Кіріспе
Малайзияда қолданылатын креол тілі – Папия Кристанг немесе Кристанг. Бұл креол тілін Кристангтар қолданады, олар португал және жергілікті малай тегінің қосылысынан пайда болған халық қауымы. Олар негізінен Малайзияда (Малакка), Сингапурда және Австралияның Перт қаласында қоныстанған. Малаккада бұл тіл Cristão, Portugues di Melaka ("Малакка португал тілі"), Linggu Mai ("Ана тілі") немесе Papia ("сөйлеу") деп те аталады. Сингапурда бұл тіл Kristang деп белгілі және тұрақты түрде жандануда. ЮНЕСКО-ның 2010 жылғы "Қауіп астындағы әлем тілдерінің атласы" (бұрынғы "Қауіп астындағы тілдердің қызыл кітабы") Кристанг тілін "өте қауіпті" тіл деп санайды, және оны шамамен 2000 адам ғана қолданады. 2014 жылға дейін Кристанг тілін зерттеген лингвистердің пікірінше, тілді білетін адамдардың саны 1000-ға жуық немесе одан да аз болған. Малаккада шамамен 750 адам, ал Сингапурда 100-ге жуық адам осы тілде сөйлейді. Сонымен қатар, португал тілінде сөйлейтін шағын топтар Малайзияның Куала-Лумпур және Пенанг қалаларындағы еуразиялық қауымдастықтарында, сондай-ақ Перт (Батыс Австралия), Канада, Ұлыбритания және басқа елдердегі диаспора қауымдастықтарында тұрады.
Papia Kristang or Kristang is a creole language spoken by the Kristang, a community of people of mixed Portuguese and indigenous Malay ancestry, chiefly in Malaysia (Malacca), Singapore and Perth, Australia. In Malacca, the language is also called Cristão, Portugues di Melaka ("Malacca Portuguese"), Linggu Mai ("Mother Tongue") or simply Papia ("speak"). In Singapore, it is generally known as Kristang, where it is undergoing sustained revitalisation. In Atlas of the World's Languages in Danger (2010; formerly the Red Book of Endangered Languages) published by UNESCO, Kristang is classified as a "severely endangered" language, with only about 2,000 speakers. Up to 2014, linguists concerned with Kristang have generally accepted a combined speaker population of about 1,000 individuals or less. The language has about 750 speakers in Malacca and another 100 in Singapore. A small number of speakers also live in other Portuguese Eurasian communities in Kuala Lumpur and Penang in Malaysia, and in diaspora communities in Perth (Western Australia), Canada, the United Kingdom and elsewhere.
Этимология
Оның түпнұсқа эндоним Papia Kristang португал тіліндегі papear cristão ("христианмен әңгімелесу") деген сөзден алынған. 2022 жылы Сингапурдағы тілді жаңарту жұмыстарының аясында кристанг этносы мен тілін христиан дінінен бөліп қарастыратын тағы бір этимология ұсынылды, атап айтқанда грек тіліндегі χρυσός (хризос, "алтын" деген мағынада) және голланд тіліндегі steen ("тас") сөздерінің қосындысы. Papia Kristang-тың "papia" бөлігі Голландияның Батыс Үндістанында қолданылатын тағы бір португал тіліне негіделген креол тілі – Папиаментомен де байланысты.
Шығу тегі
Кристанг тілі 1511 жылы Малакканы (Малайзия) португал империясы басып алғаннан кейін пайда болды. Голландиялықтар 1642 жылы билікке келгенге дейін Малакка Гоа мен Ормузбен қатар португалдықтардың сауда және әкімшілік желісіндегі маңызды портердің бірі болды, бұл Португалияға Азияның басты сауда жолдарына бақылау жасауға мүмкіндік берді. Сол кезде Малакканың лингва франкасы – базар малайы немесе Melayu Pasar деп аталатын малай тілінің пиджин түрі болды, ол негізінен явандықтар, тамилдер және хоккиендік қытайлар тұратын шетелдік халық арасында қолданылды. Португалдықтар мен Үндістан сияқты басқа да елдерден келген саудагерлердің үздіксіз қатынысы нәтижесінде, XV және XVI ғасырларда португалдық отаршылдық кеңеюден туындаған көптеген португал тілдерінің бірі – Папия Кристанг пайда болды. Кристанг креол тіліне дейін пиджин португал тілі болған деген ұсыныс та бар, онда португал тіліне негізделген қарапайым жүйе, қарым-қатынас жағдайындағы басқа тілдермен біріктірілді. Португалия 1641 жылы Малакканы және байланыстың көп бөлігін жоғалтқаннан кейін де Кристанг қауымы тілін сақтап қалды. XVII ғасырдың ортасында Малакканың халқының көп бөлігі голландтардың билігінде де португалдықтардан тұрды. Христиан мәдениетінде тіл мен дін арасындағы байланыстың көрінісі болған Ирманг ди Греза (Шіркеу Ағайындары) голландтардың тыйым салғандарына қарамастан, дін қызметкері мен португал халқының қалдықтары арасында делдалдық қызмет атқарды. Малаккадағы Кристанг тілінде діни рәсімдер мен пасторлық сессиялар өтті, бұл тілдің 20 ғасырға дейін сақталуына үлкен үлес қосты. Кристанг тілі Макаода сөйлейтін маканез креол тіліне де маңызды әсер етті, себебі голландтар Малакканы басып алғаннан кейін Малаккадан көптеген адамдар көшіп келді.
