Кіріспе

Стимулдың модальділігі, сондай-ақ сезімдік модальділік деп аталады, стимулдың бір қыры немесе стимулдан кейін қабылданатын нәрсе. Мысалы, температура модальділігі жылу немесе суық рецепторды тікелей әсер еткеннен кейін тіркеледі. Кейбір сезімдік модальділік түрлері: жарық, дыбыс, температура, дәм, қысым және иіс. Стимулмен белсендірілген сезім рецепторларының түрі мен орналасуы сезімді кодтауда басты рөл атқарады. Барлық сезімдік модальділіктер қажет болған жағдайда стимул сезімін күшейту үшін бірігіп жұмыс істейді. Шындығында, орталықтандырылған көп сезімтал аймаққа қатысты гипотеза үнемі зерттеулерге түрткіс береді, себебі бұрын зерттелмеген бірнеше аймақтар қазір мультимодальды деп есептеледі. Бұл себептерді қазір бірнеше зерттеу тобы зерттеп жатыр, бірақ бұл мәселелерге децентрализацияланған теориялық тұрғыдан қарау қажеттігі түсінілді. Сонымен қатар, омыртқасыз модельді организмдерді пайдаланатын бірнеше зертханалар қауымдастыққа құнды ақпарат ұсынып, оларды зерттеу оңай және олардың жүйке жүйесі децентрализацияланған деп саналады.

Етісті оқу

Ерінді оқу – адамдар үшін көп түрлі процесс. Көрнеу қабығында жүзеге асатын нақты тежеуші жауаптар, қоршаған ортаның толығымен емес, белгілі бір нүктеге назар аударуға көмектеседі.

Түсінігі

Жарық әсерін қабылдау үшін көз жарықты алдымен торлы қабыққа тікелей түсетіндей етіп сындыруы керек. Көздің жарық сындыруы мүйіз қабықшасы, линза және радужканың бірлескен күшімен жүзеге асырылады. Жарықтың жүйкелік белсенділікке айналуы торлы қабықтағы фоторецепторлар арқылы өтеді. Жарық болмағанда, организмдегі А витамині басқа бір молекуламен байланысып, ақуызға айналады. Осы екі молекуладан тұратын толық құрылым фотопигментке айналады. Жарық бөлшегі көздің фоторецепторларына тигенде, екі молекула бір-бірінен бөлініп, химиялық реакциялар тізбегі басталады. Химиялық реакция фоторецептордың биполярлы жасуша деп аталатын нейронға әрекет потенциалы немесе жүйке импульсі арқылы сигнал жіберуімен басталады. Соңында сигнал ганглий жасушасына, одан кейін миға жіберіледі.

Бейімделу

Көз фотондар (жарық пакеттері) фотопигмент молекуласын, негізінен родопсинді, ыдыратуға түсіргенде, көру стимулын анықтай алады. Бұл процесте әдетте қызғылт түсті родопсин түссізденеді. Жарық деңгейі жоғары болғанда фотопигменттер жаңарудан гөрі жылдам бұзылады. Жаңарып үлкермеген фотопигменттердің саны аз болғандықтан, көздер жарыққа сезімтал болмайды. Жақсы жарықтанған жерден қараңғы бөлмеге өткенде, родопсиннің жеткілікті мөлшері жаңаруы үшін көзге уақыт керек. Уақыт өте келе, фотондардың түссіз фотопигментті ыдырату ықтималдығы артады, себебі жаңару жылдамдығы түссіздену жылдамдығынан асып түседі. Бұл бейімделу деп аталады.

