Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Құс түрлері
Species of bird
Сібірлік кран (Leucogeranus leucogeranus), сондай-ақ Сібірлік ақ кран немесе қар кран деп те аталады, крандар тұқымдасының (Gruidae) құсы. Олар крандардың арасында ерекше көзге түседі: ересектерінің түсі көбінесе қардай ақ, тек қанатындағы қара түсті қауырсындары ұшқанда байқалады. Олардың екі көбелектеп өрбу ортасы Батыс және Шығыс Ресейдің Арктикалық тундрасында орналасқан. Шығыс популяциясы қыс айларында Қытайға ұшып келеді, ал батыс популяциясы Иранда және (бұрын) Үндістанның Бхаратпур қаласында қыстайды. Крандардың ішінде ең ұзақ қашықтыққа көшіп баратын түр. 20-шы ғасырда олардың саны, әсіресе батыс аймақтағылары, көшіп баратын жолдарындағы аң аулау және мекендеу ортасының нашарлауы салдарынан күрт азайды. 2010 жылы әлемдегі саны шамамен 3200 құсқа жетеді, олардың көп бөлігі шығыс популяциясына жатады, олардың 95% -ы Қытайдағы Поянг көлі алабында қыстайды, бұл Үш шатқақты бөгетінен өзгеруі мүмкін мекендеу ортасы.
The Siberian crane (Leucogeranus leucogeranus), also known as the Siberian white crane or the snow crane, is a bird of the family Gruidae, the cranes. They are distinctive among the cranes: adults are nearly all snowy white, except for their black primary feathers that are visible in flight, and with two breeding populations in the Arctic tundra of western and eastern Russia. The eastern populations migrate during winter to China, while the western population winters in Iran and (formerly) in Bharatpur, India. Among the cranes, they make the longest distance migrations. Their populations, particularly those in the western range, have declined drastically in the 20th century due to hunting along their migration routes and habitat degradation. The world population was estimated in 2010 at about 3,200 birds, mostly belonging to the eastern population with about 95% of them wintering in the Poyang Lake basin in China, a habitat that may be altered by the Three Gorges Dam.
Таксономия және жүйелеу
Сібірлік кранды 1773 жылы Питер Симон Паллас ресми түрде сипаттап, Grus leucogeranus деген екі атау берді. Бұл есімнің ерекше бөлігі – классикалық грек тілінен алынған “leukos” (“ақ”) және “geranos” (“кран”) сөздерінен құралған. 17 ғасырдағы хан сарайының суретшісі және Жахангирдің әншісі Устад Мансур осы кранды 100 жыл бұрын суреттеген. Жорж Роберт Грей крандарды Мегалорнис туысына жатқызып, осы түрді де оған қосты. Ал Ричард Боудлер Шарп Grus туысынан бөліп, Sarcogeranus туысын пайдануды ұсынды. Сібірлік кранда көптеген басқа крандарға тән күрделі трахеялық орамдар жоқ, бірақ бұл ерекшелік ваттлы кранмен ортақ. Оның бірлескен шақыруы басқа крандардан ерекшеленеді, сондықтан кейбір авторлар сібірлік кранды ваттлы кранмен бірге Bugeranus туысына жатқызуды ұсынды. Алайда, цитохром b ДНК тізбектерін салыстыру нәтижесінде сібірлік кранның Gruinae ішіндегі ең алғашқы түр екені және ваттлы кранның Bugeranus туысының жалғыз түрі ретінде сақталғаны, ал Anthropoides крандарымен туыс екені анықталды. 2010 жылы жарияланған молекулалық филогенетикалық зерттеу Grus туысының сол кездегі анықтамасы бойынша полифилетикалық екенін көрсетті. Осыған байланысты монофилетикалық туыстар құру үшін сібірлік кран қайта жандандырылған Leucogeranus туысына көшірілді. Leucogeranus туысын француз биологы Чарльз Люсьен Бонапарт 1855 жылы енгізген.
The Siberian crane was formally described by Peter Simon Pallas in 1773 and given the binomial name Grus leucogeranus. The specific epithet is derived from the classical Greek words leukos for "white" and geranos for a "crane". Ustad Mansur, a 17th century court artist and singer of Jahangir, had illustrated a Siberian crane about 100 years earlier. The genus Megalornis was used for the cranes by George Robert Gray and this species was included in it, while Richard Bowdler Sharpe suggested a separation from Grus and used the genus Sarcogeranus. The Siberian crane lacks the complex tracheal coils found in most other cranes but shares this feature with the wattled crane. The unison call differed from that of most cranes and some authors suggested that the Siberian crane belonged in the genus Bugeranus along with the wattled crane. Comparisons of the DNA sequences of cytochrome b however suggest that the Siberian crane is basal among the Gruinae and the wattled crane is retained as the sole species in the genus Bugeranus and placed as a sister to the Anthropoides cranes. A molecular phylogenetic study published in 2010 found that the genus Grus, as then defined, was polyphyletic. In the resulting rearrangement to create monophyletic genera, the Siberian crane was moved to the resurrected genus Leucogeranus. The genus Leucogeranus had been introduced by the French biologist Charles Lucien Bonaparte in 1855.
