Адамның қазіргі заманғы мінез-құлқына эволюциялық көшу

Кіріспе

Адам түрлерінің антропологиялық тұрғыдан қазіргі заманғы мінез-құлыққа көшуі – қазіргі *Homo sapiens*-ті анатомиялық жағынан қазіргі заманғы адамдардан, гоминидтерден және приматтардан ажырататын мінез-құлықтық және танымдық белгілердің жиынтығы. Көптеген ғалымдар қазіргі заманғы адамның мінез-құлқы абстрактілі ойлау, терең жоспарлау, символдық мінез-құлық (мысалы, өнер, әшекейлеу), музыка мен би, ірі жануарларды аулау және жапырақ тәрізді технология сияқты қасиеттермен сипатталатынына келіседі. Осы мінез-құлық пен технологиялық жаңарулардың негізінде эволюциялық және мәдени антропологтар тәжірибелік және этнографиялық зерттеулер арқылы анықтаған танымдық және мәдени негіздер жатыр. Адамзаттың ортақ үлгілеріне жинақтамалы мәдени бейімделу, әлеуметтік нормалар, тіл және жақын туыстардан тыс кең ауқымды көмек және ынтымақтастық жатады. Эволюциялық антропология және оған байланысты салалар бойынша, осы қазіргі заманғы мінез-құлық белгілерінің дамуы, соңғы мұз дәуірінің және соңғы мұздық максимумның климаттық жағдайларымен байланысты халық санының азаюына байланысты, *Homo sapiens*-тің неандертальдықтарға, денисовтықтарға және басқа архаикалық адамдарға қарағанда бүкіл әлемде эволюциялық табысқа жетуіне үлкен үлес қосты деген пікір бар. Анатомиялық жағынан қазіргі заманғы адамдар мінез-құлық жағынан да қазіргі заманғы болды ма деген пікірталас әлі де жалғасуда. Мінез-құлықтық қазіргі заманғылықтың дамуы туралы көптеген теориялар бар. Бұл тәсілдер көбінесе екі бағытқа бөлінеді: танымдық және біртіндеп даму. Кейінгі Жоғарғы Палеолит моделі қазіргі заманғы адамның мінез-құлқы Африкадан тысқары көші-қон кезінде, шамамен 40 000–50 000 жыл бұрын Африкада генетикалық өзгерістер нәтижесінде пайда болды деп санайды, бұл кейбір қазіргі заманғы адамдардың Африкадан және бүкіл әлемге таралуына себеп болды. Басқа модельдер қазіргі заманғы адамның мінез-құлқының біртіндеп дамуын қарастырады, мұндай мінез-құлықтың археологиялық белгілері демографиялық немесе күнкөріспен байланысты өзгерістер арқылы ғана көрінеді. Көптеген зерттеушілер мінез-құлықтық қазіргі заманғылықтың ертерек пайда болғандығын (кем дегенде 150 000–75 000 жыл бұрын, тіпті одан да ертерек) дәлелдейді, әсіресе Африканың Орта Тас Дәуірінде. Салли МакБриарти және Элисон С. Брукс – біртіндеп даму теориясының белді жақтаушылары, олар еуропалық орталықтандырылған модельдерге қарсы шығып, Африка тарихының Орта Тас Дәуірінде көбірек өзгерістер болғанын көрсетеді, бірақ осы теорияны нақты тұрғыда дамыту қиын, өйткені уақыт өте келе қазбалардың саны азаяды.