Кристангтың ақаулығы
1824 жылғы ағылшын-голландия шарты арқылы Малакканы голландтардың британдықтарға беруі тікелей кристанг тілінің құлдырауына әкеп соқты. 19 ғасырдың ортасына таман көптеген кристангтар жаңа отаршыл билеушілер ұсынған кеңсе және қосалқы лауазымдарға жиналды. Осының салдарынан, кристанг тілі ағылшын тілімен салыстырғанда қолданылуы азайды. Сонымен қатар, аймақтың өркендеуі жұмыс орындарының көбеюіне мүмкіндік берді, нәтижесінде көптеген кристангтар Малаккадан көшіп кетті. Бұған қоса, тіл мектептерде оқытылмайды, бірақ әлі де кейбір шіркеу қызметтері кристанг тілінде өткізіледі. Сингапур контекстінде кристанг тілі 1820 жылдары Малаккадан еуразиялық иммигранттардың көптеп келуіне байланысты пайда болды. Бұл Сингапурда сөйленетін тілдің нұсқасы креол португал тілінің ерекше түрі ретінде мойындалуы үшін жеткілікті кристанг тілінде сөйлейтін қауымдастықты құрады. Дегенмен, Сингапурда кристанг тілінің танымалдығы төмен болды, әсіресе 1965 жылы ел тәуелсіздік алғаннан кейін ағылшын тілі білім берудің жалғыз тіліне және қоғамның көптеген салаларында қолданылатын басты тілге айналды. Осының нәтижесінде, кристанг тілінің ұрпақтан-ұрпаққа берілуі дерлік тоқтады. Кристанг тілінің сақталуына португалдардың басым діні және 1600-жылдардың басынан 19 ғасырдың соңына дейін олардың қауымдастықтарындағы салыстырмалы әлеуметтік жағдайы үлкен үлес қосты. Кристанг тілінде сөйлейтін негізгі қауымдастықтар басқа жерлердегі жақсырақ әлеуметтік-экономикалық мүмкіндіктерге байланысты біртіндеп азайды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, соғысқа дейінгі діни қызметкерлердің орнына келген жаңа католик діни қызметкерлері кристанг тілі мен мәдениетіне аз мән берді. Соңында, португал миссиясының Санкт-Ксавьер шіркеуімен байланысы кристанг тілі мен дін арасындағы байланысты үзіп жіберді. Шетелге көшіп кету және басқа ұлттармен некелесу кристанг тілінде сөйлейтін адамдардың Малайзияның басқа аймақтарында өмір сүру және жұмыс істеу үшін Португал қонысынан кетуіне себеп болды. Бұдан әрі, кристанг тілінде сөйлейтін орта таптың көп бөлігі практикалық себептермен ағылшын тіліне көшуі кристанг тіліне қарағанда ағылшын тілінің беделін арттырды. Қоғамдағы көптеген адамдар ағылшын тілін білудің кристанг тілінен гөрі жұмыс табуға көмектесетініне сене бастады, бұл кристанг тілінің таралуының тоқтауына әкеп соқты.
Қайта жаңғырту жұмыстары
Папия-Кристанг тілі қауымда қолданылуы күрт азайып барады. Kristang тілінің беделінің төмендеуі мен қолжетімділігінің шектелуі салдарынан, ағылшын тілі мен Бахаса Малайзияға тілдік ауысу байқалды. Дегенмен, соңғы жылдары Сингапур мен Малаккадағы португалдық елді мекендерінде тілді жаңарту жұмыстары қолға алынды. Бұл күш-жігерлер белгілі бір табысқа жетті, Kristang тілінде әртүрлі деңгейде сөйлейтін адамдардың саны үш есеге жуық артты.
