Жоғалған Хурро-Урарт тілдері: Ежелгі Жақын Шығыстағы Хуррий және Урарт тілдерінің тарихы, генетикалық байланысы және басқа тілдермен қатысы зерттеледі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жойылып кеткен тілдер отбасы
Extinct language family
Хурро-Урарт тілдері – ежелгі Таяу Шығыстағы жойылып кеткен тілдер отбасы, оған екі ғана белгілі тіл кіреді: хуррит және урарт тілдері.
The Hurro Urartian languages are an extinct language family of the Ancient Near East, comprising only two known languages: Hurrian and Urartian.
Шығу тегі
Көптеген жағдайларда Хурро-Урарт тілдері, немесе Хурро-Урарт тілінің бөлінуіне дейінгі тіл, бастапқыда Кура-Аракс мәдениетінде өмір сүрген халықтардың тілі болған деп есептеледі.
It is often assumed that the Hurro Urartian languages, or a pre split Proto Hurro Urartian language, were originally spoken by people who engaged in the Kura Araxes culture.
Сыртқы жіктеу
Хурит және Урарт тілдерінің генетикалық байланысы даусыз болса да, хурит-урарт тілдерінің басқа тілдер отбасыларымен байланысы әлі де күмәнді. 19-шы ғасыр мен 20-шы ғасырдың басында хурит және урарт жазулары мен құжаттарының жарыққа шығуынан кейін, хурит және урарт тілдерінің семит немесе үнді-еуропа тілдерімен байланысы жоқ екені анықталды. Бүгінгі күнге дейін ең консервативті көзқарас хурит-урарт тілдерінің басқа тілдер отбасымен нақты дәлелдермен байланысты емес, бастапқы тілдер отбасы екенін көрсетеді. Бірнеше зерттеулер осы байланыстың ықтимал екенін айтады. Ал басқа ғалымдар тілдер отбасыларының байланысты екеніне күмәнданады немесе байланыс мүмкін болғанымен, дәлелдердің жеткіліксіз екенін санайды. Уралист және үнді-еуропа тілдері маманы Петри Каллио бұл мәселенің прото-солтүстік-шығыс кавказ тілін қайта құру бойынша консенсус болмауынан туындайтынын, бірақ аллародианның солтүстік-шығыс кавказ тілдерімен байланыс үшін ең перспективалы ұсыныс екенін, солтүстік-батыс кавказ тілдерімен немесе басқа отбасылармен байланысқа қатысты бәсекелес ұсыныстардан басым екенін мәлімдейді. Арно Фурне және Аллан Р. Бомхард хурит-урарт тілдерінің үнді-еуропа тілдерімен туыс екенін дәлелдейді. Әзірге толыққанды зерттелмеген кассит тілі хурит-урарт тілдер отбасының құрамына кіруі мүмкін.
While the genetic relation between Hurrian and Urartian is undisputed, the wider connections of Hurro Urartian to other language families are controversial. After the decipherment of Hurrian and Urartian inscriptions and documents in the 19th and early 20th century, Hurrian and Urartian were soon recognized as not related to the Semitic nor to the Indo European languages. To date, the most conservative view holds that Hurro Urartian is a primary language family not demonstrably related to any other language family. Several studies argue that the connection is probable. Other scholars doubt that the language families are related, or believe that, while a connection is possible, the evidence is far from conclusive. Uralicist and Indo Europeanist Petri Kallio argues that the matter is hindered by the lack of consensus about how to reconstruct Proto Northeast Caucasian, but that Alarodian is the most promising proposal for relations with Northeast Caucasian, greater than rival proposals to link it with Northwest Caucasian or other families. Arnaud Fournet and Allan R. Bomhard argue that Hurro Urartian is a sister family to Indo European. The poorly attested Kassite language may have belonged to the Hurro Urartian language family.