Transition of human species to anthropologically modern behavior

Behavioral modernity is a suite of behavioral and cognitive traits believed to distinguish current Homo sapiens from other anatomically modern humans, hominins, and primates. Most scholars agree that modern human behavior can be characterized by abstract thinking, planning depth, symbolic behavior (e. g., art, ornamentation), music and dance, exploitation of large game, and blade technology, among others. Underlying these behaviors and technological innovations are cognitive and cultural foundations that have been documented experimentally and ethnographically by evolutionary and cultural anthropologists. These human universal patterns include cumulative cultural adaptation, social norms, language, and extensive help and cooperation beyond close kin. Within the tradition of evolutionary anthropology and related disciplines, it has been argued that the development of these modern behavioral traits, in combination with the climatic conditions of the Last Glacial Period and Last Glacial Maximum causing population bottlenecks, contributed to the evolutionary success of Homo sapiens worldwide relative to Neanderthals, Denisovans, and other archaic humans. Debate continues as to whether anatomically modern humans were behaviorally modern as well. There are many theories on the evolution of behavioral modernity. These approaches tend to fall into two camps: cognitive and gradualist. The Later Upper Paleolithic Model theorizes that modern human behavior arose through cognitive, genetic changes in Africa abruptly around 40,000–50,000 years ago around the time of the Out of Africa migration, prompting the movement of some modern humans out of Africa and across the world. Other models focus on how modern human behavior may have arisen through gradual steps, with the archaeological signatures of such behavior appearing only through demographic or subsistence based changes. Many cite evidence of behavioral modernity earlier (by at least about 150,000–75,000 years ago and possibly earlier) namely in the African Middle Stone Age. Sally McBrearty and Alison S. Brooks are notable proponents of gradualism, challenging European centric models by situating more change in the Middle Stone Age of African pre history, though this version of the story is more difficult to develop in concrete terms due to a thinning fossil record as one goes further back in time.

Анықтама

Қазіргі заманғы адам мінез-құлқының қандай белгілері кіру керектігін анықтау үшін, барлық қазіргі адамдарда ортақ болатын мінез-құлықты анықтау қажет. Мұндай адамзаттың ортақ белгілерінің мысалдары: абстрактілі ойлау, жоспарлау, сауда-саттық, бірлескен еңбек, дене безендіру, отты бақылау және пайдалану. Бұл қасиеттермен қатар, адамдар әлеуметтік оқуға көп тәуелді. Бұл жинақы мәдени өзгеріс немесе мәдени "рачет" адам мәдениетін жануарлардың әлеуметтік оқуынан ерекшелендіреді. Сонымен қатар, әлеуметтік оқуға сену адамның Африкадан тыс көптеген ортаға жылдам бейімделуіне жартылай себеп болуы мүмкін. Мәдени универсалиялар барлық мәдениеттерде, тіпті ең оқшауланған халықтардың арасында да кездесетіндіктен, бұл қасиеттер Африкада көші-қонға дейін пайда болған немесе ойлап табылуы керек. Археологиялық тұрғыдан, қазіргі заманғы адам мінез-құлқының көрсеткіштері ретінде бірнеше эмпирикалық белгілер қолданылған. Бұл мәселелер жиі талқыланса да, олардың кейбіреулері жалпыға бірдей мойындалған. Мінез-құлықтың қазіргі заманғылығын көрсететін археологиялық дәлелдер:

Жоғарғы палеолиттің соңғы үлгісі немесе "Жоғарғы палеолиттік революция"

