те 133 нұсқаулық бар, ол қаптамадағы тауарлардың таза мөлшерін тексеруге арналған. Бұл таза мөлшердің сәйкестігін тексеру бойынша процедуралық нұсқаулық және басқа да бірнеше реттеуші органдар оған сілтеме жасайды. Басқа аймақтар мен елдердің өздерінің нормативтік талаптары бар. Мысалы, Ұлыбританияда салмақ және өлшемдер (қаптамаланған тауарлар) ережелері және басқа да бірнеше ережелер бар. ЕЭА-да қауіпті формуласы бар өнімдерге UFI коды талап етіледі.

Жүк контейнерлерін таңбалау

Контейнерлерді тасымалдаумен байланысты технологиялар – идентификациялық кодтар, штрих-кодтар және электрондық деректер алмасу (EDI). Осы үш негізгі технология контейнерлерді тасымалдау процесінде тарату арнасы бойындағы бизнес-функцияларды іске асыруға мүмкіндік береді. Әрқайсысының өзіндік маңызды қызметі бар: идентификациялық кодтар өнім туралы ақпаратпен байланыстырады немесе басқа деректерге кілт ретінде қызмет етеді, штрих-кодтар идентификациялық кодтарды және басқа деректерді автоматты түрде енгізуге мүмкіндік береді, ал EDI тарату арнасындағы сауда серіктестері арасында деректерді тасымалдайды. Осы негізгі технологиялардың құрамына UPC және EAN тауар идентификациялық кодтары, SCC 14 (UPC контейнерлік коды), SSCC 18 (Serial Shipping Container Codes), Interleaved 2 of 5 және UCC/EAN 128 (қазір GS1 128 деп аталады) штрих-кодтар символикасы, ANSI ASC X12 және UN/EDIFACT EDI стандарттары кіреді. Кішкентай посымкаларды тасымалдаушылардың өз форматтары болуы мүмкін. Мысалы, United Parcel Service пакеттерді қадағалау үшін MaxiCode 2 D кодын пайдаланады. Контейнерлерге арналған RFID таңбалары да жиі қолданылады. Wal-Mart компаниясының бір бөлімшесі, Sam's Club, сондай-ақ осы бағытта қозғалып, өзінің жеткізушілерінен осы талаптарды орындауды талап етеді. Қауіпті материалдарды немесе қауіпті жүктерді тасымалдау кезінде БҰҰ, елдер және тасымалдаушылардың талаптарына сәйкес арнайы ақпарат пен белгілер (таңбалар, плакаттар және т.б.) қажет болады. Тасымалдау орындалатын жүктерді өңдеу қажеттіліктерін көрсету үшін стандартталған белгілер қолданылады. Олардың кейбіреулері ASTM D5445 «Тауарларды өңдеуге арналған суретті таңбалау стандарты» және ISO 780 «Тауарларды өңдеуге арналған суретті таңбалау» стандарттарында сипатталған.

Пакетті әзірлеуге қатысты ескертулер

Қаптаманы жобалау және әзірлеу жиі жаңа өнімді әзірлеу процесінің ажырамас бөлігі деп есептеледі. Балама ретінде, қаптаманың (немесе компоненттің) әзірлеуі жеке процесс болуы мүмкін, бірақ қаптамаланатын өніммен тығыз байланысты болуы тиіс. Қаптаманы жобалау барлық талаптарды анықтаудан басталады: конструкциялық жобалау, маркетинг, сақталу мерзімі, сапаны қамтамасыз ету, логистика, құқықтық, нормативтік талаптар, графикалық дизайн, қолдану мақсаты, экологиялық талаптар және т.б. Жобалау критерийлері, өнімділік (қаптаманы сынау арқылы анықталады), аяқталу мерзімі, ресурстар және шығындар шектеулері белгіленіп, келісілуі керек. Қаптаманы жобалау процестерінде көбінесе жылдам прототиптеу, компьютерлік көмекпен жобалау, компьютерлік көмекпен өндіру және құжаттарды автоматтандыру қолданылады. Қаптаманы жобалауға басқа факторлардың әсерін көрсететін мысал – логистикамен байланысы. Егер тарату жүйесі шағын көлемді тасымалдаушы арқылы жеке жіберулерді қамтитын болса, сұрыптау, тиеу-түсіру және аралас тиеу тасымалдау қаптамасының беріктігіне және қорғаныш қабілетіне жоғары талаптар қояды. Егер логистикалық жүйе біркелкі паллеттелген жүктерден тұрса, қаптаманың конструкциясы осы нақты қажеттіліктерге қанағаттандыру үшін жобалануы мүмкін, мысалы, ұзақ мерзімге тік тиеуге мүмкіндік беру. Бір тасымалдау түріне арналған қаптама басқасына сәйкес келмеуі мүмкін. Кейбір өнімдерді жобалау процесі қаптамаға қойылатын егжей-тегжейлі нормативтік талаптарды қамтиды. Мысалы, тағаммен жанасуы мүмкін кез келген қаптама компоненттері тағаммен жанасатын материалдар деп белгіленеді. Токсикологтар мен тағам мамандары мұндай қаптама материалдарының қолданыстағы ережелерге сәйкес рұқсат етілгенін тексеруі керек. Қаптама инженерлері аяқталған қаптама өнімді қалыпты қолдану кезінде белгіленген сақталу мерзіміне дейін қауіпсіз сақтайтынын тексеруі тиіс. Қаптамалау, таңбалау, тарату және сату процестері ережелерге сәйкес келетінін қамтамасыз ету үшін расталуы керек, бұл ережелер тұтынушының қауіпсіздігін қамтамасыз етеді. Кейде қаптаманы әзірлеудің мақсаттары қарама-қайшы болып көрінеді. Мысалы, рецептсіз дәрі-дәрмектерге қатысты ережелер қаптаманы бұзуға қарсы және балалар үшін қауіпсіз етуді талап етуі мүмкін: Бұл қаптаманы ашуды әдейі қиындатады. Дегенмен, тұтынушы мүгедек немесе қарт адам болуы мүмкін және қаптаманы оңай аша алмауы мүмкін. Барлық мақсаттарға жету қиындық тудырады. Қаптаманы жобалау компания ішінде немесе сыртқы қаптама жасаудың әртүрлі деңгейлерінде жүзеге асырылуы мүмкін: тәуелсіз мердігерлер, консультанттар, жеткізушілерді бағалау, тәуелсіз зертханалар, келісімшарт бойынша қаптама жасаушылар, толық аутсорсинг және т.б. Барлық, ең қарапайым қаптаманы жобалау және әзірлеу бағдарламалары үшін ресми жобалау және жобаны басқару әдістемесі қажет. Кейбір қаптама түрлері үшін тиімді сапаны басқару жүйесі және тексеру мен растау хаттамалары міндетті, ал қалғандары үшін ұсынылады.