Басқа тілдермен байланыс
Хурри тілі – хурриттердің тілі, кейде «хурриттер» деп те аталады. Ол Месопотамия мен Сирияның солтүстік бөлігінде және Анатолияның оңтүстік-шығыс бөлігінде кем дегенде б.з.д. үшінші мыңжылдықтың соңғы тоқсанынан бастап, б.з.д. екінші мыңжылдықтың соңына қарай жойылып кеткенге дейін сөйленген. Хурри тілінде сөйлейтін мемлекеттер болды, олардың ең көрнектісі Митанни патшалығы (б.з.д. 1450–1270 ж.) еді. Кейбір зерттеушілер нәйри және манна тайпаларының хурри тілінде сөйлеген болуы мүмкін деп санайды. Олар туралы мәлімет аз болғандықтан, олардың қандай тілдерде сөйлегенін анықтау қиын. Кассит тілі, ықтимал, хуро-урартия тілдерімен байланысты. Аққад мәтіндік және археологиялық дәлелдер негізінде Мархаши патшалығы мен ежелгі Маргиананы анықтау ұсынылған. Мархашиттердің жеке есімдері хурри тілінің шығыс түріне немесе хуро-урартия тілдер отбасының басқа тіліне сілтеме жасайтын сияқты. Хетт мәдениетіне ежелгі заманда хурриттердің күшті әсері болғандықтан, көптеген хурри мәтіндері хетт саяси орталықтарынан сақталған. Митанни диалектісі негізінен Амарна мұрағатында сақталған хурриттік Тушраттадан Перғауын Аменхотеп III-ге жазылған «Митанни хаты» арқылы белгілі. «Ескі хурри» диалектісі кейбір ерте патшалық жазулардан және діни және әдеби мәтіндерден, әсіресе хетт орталықтарынан белгілі. Урарт тілі б.з.д. 9-ғасырдың соңынан б.з.д. 7-ғасырының соңына дейін Урарту мемлекетінің ресми жазба тілі ретінде қолданылған және Ван көлінің төңірегіндегі таулы аймақтарда және Жоғарғы Заб өзені аңғарындағы халықтың көпшілігі үшін сөйленген болуы мүмкін. Ол шамамен б.з.д. екінші мыңжылдықтың басында хурри тілінен бөлінді. Пол Зиманский сияқты ғалымдар урарт тілін тек кішкентай билеуші топтар ғана сөйлеген және халықтың көпшілігінің негізгі тілі болмаған деп санайды. Урарту империясының құлдырауынан кейін хуро-урартия тілдері жойылып кеткенімен, Диаконов пен Греппин олардың сөздік қорының ескі армян тіліндегі шағын мөлшерде сақталғанын болжайды. Армян тілінен урарт тіліне аударылған басқа да сөздер: жеке есімдер, топонимдер және құдайлардың есімдері. Хурро-урартия және шумер тілдері арасында лексикалық сәйкестік бар, бұл олардың ертеде байланыста болғанын көрсетеді.
Hurrian was the language of the Hurrians, occasionally called "Hurrites". It was spoken in the northern parts of Mesopotamia and Syria and the southeastern parts of Anatolia between at least last quarter of the third millennium BC and its extinction towards the end of the second millennium BC. There were various Hurrian speaking states, of which the most prominent one was the kingdom of Mitanni (1450–1270 BC). It has been proposed that two little known groups, the Nairi and the Mannae, might have been Hurrian speakers. As little is known about them, it is hard to draw any conclusions about what languages they spoke. The Kassite language was possibly related to Hurro Urartian. on the basis of the Akkadian textual and archaeological evidence, proposed to identify the kingdom of Marhashi and Ancient Margiana. The Marhashite personal names seems to point towards an Eastern variant of Hurrian, or another language of the Hurro Urartian language family. There was a strong Hurrian influence on the Hittite culture in ancient times, so many Hurrian texts are preserved from Hittite political centres. The Mitanni variety is chiefly known from the so called "Mitanni letter" from Hurrian Tushratta to pharaoh Amenhotep III surviving in the Amarna archives. The "Old Hurrian" variety is known from some early royal inscriptions and from religious and literary texts, especially from Hittite centres. Urartian is attested from the late 9th century BC to the late 7th century BC as the official written language of the state of Urartu and was probably spoken by the majority of the population in the mountainous areas around Lake Van and the upper Zab valley. It branched off from Hurrian at approximately the beginning of the second millennium BC. Scholars, such as Paul Zimansky, contend that Urartian was only spoken by a small ruling class and was not the primary language of the majority of the population. Although Hurro Urartian languages became extinct with the collapse of the Urartu empire, Diakonoff and Greppin suggested that traces of its vocabulary survived in a small number of loanwords in Old Armenian. Other loans from Armenian into Urartian includes personal names, toponyms, and names of deities. There are some lexical matches between Hurro Urartian and the Sumerian, indicating an early contact.