Жоғарғы палеолиттің соңғы моделі немесе Жоғарғы палеолит революциясы – анатомиялық жағынан қазіргі заманғы адамдар шамамен 150 000 жыл бұрын пайда болғанымен (бұрын солай есептелген), олардың танымдық және мінез-құлқылық жағынан «заманауи» болуы шамамен 50 000 жыл бұрын болды. Осы өзгеріс Африкадан Еуропа мен Азияға олардың таралуына әкелді. Бұл авторлар мінез-құлқылық заманауилықты өлшеу үшін қолданылатын белгілер шамамен 40–50 000 жыл бұрын ғана жиынтық ретінде пайда болатынын көрсетеді. Клайн (1995) балық аулауға, құрал ретінде пайдаланылған сүйектерге, отшатырларға, маңызды артефакттардың әртүрлілігіне және күрделі зираттарға қатысты дәлелдердің осы мерзімге дейін табылмағанын атап көрсетеді. FOXP2 генінің гипотезасын негізге алған когнитивтік ғалым Филип Либерман 50 000 жыл бұрынғыдан бұрын, бірақ көбірек жайлы түрінде прототілдік мінез-құлық болғанын айтады. Либерман мойын мен жұтқыншақтың өлшемдері сияқты қазбалық дәлелдер келтіріп, 100 000 жыл бұрынғы «анатомиялық жағынан заманауи» адамдардың SVT (супраларингеалды дауыс жолы) дамуын жалғастырғанын, оның көлденең бөлігі (SVTh) көптеген фонемаларды, көбінесе дауыссыз дыбыстарды шығаруға қабілетті болғанын көрсетті. Оның теориясына сәйкес, неандертальдықтар мен ертедегі Homo Sapiens дыбыстар мен ишараттар арқылы қарым-қатынас жасай алған. 100 000 жыл бұрын Homo Sapiens-тің мойны ұзара түсіп, шамамен 50 000 жыл бұрын олардың мойны SVT-нің (SVTv) тік бөлігін қабылдауға жеткілікті болды, бұл қазір адамдардың барлығында кездесетін қасиет. Бұл SVTv [i], [u] және [a] сияқты кванттық дауыстыларды айтуға мүмкіндік берді. Бұрыннан күрделі нейромоторлық басқару мүмкіндіктеріне ие болған FOXP2 гені арқылы осы кванттық дауыстыларды толыққанды символдық тілді құру үшін, әлдеқайда көптеген ерекше дыбыстарды шығаруға қолдануға болады. Гуди (1986) сөйлеу тілінің және жазудың дамуы арасындағы параллельдікке тоқталады: пиктографиялық немесе идеографиялық белгілерден толық абстрактілі логографиялық жазу жүйесіне (мысалы, иероглифтер) немесе логографиялық жүйеден абджадқа немесе әліпбиге көшу адамзат өркениетінде маңызды өзгерістерге әкелді.

The Late Upper Paleolithic Model, or Upper Paleolithic Revolution, refers to the idea that, though anatomically modern humans first appear around 150,000 years ago (as was once believed), they were not cognitively or behaviorally "modern" until around 50,000 years ago, leading to their expansion out of Africa and into Europe and Asia. These authors note that traits used as a metric for behavioral modernity do not appear as a package until around 40–50,000 years ago. Klein (1995) specifically describes evidence of fishing, bone shaped as a tool, hearths, significant artifact diversity, and elaborate graves are all absent before this point. Building on the FOXP2 gene hypothesis, cognitive scientist Philip Lieberman has argued that proto language behaviour existed prior to 50,000 BP, albeit in a more primitive form. Lieberman has advanced fossil evidence, such as neck and throat dimensions, to demonstrate that so called “anatomically modern” humans from 100,000 BP continued to evolve their SVT (supralaryngeal vocal tract), which already possessed a horizontal portion (SVTh) capable of producing many phonemes which were mostly consonants. According to his theory, Neanderthals and early Homo Sapiens would have been able to communicate using sounds and gestures. From 100,000 BP, Homo Sapiens necks continued to lengthen to a point, by around 50,000 BP, where Homo Sapiens necks were long enough to accommodate a vertical portion to their SVT (SVTv), which is now a universal trait among humans. This SVTv enabled the enunciation of quantal vowels: [i]; [u]; and [a]. These quantal vowels could then be immediately put to use by the already sophisticated neuro motor control features of the FOXP2 gene to generate more nuanced sounds and in effect increase by orders of magnitude the number of distinct sounds that can be produced, allowing for fully symbolic language. Goody (1986) draws an analogy between the development of spoken language and that of writing: the shift from pictographic or ideographic symbols into a fully abstract logographic writing system (such as hieroglyphics), or from a logoprahic system into an abjad or alphabet, led to dramatic changes in human civilization.