Сынақтар

Көру қабілетін өлшейтін кейбір жалпы сынақтарға көру өткірлігін тексеру, рефракцияны тексеру, көру өрісін тексеру және түс көруін тексеру жатады. Көру өткірлігін тексеру – ең көп таралған сынақ, ол әртүрлі қашықтықтағы бұйымдарды ажырату қабілетін өлшейді. Әдетте, бұл тестті жүргізу үшін қатысушылардан бір көзін жауып, әріптер мен символдардан тұратын кестені оқу сұралады. Рефракцияны тексеру көздің көзілдірікке немесе түзету линзаларына қаншалықты мұқтаж екенін анықтайды. Бұл тест адамның алысқа немесе жақынға көру қабілетін анықтауға көмектеседі. Мұндай жағдайлар көзге кіретін жарық сәулелері тор қабықтағы бір нүктеде шоғырлана алмағанда пайда болады. Екі түрлі рефракциялық қате де көрудің нашарлауын емдеу үшін түзету линзаларын қажет етеді. Көру өрісін тексеру шеткі көрудегі кемшіліктерді анықтайды. Сау және қалыпты көруде адам екі көзін бірдей пайдаланып, көру өрісінің сол және оң жағындағы заттарды жартылай көре алады. Көру өрісінің орталық бөлігі ең анық көрінеді. Түс көруін тексеру адамның түстерді ажырату қабілетін өлшейді. Ол түс соқырлығын диагностикалау үшін қолданылады. Бұл тест кейбір жұмыс орындарындағы іріктеу процесінде маңызды қадам болып табылады, себебі кейбір жұмыстарда түстерді дұрыс көру өте маңызды болуы мүмкін. Мысалы, әскери қызмет немесе құқық қорғау органдарындағы жұмыс.

Сипаттама

Есту стимулы – дыбыс. Дыбыс ауа қысымының өзгеруі арқылы туындайды. Зат тербелгенде, ол белгілі бір нүктеге қарай жылжығанда қоршаған ауа молекулаларын қысады, ал нүктеден алысқанда кеңейтеді. Дыбыс толқындарының периодтылығы герцпен өлшенеді. Адамдар, әдетте, 30-ден 20000 герцке дейінгі жиілік диапазонындағы периодты немесе квазипериодтық өзгерістері бар дыбыстарды биік деп сезеді. 7 жүкті әйелге жасалған 214 сынақ нәтижесінде, ананың қарынына секундта 120 рет дыбыс стимулы қолданғаннан кейін бір минут ішінде ұрықтың қозғалысының айқын артуы анықталды. Сыбырлап сөйлеу тестісінде қатысушыға бір құлағын саусағымен жабу сұралады. Тестілеуші содан кейін қатысушыдан 1-2 фут қашықтыққа шегініп, жұмсақ сыбырмен бірнеше сөз айтады. Катысушыға естігенін қайталау тапсырылады. Егер қатысушы сөзді ажырата алмаса, тестілеуші қатысушы түсінгенше дауысын біртіндеп күшейтеді. Содан кейін екінші құлақ та тексеріледі.

Ұш пен сүтқоректілердің дәмін тануы

Жәндіктер мен сүтқоректілердің дәм сезу қабілетінде рецептор жасушалары тартымды немесе жағымсыз стимулға айналады. Сүтқоректілердің тіліндегі және шыбықтың тіліндегі (лабеллум) дәм рецепторларының саны бірдей. Рецепторлардың көп бөлігі жағымсыз заттарды (лигандтарды) анықтауға бағытталған.

Дәм мен иіс сезудің интеграциясы

Дәм мен иіс сезімінің қабылдауы лимбикалық және паралимбикалық мидың гетеромодальды аймақтарында жүзеге асады. Дәм мен иістің бірігуі өңдеу процесінің бастапқы кезеңдерінде болады. Өмірлік тәжірибе арқылы, берілген стимулдың физиологиялық маңыздылығы сияқты факторлар сезіледі. Оқу және әсерлі өңдеу – лимбикалық және паралимбикалық мидың басты функциялары. Дәмді қабылдау – ауыз қуысының соматосенсорлық сезімі және кері мұрындық иіс сезудің үйлесімі.

Сипаттама

Температуралық сезімталдық суық немесе ыстық температура арқылы белгіні тудырады немесе шақырады. Әртүрлі сүтқоректілер түрлерінің температуралық сезімталдығы әртүрлі болады.