Сипаттама
Ересектерде екі жыныстың да қауырсыны таза ақ түсті, тек қара түсті негізгі қанаттары, алуласы және негізгі қанат жамылғылары басқа. Маңдайдың алдыңғы бөлігі, беті және басының қабырғасы жалаңаш, кірпіш қызыл түсті, тұмсығы қараңғы, аяқтары қызғылт. Көздің қабыршағы сарғыш. Жас құстардың бетінде қауырсын болады, ал қауырсын түсі лайлы қоңыр. Басқа кейбір кран түрлеріне тән ұзын үштік қауырсындар жоқ. Бір зерттеуде ересектердің орташа салмағы болды, ал жас құстардың салмағы орташа есеппен сәл ауыр болды. Бұл түрдің салмағы шамадан тыс ауыр еркек құсының бір ғана жазбасы бар. Әдетте, бұл кран салмағы және бойы жағынан басқа крандардан, әсіресе сарс кран, тағалы кран және қызыл тәжді крандардан сәл кіші болады.
Adults of both sexes have a pure white plumage except for the black primaries, alula and primary coverts. The fore crown, face and side of head is bare and brick red, the bill is dark and the legs are pinkish. The iris is yellowish. Juveniles are feathered on the face and the plumage is dingy brown. There are no elongated tertial feathers as in some other crane species. The average weight of adults in one study was while juvenile birds were slightly heavier on average at There is a single record of an outsized male of this species weighing Usually, this crane is usually slightly smaller in weight and height than some other cranes, particularly the sarus crane, wattled crane and red crowned crane.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Бұрын Сібір кранының көбейетін жері Орал мен Обь өзендері аралығынан Ишим мен Тобол өзендеріне дейін, ал шығысында Колыма аймағына дейін созылған. Жер пайдаланудағы өзгерістер, егіс көлемін арттыру үшін батпақты жерлерді кептіру және олардың көшпенді жолдарындағы аң аулау популяцияның азаюына себеп болды. Қазіргі кезде көбейетін аймақтар екі үлкен, бөлек аймақпен шектеледі. Батыс аймағы Обь, Конда және Сосва өзендерінің алаптарында, ал шығысында Якутияда Яна мен Алазея өзендері арасындағы әлдеқайда ірі популяция орналасқан. Батыс популяциясы қыстауда Иранда болады, ал бұрынғыда кейбір особьдар Үндістанда, Нагпурге дейін оңтүстікке және Бихарға дейін шығысқа қарай қыстаған. Шығыс популяциясы негізінен Қытайдағы Поянг көлі аймағында қыстайды. Бірақ жұптасқан еркек пен әйел арасындағы біртіндеме шақырулар, дуэттер жұптар арасында айқын ерекшеліктермен көзге түседі. Әйел жоғарырақ тембрде шақырады, ол "дуэт" шақыруындағы "лу" дыбысын құрайды. Жұптар басқа жұптарды қорқытып, өз аумағынан қуу үшін олардың төңірегінде айналып жүреді. Ал тағы біреуі 83 жыл өмір сүрген.
The breeding area of the Siberian crane formerly extended between the Urals and Ob river south to the Ishim and Tobol rivers and east to the Kolyma region. The populations declined with changes in landuse, the draining of wetlands for agricultural expansion and hunting on their migration routes. The breeding areas in modern times are restricted to two widely disjunct regions. The western area in the river basins of the Ob, Konda and Sossva and to the east a much larger population in Yakutia between the Yana and the Alazeya rivers. The western population winters in Iran and some individuals formerly wintered in India south to Nagpur and east to Bihar. The eastern populations winter mainly in the Poyang Lake area in China. The unison calls, duets between paired males and female however are more distinctive with marked differences across pairs. The female produces a higher pitched call which is the "loo" in the duetted "doodle loo" call. Pairs will walk around other pairs to threaten them and drive them away from their territory. while another lived for 83 years.