Балама үлгілер

Ежелгі адамдар арасындағы танымдағы өркендеудің осы көзқарасына қарсы, негізінен Африка археологиясында жұмыс істейтін Элисон С. Брукс сияқты авторлар "қазіргі" мінез-құлықтың біртіндеп жинақталуына назар аударады, бұл Жоғарғы палеолит революциясы модельдерінің 50 000 жылдық шегінен бұрын басталады. Мысалы, Хоуиссонс Пурт, Бломбос және басқа да Оңтүстік Африка археологиялық орындарында теңіз ресурстарын игеру, сауда, сүйек құралдарын жасау, блед және микролиттік технология, сондай-ақ кем дегенде 80 000 жыл бұрын абстрактілі әшекейлеудің дәлелдері табылды. Егер қазіргі адамдар да, неандертальдықтар да абстрактілі өнер мен күрделі құралдарды қолданған болса, онда "қазіргі адам мінез-құлқы" біздің түрімізге тән ерекшелік бола алмайды. Олардың пікірінше, бастапқы "адам революциясы" теориясы терең евроцентристік көзқарасқа негізделген. Соңғы археологиялық дәлелдер Африкада шамамен 300 000, тіпті 400 000 жыл бұрын дамыған адамдардың танымдық және мінез-құлық жағынан "қазіргіге" жақындасқанын көрсетеді. Бұл ерекшеліктерге блед және микролиттік технология, сүйек құралдар, географиялық ареалдың кеңеюі, мамандандырылған аң ауру, су ресурстарын пайдалану, алыс сауда, пигменттерді жүйелі өңдеу және пайдалану, өнер және әшекейлеу жатады. Бұл элементтер "адам революциясы" моделі болжағандай бірден бірге пайда болмайды, бірақ кеңістікте және уақытта шалғай орналасқан жерлерде кездеседі. Бұл Африкада қазіргі адам мінез-құлқының жиынтығының біртіндеп қалыптасып, кейіннен Ескі әлемнің басқа аймақтарына таралуын көрсетеді. Осы екі ұш жағдайдың арасында қазіргі археологтар Крис Хеншилвуд және басқалар қолдайтын пікір бар, ол қандай да бір "адам революциясы" болғанын, бірақ ол Африкада болды және ондаған мың жылдарға созылғанын айтады. Бұл жағдайда "революция" термині кенеттен пайда болған өзгерістерді емес, "өнеркәсіптік революция" немесе "неолиттік революция" сияқты тарихи дамуды білдіреді. Басқаша айтқанда, бұл салыстырмалы түрде жеделдетилген процесс болды, ол қарапайым Дарвиннің "өзгерістермен дамуынан" гөрі жылдам болды, бірақ бір генетикалық немесе басқа кенеттен оқиғаға жатқызуға тым баяу болды. Археологтар, әсіресе, косметикалық мақсаттарда пайдаланылған, бәлкім, қалың түсті бояулар мен қабықшалар алқасының күрт пайда болуына назар аударды. Бұл археологтар адамның әлеуметтік өмірінің символдық ұйымдастырылуын қазіргі адам эволюциясының маңызды өзгерісі деп санайды. Жақында Оңтүстік Африкадағы Бломбос үңгірі мен Пинакл Пойнт сияқты жерлерде табылған тесілген қабықтар, пигменттер және басқа да жеке әшекейлеу белгілері Африканың Орта тас дәуірінде 70 000–160 000 жыл бұрын тіркелген, бұл *Homo sapiens*-тің пайда болуы, ақырында, қазіргі таным мен мінез-құлыққа көшумен бірге болғанын көрсетеді. Тілдің пайда болуын "революциялық" даму ретінде қарастыра отырып, бұл мектеп әдетте оны бір генетикалық мутацияға қарағанда, жиынтық әлеуметтік, танымдық және мәдени эволюциялық процестерге жатқызады. Франческо Д'Эррико сияқты археологтар ұсынатын тағы бір көзқарас – көп түрлерге қатысты перспектива, ол пигменттердің қолданылуы және тесілген қабықшалар сияқты символдық мәдениеттің дәлелдері "қазіргі" адамның ықпалынан тәуелсіз неандертальдық жерлерде де табылатынын көрсетеді. Мәдени эволюциялық модельдер сонымен қатар мінез-құлықтық қазіргілік дәлелі 50 000 жыл бұрын болғанымен, ол осы уақытқа дейін дәйекті түрде көрінбеген себебін түсіндіре алады. Аз халық саны болғандықтан, адам топтары күрделі мәдени қасиеттерге жол бермейтін демографиялық және мәдени эволюциялық күштерге ұшыраған болуы мүмкін. Осы кезеңде ертедегі африкалық *H. sapiens*-тің арасында қазіргі мінез-құлықтың басталуына айғақтар бар. Африкадан шығу теориясы қабылданғанға дейін адам түрінің қай жерде пайда болғаны және соның салдарынан қазіргі адам мінез-құлқының қай жерде пайда болғаны туралы келісім болған жоқ. Алайда, қазір Африка археологиясы адамзаттың шығу тегін анықтауда маңызды рөл атқарады. 48 000 жыл бұрын Еуропаға алғаш рет енген Кро-Магнонның қазіргілік деңгейде болғаны қабылданды. Оңтүстік Африканың Дипклуф қаласында 60 000 жыл бұрын геометриялық үлгілермен ойылған страусь жұмыртқасынан жасалған контейнерлер табылды. Мароккодан 130 000 жылға дейін сонау тұста жасалған әшекейлер мен моншақтар табылды; сондай-ақ, Оңтүстік Африкадағы Hearth үңгірі 50 000 жылдан бұрынғы моншақтардың бірнеше данасын тапты.