Түсінігі

Терідегі соматосенсорлық жүйе температураның өзгеруін анықтайды. Бұл сезім, гомеостаздық көрсеткіштен алшақтаған жылулық әсерлер терідегі температураға сезімтал сенсорлық жүйкелерді қоздырғанда басталады. Содан кейін, сезімділік диапазонының көмегімен, нақты термосенсорлық талшықтар жылуға және суыққа жауап береді. Одан кейін, терідегі суыққа және жылуға сезімтал рецепторлар тұрақты тері температурасында импульстар жіберетін бірліктерді өткізеді.

Температураға арналған жүйке талшықтары

Жылу мен суыққа сезімтал жүйке талшықтарының құрылысы және функциясы әртүрлі. Суыққа және жылуға сезімтал жүйке талшықтары тері бетінің астында орналасқан. Әр температураға сезімтал талшықтардың ұштары денедегі әртүрлі органдарға тармақталмайды. Олар көршілес талшықтардан ерекшеленетін шағын сезімтал нүктелерді құрайды. Температураға сезімтал жүйке талшығының бір рецепторлық ұшымен қамтылған терінің ауданы шағын. Еріндерде әр шаршы сантиметріне 20 суық нүкте, саусақта 4, ал денеде 1 суық нүктеден аз болады. Суыққа сезімтал нүктелер жылуға сезімтал нүктелерге қарағанда 5 есе көп. Бұл қабылданатын нәрсе туралы түсінік береді және оның мөлшері, пішіні, салмағы, температурасы және материалы туралы ақпарат ұсынады. Тактильді стимуляция денемен тікелей жанасу арқылы немесе құрал немесе зонд пайдалану арқылы жанама болуы мүмкін. Тікелей және жанама стимуляция миға әртүрлі сигналдар жібереді, бірақ екеуі де құрғақтық, қаттылық, жабысқақтық және жылулық туралы ақпарат береді. Зондты қолдану тікелей орта туралы емес, құралдағы дірілдерге негізделген жауапты тудырады. Тактильді қабылдау терілік тітіркендіргіштер (қысым, діріл және температура), кинестетикалық тітіркендіргіштер (аяқ-қол қозғалысы) және проприоцептивтік тітіркендіргіштер (дене күйі) туралы ақпарат береді. Тактильді сезімталдық пен шектік мәндер әртүрлі адамдар арасында да, сондай-ақ бір адамның өміріндегі әртүрлі кезеңдерде де өзгереді. Адамдардың әр қолдағы тактильді сезімталдық деңгейі әртүрлі болуы мүмкін. Бұл көбінесе ең көп қолданылатын қолдың терісінде пайда болатын каллустарға байланысты болуы мүмкін, бұл стимул мен рецептор арасында буферлік қабатты құрайды. Сонымен қатар, сезімталдықтағы айырмашылық мидың сол және оң жартышарларының функциялары мен қабілеттерінің өзгешелігінен туындауы мүмкін. Зерттеулер көрсеткендей, есту қабілеті бұзылған балалардың тактильді сезімталдығы есту қабілеті нормаль балаларға қарағанда жоғары, ал қыздардың сезімталдығы ұлдарға қарағанда жоғары болады. Тактильді ақпарат көбінесе сенсорлық түсініксіздікті шешу үшін қосымша стимул ретінде қолданылады. Мысалы, бет құрғақ секілді көрінуі мүмкін, бірақ бұл қорытындыны тек материалды қолмен ұстап қана растауға болады. Егер қатысатын әрбір сезімдік модальдік ақпарат сәйкес келсе, түсініксіздік шешіледі.