Сипаттамалары
Олардың салыстырмалы түрде тұрақты ергативтік құрылымы мен, бірқатар болжамсыз морфема бірігуіне қарамастан, жалпы агглютинативті морфологиясынан басқа, хурри және урарт тілдерінің екеуі де туынды және инфлекциялық морфологиясында жұрнақтарды, оның ішінде оннан он бесқарарым грамматикалық жағдайларды және синтаксистегі постпозицияларды пайдаланумен сипатталады. Екеуінде де субъект-объект-етістік сөздерінің реті әдеттегідей саналады. Дегенмен, айтарлықтай ерекшеліктері бар, әсіресе урарт тілінде. Екі тілде де есімдер ерекше "анафоралық жұрнақ" ала алады, ол белгілі бір мағынаны білдіретін сөзбен салыстырылады, бірақ толықтай сәйкес емес. Аталған есімдердің анықтауыштары Suffixaufnahme арқылы белгіленеді, яғни олар бас сөздің жағдай жұрнағының "көшірмесін" алады. Етістіктерде, транзитивтілікке қарсы интранзитивтілік сияқты валенттілік түрі, арнайы жұрнақпен, "сынып белгісі" деп аталатын жұрнақпен білдіріледі. Есімдер мен етістіктердің күрделі морфемалық "тізбектері" екі тілде де шамамен бірдей морфемалық ретті ұстанады. Есімдердегі тізбек: түбір – анықтауыш – иелік жұрнағы – көпшелік жұрнағы – жағдай жұрнағы – келісім (Suffixaufnahme) жұрнағы. Етістіктерде екі тілдің де ортақ құрылымының бөлігі – түбір – валенттілік белгісі – тұлға жұрнақтары. Морфемалардың көпшілігі екі тілде де шамамен бірдей фонетикалық формаға ие. Осы құрылымдық ұқсастыққа қарамастан, маңызды айырмашылықтар бар. Фонетикада, жазба хурри тек бір фонемалық кедергілер қатарын, ешқандай қарсы дыбыстық айырмашылықтарсыз ажырататын сияқты, ал дауыстың өзгеруі, жазуда көрініс тапса да, алофондық болып табылады. Керісінше, жазба урарт тілінде үш қатарды ажыратуға болады: дауысты, дауыссыз және "күшті", мүмкін, глоттализацияланған. Урарт тілі кейбір сөздердің соңғы дауыстыларын шваға дейін қысқартумен сипатталады, мысалы, урарт тіліндегі ulə мен хурри тіліндегі oli "басқа", урарт тіліндегі eurišə мен хурри тіліндегі evrišše "билік", хурри тіліндегі 3-ші жақ көпшелік енклитикалық жалғауы lla мен урарт тіліндегі lə. Соңғы екі мысалдан көрініп тұрғандай, хурри тіліндегі екі дауысты урарт тілінде жоқ. Морфологияда да айырмашылықтар бар. Хурри тілінде есімдердің көпшелігін арнайы až жұрнағы арқылы көрсетеді, ол урарт тіліндегі кейбір жағдайлардың соңғы буынына бірігіп, тек қазылған түрінде сақталған. Хурри тілінде уақыт немесе аспект арнайы жұрнақтар арқылы нақты белгіленеді, ал белгісіз форма қазіргі уақыт болып табылады. Урарт тілінде мұндай белгілер куәландырылған мәтіндерде көрсетілмеген. Белгісіз форма өткен шақ ретінде қолданылады. Хурри тілінде етістікті жоққа шығаратын және ергативтік тұлғалық келісім жұрнағынан бұрын орналасатын ерекше теріс етістік жұрнақтары бар. Урарт тілінде мұндай сөздер жоқ, оның орнына етістіктің алдына теріс бөлшектер қойылады. Хурри тілінде, етістік формасындағы жұрнақ арқылы ергативтік субъектінің тұлғасы міндетті түрде белгіленеді. Абсолютивтік субъект немесе объект ерікті түрде етістікке қосылатын енклитикалық жалғау арқылы белгіленеді, ол міндетті түрде етістікке қосылуы керек емес, сонымен қатар сөйлемдегі кез келген басқа сөзбен де байланыса алады. Урарт тілінде, ергативтік жұрнақтар мен абсолютивтік клитикалар ергативтік және абсолютивтік қатысушының тұлғасын білдіретін және етістіктің ажырамас бөлігі болып табылатын міндетті жұрнақтардың бірыңғай жиынтығына біріктірілген. Жалпы, хурри тіліне тән еркін қозғалатын прономиналдық және қосымша клитикалардың, әсіресе Митанни хатындағыдай, урарт тілінде аз ғана параллелі бар. Урарт тілі Митанни хаттарының хурри тілінен гөрі, көбінесе хетт құжаттарында кездесетін ескі хурри тілінің түріне жақын. Мысалы, екеуі де транзитивті валенттіліктің белгісі ретінде o / u (i емес) қолданады және екеуі де it көпшелік жұрнағын қолданады, ол ергативтік субъектінің санын білдіреді және валенттілік белгісінен бұрын орналасады.