Contrasted with this view of a spontaneous leap in cognition among ancient humans, some authors like Alison S. Brooks, primarily working in African archaeology, point to the gradual accumulation of "modern" behaviors, starting well before the 50,000 year benchmark of the Upper Paleolithic Revolution models. Howiesons Poort, Blombos, and other South African archaeological sites, for example, show evidence of marine resource acquisition, trade, the making of bone tools, blade and microlithic technology, and abstract ornamentation at least by 80,000 years ago. If both modern humans and Neanderthals express abstract art and complex tools then "modern human behavior" cannot be a derived trait for our species. They argue that the original "human revolution" theory reflects a profound Eurocentric bias. Recent archaeological evidence, they argue, proves that humans evolving in Africa some 300,000 or even 400,000 years ago were already becoming cognitively and behaviourally "modern". These features include blade and microlithic technology, bone tools, increased geographic range, specialized hunting, the use of aquatic resources, long distance trade, systematic processing and use of pigment, and art and decoration. These items do not occur suddenly together as predicted by the "human revolution" model, but at sites that are widely separated in space and time. This suggests a gradual assembling of the package of modern human behaviours in Africa, and its later export to other regions of the Old World. Between these extremes is the view – currently supported by archaeologists Chris Henshilwood, and others – that there was indeed some kind of 'human revolution' but that it occurred in Africa and spanned tens of thousands of years. The term "revolution" in this context would mean not a sudden mutation but a historical development along the lines of "the industrial revolution" or "the Neolithic revolution". In other words, it was a relatively accelerated process, too rapid for ordinary Darwinian "descent with modification" yet too gradual to be attributed to a single genetic or other sudden event. These archaeologists point in particular to the relatively explosive emergence of ochre crayons and shell necklaces, apparently used for cosmetic purposes. These archaeologists see symbolic organisation of human social life as the key transition in modern human evolution. Recently discovered at sites such as Blombos Cave and Pinnacle Point, South Africa, pierced shells, pigments and other striking signs of personal ornamentation have been dated within a time window of 70,000–160,000 years ago in the African Middle Stone Age, suggesting that the emergence of Homo sapiens coincided, after all, with the transition to modern cognition and behaviour. While viewing the emergence of language as a 'revolutionary' development, this school of thought generally attributes it to cumulative social, cognitive and cultural evolutionary processes as opposed to a single genetic mutation. A further view, taken by archaeologists such as Francesco D'Errico is a multi species perspective arguing that evidence for symbolic culture in the form of utilised pigments and pierced shells are also found in Neanderthal sites, independently of any "modern" human influence. Cultural evolutionary models may also shed light on why although evidence of behavioral modernity exists before 50,000 years ago, it is not expressed consistently until that point. With small population sizes, human groups would have been affected by demographic and cultural evolutionary forces that may not have allowed for complex cultural traits. There is some evidence for the beginning of modern behavior among early African H. sapiens around that period. Before the Out of Africa theory was generally accepted, there was no consensus on where the human species evolved and, consequently, where modern human behavior arose. Now, however, African archaeology has become extremely important in discovering the origins of humanity. The first Cro Magnon expansion into Europe around 48,000 years ago is generally accepted as already "modern", Ostrich egg shell containers engraved with geometric designs dating to 60,000 years ago were found at Diepkloof, South Africa. Beads and other personal ornamentation have been found from Morocco which might be as much as 130,000 years old; as well, the Cave of Hearths in South Africa has yielded a number of beads dating from significantly prior to 50,000 years ago,