Қоршаған ортаны қорғау

Буып-түйіндеуді әзірлеу тұрақтылықты, экологиялық жауапкершілікті және қолданылатын экологиялық және қайта өңдеу ережелерін қарастыруды қамтиды. Ол материалдық және энергетикалық кірістер мен шығыстарды, буып-түйіндеменің құрамын, буып-түйіндеу процесін, логистикалық жүйені, қалдықтарды басқару және т.б. ескеретін өмірлік циклді бағалауды қамти алады. Өндіріс, сату және пайдалану орындарындағы қатысты нормативтік талаптарды білу қажет. Өнім мен буып-түйіндеуді әзірлеуде қарастырылатын дәстүрлі "үш R" – азайту, қайта пайдалану және қайта өңдеу – қалдықтар иерархиясының бөлігі болып табылады. Алдын алу – Қалдықтарды алдын алу – басты мақсат. Буып-түйіндеме тек қажет болған жағдайда ғана қолданылуы керек. Дұрыс буып-түйіндеу ысырапты болдырмауға да көмектеседі. Буып-түйіндеме буып-түйілген өнімнің (мазмұнының) жоғалуына немесе зақымдануына қарсы қорғауда маңызды рөл атқарады. Әдетте, буып-түйілген өнімнің энергиялық және материалдық пайдалану мөлшері буып-түйіндемеден әлдеқайда артық болады. Буып-түйіндеменің маңызды функциясы – өнімді оның мақсатты қолданылуына сәйкес қорғау: егер өнім зақымдалса немесе бүлінген болса, оның барлық энергиялық және материалдық құрамы жоғалуы мүмкін. Азайту (сондай-ақ "көзді азайту") – Артық буып-түйіндемені жою. Буып-түйіндеменің массасы мен көлемі (ішкі бірлік бойынша) өлшеніп, жобалау процесінде буып-түйіндемені барынша азайту үшін өлшемшарттар ретінде пайдаланылуы мүмкін. Әдетте, "азайтылған" буып-түйіндеме шығындарды азайтуға да көмектеседі. Буып-түйіндеме инженерлері буып-түйіндемені азайту жұмысын жалғастыруда. Қайта пайдалану – Қайта пайдалануға болатын буып-түйіндемелер ынталандырылады. Қайтарылатын буып-түйіндемелер жабық циклді логистикалық жүйелер үшін ұзақ уақыттан бері пайдалы (және экономикалық тұрғыдан тиімді) болып келеді. Көбінесе тексеру, тазалау, жөндеу және қайта қалпына келтіру қажет. Кейбір өндірушілер кіріс бөліктерінің буып-түйіндемесін өнім үшін шығыс буып-түйіндемесі ретінде немесе өнімнің өзінің бір бөлігі ретінде қайта пайдаланады. Қайта өңдеу – Қайта өңдеу – материалдарды (тұтыну алдындағы және тұтынудан кейінгі) жаңа өнімдерге айналдыру. Басты назар пакеттің ең ірі негізгі компоненттерін: болат, алюминий, қағаз, пластик және т.б. қайта өңдеуге аударылады. Ажырату қиын емес және қайта өңдеу операцияларын ластамайтын кішкентай бөлшектерді таңдауға болады. Кейде қайта өңдеуді жеңілдету үшін компоненттерді бөліп алуға арналған буып-түйіндемелер жобаланады. Энергияны қалпына келтіру – Мақұлданған нысандардағы қалдықтарды энергияға айналдыру және қалдықтардан алынған отын буып-түйіндеме компоненттерін өртеуден алынатын жылуды пайдаланады. Тарату – Кейбір материалдарды өртеу және санитарлық полигонға орналастыру жүргізіледі. Кейбір АҚШ штаттары уытты заттарға арналған буып-түйіндемелерді реттейді, олар өртеуден шығатын эмиссиялар мен күлді және полигондардан шығатын сіңдіргіш суды ластауы мүмкін. Буып-түйіндемелерді лақтыруға болмайды. Тұрақты буып-түйіндемені дамыту стандарттау ұйымдары, үкіметтер, тұтынушылар, буып-түйіндеушілер және бөлшек саудагерлер үшін маңызды мәселе болып табылады. Тұрақтылық – буып-түйіндемелерді дамытудың ең жылдам өсіп келе жатқан драйвері, әсіресе әлемнің жетекші брендтерімен жұмыс істейтін буып-түйіндеме өндірушілері үшін, өйткені олардың корпоративтік әлеуметтік жауапкершілік (ҚАЖ) мақсаттары көбінесе ЕО директивасынан асып түседі.