Сингапур
Сингапурдағы Папия-Кристанг тілінің қайта жаңғыруына Кевин Мартенс Вонг бастаған «Кодрах Кристанг» («Оян, Кристанг») бастамасы зор үлес қосты. Бұл ұзақ мерзімді жаңғырту жобасы тілді жаңа буынға қосымша сабақтар мен онлайн материалдар арқылы үйретуді мақсат етеді. «Кодрах Кристанг» бастапқыда 14 адамнан тұратын шағын топ ретінде басталды, бірақ кейін «Каминью ди Кодраминту» («Ояну жолы») деп аталатын Кристанг тілін жаңғыртудың жан-жақты жоспарына айналды. Жоспардың екі мақсаты бар. Біріншіден, Кристанг тілін екінші тіл ретінде меңгерген 50-100 жаңа ересек сөйлеушілердің қатарын құру, олар 75-100 қарт сөйлеушімен бірге сөйлейтін болады. Содан кейін назар ұрпақтан-ұрпаққа тілді жеткізуге аударылады. Бұл бағалаулар Гавайи сияқты басқа жаңғыртылған тілдермен салыстыру негізінде жасалды. 2017 жылы Сингапурдың вице-премьері Тео Чи Хэнді және Сингапурдағы португалдық еуразиялық қауым өкілдерінің қатысуымен 1400-ден астам адам қатысқан алғашқы Кристанг тілі фестивалі өтті. Жобаға Soundcloud-тағы «Kontah Kristang» аудиокурсы және Memrise-тегі «Kriseh Kristang» сөздік курсы кіреді. Memrise жобасының сәттілігі басқа жергілікті тілдердің сөйлеушілері арасында ұқсас жобаларды бастауға түрткі болды, мысалы, Аляскада сөйленетін Алеут тілін үйрету үшін «Unangam Qilinĝingin» жобасы іске қосылды. Фестивальде «Кристанг тілінің онлайн сөздігі» де таныстырылды. «Пинчах Кристанг: Кристанг сөздігі» жобасын Луис Моргадо да Коста Наньянг технологиялық университетінде жасалған WordNet жүйесіне сүйене отырып басқарады және дамытады. Бұл сөздік «Jardinggu» немесе Кристанг лексикалық инкубаторы деп аталатын тағы бір бастаманы қолдайды, ол «sunyeskah» немесе «dreamfishing» деп аталатын жаңа сөз құрастыру процесіне негізделген. 2017 жылдың сәуір айында басталған «Jardinggu» жаңа сөздерді талқылауға және Кристанг лексикасына жылдам қосуға мүмкіндік берді. Бұл бастама арқылы «Кодрах» қауымдастығы бұрын ағылшын тілінен алынған 320-ға жуық жаңа лексеманы ұсынды.
Малака қаласы
Португалдық қоныста орналасқан, немесе Падри са Чанг ("Пастордың жері") деп аталатын кристанг тілінде сөйлейтін қауым, өз тілін жаңғырту және еуразиялық емес малайзиялықтарға, сондай-ақ тілге таныстыру мүмкіндігіне ие болды. Бұл, ең алдымен, Джоан Маргарет Марбектің кристанг тіліндегі мәтіндерін, әңгімелерін және сөздіктерін, сондай-ақ қауымнан тыс жеке тұлғалар мен ұйымдардың инвестициялары мен қызығушылығы арқасында мүмкін болды. Джоан Марбек үш жариялым шығарды: Ungu Adanza ("Мұра"), Linggu Mai ("Ана тілі") және Kristang Phrasebook (Кристанг сөздігі). Ол, сонымен қатар, кристанг тіліндегі жалғыз пьесаның авторы ретінде танымал – "Seng Marianne" ("Марианнесіз"), және "Kazamintu no Praiya" ("Жағажайдағы той") деп аудалатын кристанг тіліндегі мюзиклді сахналауға зор үлес қосты. Қауым ішінде, ғалымдардың көмегімен мәдениетін және кристанг тілін насихаттауға бағытталған күш-жігер жұмсалды. 1988 жылы Алан Бакстер қауымдағы өріс зерттеулеріне негізделген "Кристанг тілінің грамматикасы" атты еңбегін жариялады. Сонымен қатар, Малайя университеті және доктор Стефани Пиллай сияқты тіл білімі мамандары кристанг әндерінен тұратын CD шығарды, ал жаңадан бастаушыларға арналған кристанг оқулығын әзірлеу жоспарлануда. Малакка португал еуразиялық қауымдастығының (MPEA) президенті Майкл Джеральд Сингхомен бірлесіп, олар "Beng Prende Portugues Malaká (Papiá Cristang)" ("Малакка португал тілін үйренейік (Кристанг)") атты оқулықты жариялады, ол кристанг тілін үйренгісі келетін адамдарға арналған. Қауымдастық сондай-ақ кристанг тілі мен кристанг өмір салты туралы ақпаратты бөлісу және насихаттау мақсатында белсенді Facebook парақшасын жүргізеді.
Сандар
Христиан сандарының лексикасының көп бөлігі роман тілінің бірі – португал тілінен әсер алған. Алайда, португал тілінен айырмашылығы, ол "бір" (um/uma) және "екі" (dois/duas) сөздерінің еркек және әйел түрін ажыратады, ал христиан тіліндегі сандар жынысына қарай өзгермейді. АғылшыншаKristangПортугалшаMalayбірungua/ngua um (ер.) / uma (ел.)сатуекіdois (ер.) / duas (ел.)дуаүшtrestrêsғафдөртkatruquatroемпатбесsingkucincolimasалтыsezseisенәмжетіsetisetetujuсегізtoituoitolapanтоғызnubinoveseмбілтенбірдесdezsepuluh