Сонымен қатар, Африканың Орта тас дәуіріндегі әртүрлі орындарда, мысалы, Оңтүстік Африкадағы Сибуду үңгірінде (Сибудуде ертедегі сүйек ине де табылды) 72 000–60 000 жылға дейін жасалған сүйек және тас жебе ұштары сияқты арнайы лақтыру қарулары табылды, олардың кейбіреулерінде у қолданылған болуы мүмкін, ал Орталық Африкадағы Катандада 90 000 жыл бұрынғы сүйек гарпундары табылды. Құрал жасау үшін қабықтың жарылу қабілетін арттыру үшін силирет тасын жүйелі түрде қыздыруға қатысты дәлелдер де бар, бұл Оңтүстік Африкадағы Пинакл Пойнтта шамамен 164 000 жыл бұрын басталды және 72 000 жылға қарай микролиттік құралдар жасауда кең таралды. 2008 жылы Оңтүстік Африкадағы Бломбос үңгірінде бояу өндіруге арналған, шамамен 100 000 жыл бұрынғы бояу өңдеу шеберханасы табылды. Талдау көрсеткендей, сұйық пигментке толы қоспа өндірілді және екі абалон қабығында сақталды, ал охра, сүйек, көмір, дискі және тас та құрал-саймандардың құрамына кірді. Міндеттің күрделілігіне дәлелдер шикізатты әртүрлі көздерден алу және біріктіру (олар процестің схемасын білгенін білдіреді), сүйектен майды алу үшін пиротехнологияны пайдалану, қосылысты жасау үшін ықтимал рецепттерді пайдалану және араласу және кейінірек пайдалану үшін қабық контейнерлерін пайдалану кіреді. 78 000–67 000 жыл бұрынғы кениялық жерде қабық моншақтарын жасау, сүйек құралдарын және жебелерді жасау, охра пигментін пайдалану сияқты қазіргі мінез-құлықтар байқалады. 2013 жылы Эфиопиядағы Гадемотта жерінде ертедегі тас ұшты лақтыру қаруларының ( *Homo sapiens*-тің ерекше құралы) табылды, олардың жасы шамамен 279 000 жылға жетеді. 2018 жылы Кениядағы Олоргайли жерінде алыс сауда желілері (обсидиан сияқты тауарларды қамтитын), пигменттерді пайдалану және лақтыру қарулары жасау сияқты қазіргі мінез-құлықтың ерте пайда болуына қатысты 320 000 жылға дейінгі дәлелдер табылды. Осы жердегі үш 2018 жылғы зерттеу авторларының пікірінше, осы мінез-құлықтың дәлелдері Африкадан алынған ең ертедегі *Homo sapiens* қаңқаларымен (мысалы, Жебель Ирхуд және Флорисбадта) бірдей кезеңде болды және олар күрделі және қазіргі мінез-құлық Африкада анатомиялық жағынан қазіргі *Homo sapiens*-тің пайда болу кезінде басталғанын көрсетеді. Olduvai Hominid 1 бетінде тесіктер болған.