Соматосенсорлық ақпарат

Басқа сезімталдық тітіркендіргіштерімен салыстырғанда, сезімталдық хабарлары миға жету үшін ұзақ жолдан өтеді. Тактильді қабылдау, физикалық күштерді анықтайтын терідегі механорецепторлардың жауабы арқылы іске асырылады. Қысымды сезетін механорецептордың жауабы жанасу, дискомфорт немесе ауырсыну ретінде сезілуі мүмкін, ал қысымның күші қысым өлшегіш (алгориметр) және ауырсыну өлшегіш (долориметр) арқылы өлшенеді. Механорецепторлар қанмен жақсы қамтылған теріде орналасқан және глабрус (терісі тегіс) және түкті терінің екеуінде де кездеседі. Әрбір механорецептор әртүрлі сезімталдыққа ие және жеткілікті энергия болғанда ғана әрекеттік потенциалын тудырады. Осы жеке тактильді рецепторлардың аксондары бір жүйке бағанасына бірігіп, сигнал содан кейін жұлынға жіберіледі, онда хабар мидағы соматосенсорлық жүйелерге жетеді.

Механорецепторлар

Механорецепторлардың төрт түрі бар: эпидермис пен дермис арасында орналасқан Мейснер корпускулдары және Меркель жасушалары нейрит кешендері, ал дермис пен тері асты ұлпасының терең қабаттарында Пацини корпускулдары мен Руффини аяқтамалары орналасқан. Механорецепторлар бейімделу жылдамдығы және қабылдау өрісінің мөлшері бойынша жіктеледі. Нақты механорецепторлар мен олардың атқаратын қызметтері:

Терморецепторлар тері температурасының өзгеруін сезеді. Кинестетикалық рецепторлар дене қозғалыстарын және аяқ-қолдардың кеңістіктегі орналасуын анықтайды. Ноцицепторлар – ұлпа зақымдануын анықтайтын және ауырсыну сезімін тудыратын бос жүйке ұштарынан тұрады.

Сынақтар

Адамның тактильдік тітіркендіргіштерге сезімталдығын өлшеу үшін жиі қолданылатын тест – екі нүктелік сезім шегін анықтау. Бұл екі жеке нүктенің бір нүкте ретінде емес, екі бөлек түйісу ретінде сезілуі үшін қажетті ең кішкентай арақашықтық. Дене бөліктерінің тактильдік қабілеті әртүрлі, ең жоғары сезімталдық саусақтар, бет және аяқ саусақтарында байқалады. Егер екі жеке нүкте сезілсе, онда миыңыз екі түрлі сигнал алады деген сөз. Дене бөліктерінің қабілетіндегі айырмашылықтар рецепторлардың концентрациясының әртүрлі болуынан туындайды.

Сезімталдық

Иіс сезу сезімі иіс сезу деп аталады. Барлық заттар үнемі молекулаларды бөліп шығарады, олар мұрынға қарай қозғалады немесе тыныс алу арқылы ішке тартылады. Мұрын қуысының ішінде нейроэпителий орналасқан, ол мұрынның тереңіндегі, иіс сезуге қабілетті, жеткілікті кішкентай молекулаларды анықтайтын рецепторларды қамтитын қабат. Бұл рецепторлық нейрондар ақпаратты иіс сезу жүйкесі (CN I) арқылы мидағы иіс бағаналарына бастапқы өңдеу үшін жібереді. Содан кейін сигнал иіс сезу қабығының қалған бөлігіне күрделі өңдеу үшін жіберіледі.

Сынақтар

Иіс сезу қабілетін бағалау үшін қолданылатын әдеттегі психофизикалық тест – үшбұрыш тест. Бұл тестте қатысушыға үш түрлі иіс ұсынылады. Осы үш иістің екеуі бірдей, ал біреуі өзгеше болады, қатысушы олардың арасындағы ерекше иісті табуы керек. Иіс сезудің сезімталдығын анықтау үшін көбінесе баспалдақ әдісі қолданылады. Бұл әдісте иістің концентрациясы қатысушы оны сезіне алатын деңгейге дейін арттырылады, содан кейін қатысушы оны сезінбейтін деңгейге дейін төмендетіледі.