Besides their fairly consistent ergative alignment and their generally agglutinative morphology, despite a number of not entirely predictable morpheme mergers, Hurrian and Urartian are both characterized by the use of suffixes in their derivational and inflectional morphology, including ten to fifteen grammatical cases, and postpositions in syntax. Both are considered to have the default order subject–object–verb. Although there is significant variation, especially in Urartian. In both languages, nouns can receive a peculiar "anaphoric suffix" comparable, albeit apparently not identical, to a definite article. Nominal modifiers are marked by Suffixaufnahme, i. e. they receive a "copy" of the case suffixes of the head. In verbs, the type of valency, intransitive vs transitive, is signalled by a special suffix, the so called "class marker". The complex morpheme "chains" of nouns and verbs follow roughly the same morpheme sequences in both languages. In nouns, the sequence in both languages is stem – article – possessive suffix – plural suffix – case suffix – agreement (Suffixaufnahme) suffix. In verbs, the portion of the structure shared by both languages is stem – valency marker – person suffixes. Most morphemes have fairly similar phonological forms in the two languages. Despite this structural similarity, there are significant differences. In the phonology, written Hurrian only seems to distinguish a single series of phonemic obstruents without any contrastive phonation distinctions, the variation in voicing, though visible in the script, was allophonic. In contrast, written Urartian distinguishes as many as three series: voiced, voiceless and "emphatic", perhaps glottalized. Urartian is characterized by the apparent reduction of some word final vowels to schwa, e. g. Urartian ulə vs Hurrian oli "another", Urartian eurišə vs Hurrian evrišše "lordship", Hurrian 3rd person plural enclitic pronoun lla vs Urartian lə. As the last two examples shows, the Hurrian geminates are absent in Urartian. In the morphology, there are differences. Hurrian indicates the plural of nouns through a special suffix až , which only survives in fossilized form merged into some case endings in Urartian. Hurrian clearly marks tense or aspect through special suffixes, the unmarked form is the present tense. Urartian has not been shown to do so in the attested texts. The unmarked form functions as a past tense. Hurrian has special negative verbal suffixes that negate a verb and are placed before the ergative person agreement suffixes. Urartian has no such thing, and instead uses negative particles that are placed before the verb. In Hurrian, only the person of the ergative subject is marked obligatorily through a suffix in a verb form. The absolutive subject or object is optionally marked with a pronominal enclitic that need not be attached to the verb, and can also be attached to any other word in the clause. In Urartian, the ergative suffixes and the absolutive clitics have merged into a single set of obligatory suffixes, that express the person of both the ergative and the absolutive participant and are an integral part of the verb. In general, the profusion of freely moving pronominal and conjunctional clitics that characterize Hurrian, especially that of the Mitanni letter, has few parallels in Urartian. Urartian is closer to the so called Old Hurrian variety, mostly attested in Hittite documents, than to the Hurrian of the Mitanni letter. For example, both use o / u (rather than i ) as the marker of transitive valency and both display the plural suffix it , expressing the number of the ergative subject and occupying a position before the valency marker.
Туғандары
Төменде Кассианның (2010) тізімдегендей, хуррит және урарт тілдерінің кейбір лексикалық туыс сөздері келтірілген. Глосс Хуриттік Урарттық барлық šua=lla šui=ni жағу (аудар.) am am келу un nun=a беру ar ar қол šu=ni šu есту haš haš жүрек tiša tiš=ni Мен iš /šu iš /šu тау pab=ni baba=ni ат tiye ti=ni жаңа šuhe šuhi емес =u u=i, =u=ri біреу šu=kki šu=sini жол hari hari бару ušš uš жыл šawali šali
Below are some Hurrian and Urartian lexical cognates, as listed by Kassian (2010). gloss Hurrian Urartian all šua=lla šui=ni to burn (tr.) am am come un nun=a to give ar ar hand šu=ni šu to hear haš haš heart tiša tiš=ni I iš /šu iš /šu mountain pab=ni baba=ni name tiye ti=ni new šuhe šuhi not =u u=i, =u=ri one šu=kki šu=sini road hari hari to go ušš uš year šawali šali