Specialized projectile weapons as well have been found at various sites in Middle Stone Age Africa, including bone and stone arrowheads at South African sites such as Sibudu Cave (along with an early bone needle also found at Sibudu) dating approximately 72,000–60,000 years ago on some of which poisons may have been used, and bone harpoons at the Central African site of Katanda dating to about 90,000 years ago. Evidence also exists for the systematic heat treating of silcrete stone to increase its flake ability for the purpose of toolmaking, beginning approximately 164,000 years ago at the South African site of Pinnacle Point and becoming common there for the creation of microlithic tools at about 72,000 years ago. In 2008, an ochre processing workshop likely for the production of paints was uncovered dating to c. 100,000 years ago at Blombos Cave, South Africa. Analysis shows that a liquefied pigment rich mixture was produced and stored in the two abalone shells, and that ochre, bone, charcoal, grindstones, and hammer stones also formed a composite part of the toolkits. Evidence for the complexity of the task includes procuring and combining raw materials from various sources (implying they had a mental template of the process they would follow), possibly using pyrotechnology to facilitate fat extraction from bone, using a probable recipe to produce the compound, and the use of shell containers for mixing and storage for later use. Modern behaviors, such as the making of shell beads, bone tools and arrows, and the use of ochre pigment, are evident at a Kenyan site by 78,000–67,000 years ago. Evidence of early stone tipped projectile weapons (a characteristic tool of Homo sapiens), the stone tips of javelins or throwing spears, were discovered in 2013 at the Ethiopian site of Gademotta, and date to around 279,000 years ago. Evidence was found in 2018, dating to about 320,000 years ago, at the Kenyan site of Olorgesailie, of the early emergence of modern behaviors including: long distance trade networks (involving goods such as obsidian), the use of pigments, and the possible making of projectile points. It is observed by the authors of three 2018 studies on the site that the evidence of these behaviors is approximately contemporary to the earliest known Homo sapiens fossil remains from Africa (such as at Jebel Irhoud and Florisbad), and they suggest that complex and modern behaviors had already begun in Africa around the time of the emergence of anatomically modern Homo sapiens. Olduvai Hominid 1 wore facial piercings.

Еуропа

Дәстүрлі түрде жоғарғы палеолит моделінің дәлелі ретінде сипатталған, «прото-Ориньяк» сияқты «өткінші» кешендердің табылуы, адам топтарының «инновациялық қадамдар» арқылы дамуының дәлелі ретінде қарастырылды. Неандертальдықтар көбінесе эволюциялық тұйыққа тірелген, замандастарына қарағанда кем дамыған, маймыл тектес туыстар ретінде еске алынды. Жеке әшекейлер H. sapiens жасаған үңгір өнерімен салыстырғанда, қарапайым бұйымдар немесе нашар еліктеулер саналды. Дегенмен, Еуропалық мәліметтер Неандертальдықтар жасаған әртүрлі жеке әшекейлер мен көркем өнер туындыларын көрсетті; мысалы, Grotte du Renne деген Неандертальдық тұрағында ойылған аю, қасқыр және түлкі тістері, охр және басқа да символдық заттар табылды. Еуропада алғашқы қоныс аудару шамамен 50 000 жыл бұрын болған, ал Қытайда адам қалдықтары шамамен 100 000 жыл бұрын дауланулы мәліметтерге сәйкес кездесті. Адамның кең таралуының осы ерте дәлелі, мінез-құлықтың қазіргі деңгейге жетуін қоныс аударудың себебі ретінде қарастыруға күмән тудырады. Тас құралдар технологиясы Шығыс Азияда ерекше қызығушылық тудырады. Африкадан Homo erectus көшіп шыққаннан кейін, Ашель технологиясы қазіргі Үндістаннан әрі Қытайға таралмады. Сол сияқты, 3-ші деңгей немесе Леваллуа технологиясы да, кейінгі гоминидтердің таралуынан кейін Қытайда кездеспеді. Бұл технологияның жетілмеуіне Африкадан шыққан тізбектелген негізін қалаушылардың әсері және халық тығыздығының төмендігі себеп деп есептеледі. Еуропаға ұқсас құрал кешендері болмаса немесе фрагменттер түрінде болса да, басқа археологиялық мәліметтер мінез-құлықтың қазіргі деңгейге жетуін көрсетеді. Мысалы, Жапония архипелагының қоныстануы су кемелерін ерте пайдалануды зерттеуге мүмкіндік береді. Хонсюдағы Канедори деген жердегі бір табылған орын, су кемелерін 84 000 жыл бұрын пайдаланғанын көрсетеді, бірақ Жапонияда 50 000 жыл бұрын гоминидтердің басқа да дәлелдері табылмады. Пекин маңындағы Чжоукудян үңгірлер жүйесі 1930 жылдан бері қазылып, Шығыс Азиядағы ертедегі адам мінез-құлқы туралы құнды мәліметтер берді. Бұл туралы пікір таласы бар болғанымен, үңгірде 34–20 000 жыл бұрынғы адам жерлеулері мен жерленген қалдықтардың болуына дәлелдер бар. Бұл қалдықтармен бірге, жеке әшекейлер, яғни моншақтар мен өңделген қабықшалар да табылды, бұл символдық мінез-құлықты көрсетеді. Мүмкін жерлеулермен қатар, Чжоукудяннан көптеген басқа символдық заттар да табылды, мысалы, тесілген жануар тістері мен моншақтар, соның ішінде қызыл охрмен боялғандары да бар. Фрагменттер болғанымен, Шығыс Азияның археологиялық жазбалары 50 000 жыл бұрынғы мінез-құлықтың қазіргі деңгейге жетуінің дәлелін көрсетеді, бірақ Африкадағы жазбалар сияқты, ол осы уақытқа дейін толыққанды көрінбейді.

While traditionally described as evidence for the later Upper Paleolithic Model, The discovery of "transitional" complexes, like "proto Aurignacian", have been taken as evidence of human groups progressing through "steps of innovation". Neanderthals were often cited as being an evolutionary dead end, apish cousins who were less advanced than their human contemporaries. Personal ornaments were relegated as trinkets or poor imitations compared to the cave art produced by H. sapiens. Despite this, European evidence has shown a variety of personal ornaments and artistic artifacts produced by Neanderthals; for example, the Neanderthal site of Grotte du Renne has produced grooved bear, wolf, and fox incisors, ochre and other symbolic artifacts. Unlike Europe, where initial migration occurred around 50,000 years ago, human remains have been dated in China to around 100,000 years ago. This early evidence of human expansion calls into question behavioral modernity as an impetus for migration. Stone tool technology is particularly of interest in East Asia. Following Homo erectus migrations out of Africa, Acheulean technology never seems to appear beyond present day India and into China. Analogously, Mode 3, or Levallois technology, is not apparent in China following later hominin dispersals. This lack of more advanced technology has been explained by serial founder effects and low population densities out of Africa. Although tool complexes comparative to Europe are missing or fragmentary, other archaeological evidence shows behavioral modernity. For example, the peopling of the Japanese archipelago offers an opportunity to investigate the early use of watercraft. Although one site, Kanedori in Honshu, does suggest the use of watercraft as early as 84,000 years ago, there is no other evidence of hominins in Japan until 50,000 years ago. The Zhoukoudian cave system near Beijing has been excavated since the 1930s and has yielded precious data on early human behavior in East Asia. Although disputed, there is evidence of possible human burials and interred remains in the cave dated to around 34–20,000 years ago. These remains have associated personal ornaments in the form of beads and worked shell, suggesting symbolic behavior. Along with possible burials, numerous other symbolic objects like punctured animal teeth and beads, some dyed in red ochre, have all been found at Zhoukoudian. Although fragmentary, the archaeological record of eastern Asia shows evidence of behavioral modernity before 50,000 years ago but, like the African record, it is not fully apparent until that time.