Тамақтандыру
Бұл журавылар негізінен өсімдіктермен қоректенеді, бірақ олар барлық жейтін. Жазғы жайлауларда олар түрлі өсімдіктермен қоректенеді, оның ішінде миса вертрамының (Veratrum misae) тамырларымен, қара шүбіртұқымның (Empetrum nigrum) тұқымдарымен, сондай-ақ кішкентай кеміргіштермен (леммингтер мен тышқаншалар), жер құрттарымен және балықтармен қоректенеді. Бұрын олардың тұмсықтарының тісті жиегіне байланысты балық жейтіндері ойылған, бірақ кейінгі зерттеулер көрсеткендей, олар негізінен өсімдіктер қармен жабылған кезде жануарлармен қоректенеді. Үндістанда қыстайтындарының асқазанында негізінен су өсімдіктері табылған. Дегенмен, олар тұтқында қоңыздар мен құс жұмыртқаларын жейтіні белгілі.
These cranes feed mainly on plants although they are omnivorous. In the summer grounds they feed on a range of plants including the roots of hellebore (Veratrum misae), seeds of Empetrum nigrum as well as small rodents (lemmings and voles), earthworms and fish. They were earlier thought to be predominantly fish eating on the basis of the serrated edge to their bill, but later studies suggest that they take animal prey mainly when the vegetation is covered by snow. They also swallow pebbles and grit to aid in crushing food in their crop. Specimens wintering in India have been found to have mainly aquatic plants in their stomachs. They are however noted to pick up beetles and birds eggs in captivity.
Өсіру
Сібірлік крандар сәуірдің соңы мен мамырдың басында Арктика тундрасына қайта оралады. Ұясы көбінесе көл жағасында, батпақты жерде болады және әдетте сумен қоршалған. Жұмыртқалардың көп бөлігі маусымның бірінші аптасында, тундрада қар болмағанда салынады. Әдетте, екі жұмыртқадан тұрады, оларды аналық екінші жұмыртқа салынғаннан кейін күтіп жатыр. Еркек жақын жерде күзетіп тұрады. Жұмыртқалар шамамен 27-29 күнде жарылады. Жас құстар 80 күндей уақыттан кейін қанаттанды. Жастар арасындағы қақтығыстардың салдарынан көбінесе бір ғана балапан тірі қалады. Жылдық популяция өсімі 10%-дан кем, бұл крандар арасындағы ең төменгі көрсеткіш. Олардың көбеюіне шабыншылардың және кейде шабыншыларды ертіп жүретін иттердің бұзылыстары да кедергі келтіруі мүмкін.
Siberian cranes return to the Arctic tundra around the end of April and beginning of May. The nest is usually on the edge of lake in boggy ground and is usually surrounded by water. Most eggs are laid in the first week of June when the tundra is snow free. The usual clutch is two eggs, which are incubated by the female after the second egg is laid. The male stands guard nearby. The eggs hatch in about 27 to 29 days. The young birds fledge in about 80 days. Usually only a single chick survives due to aggression between young birds. The population increase per year is less than 10%, the lowest recruitment rate among cranes. Their success in breeding may further be hampered by disturbance from reindeer and sometimes dogs that accompany reindeer herders.
Көші-қон
Бұл түр Ресейдің арктикалық тундрасындағы екі жеке аймақта көбейеді; Обь, Якутия және Батыс Сібірдің батыс бөлігі. Бұл алысқа көшіп жүретін құс, және крандардың ішінде ең ұзақ көші-қон жасайтындардың бірі. 2002 жылы Сібір крандарының батыс популяциясы төрт құсқа дейін азайды, содан кейін олар жойылды деп есептелді, бірақ "Омид" деген атпен белгілі бір құс 2006-2007 жылдардан бері Иранда қыстап жүр. 1974 жылы Бхаратпурде 75 құс қыстаған, ал 1992 жылы бір жұпқа дейін азайды, соңғы құс 2002 жылы байқалды. 19 ғасырда Үндістанға көптеген құстар келгені тіркелген. Оларды аңшылар мен түрлерін жинаушылар іздеген. 1891 жылы жеке меншік зообағынан қашқан бір құс Сыртқы Гебрид аралдарында атылды. Батыс популяциясы тіпті Нил өзені бойындағы Мысырға дейін қыстаған болуы мүмкін. Иранда қыстаған топтың көші-қонын бақылау үшін спутниктік телеметрия қолданылды. Олар Волга дельтасының шығыс жағында демалып отырғаны анықталды. 1990 жылдардың ортасында шығыс популяциясының көші-қонын бақылау үшін де спутниктік телеметрия қолданылды, бұл Ресей мен Қытайдың шығысындағы түрдің көшіп өтетін жолындағы жаңа демалыс орындарын табуға әкелді. Сібір крандары Африка-Еуразиялық көшпелі су құстарын қорғау туралы келісімге (AEWA) жататын түрлердің бірі және Бонн конвенциясы аясында жасалған Сібір крандарын сақтау шаралары туралы өзара түсіністік туралы меморандумның тақырыбы болып табылады.
This species breeds in two disjunct regions in the arctic tundra of Russia; the western population along the Ob Yakutia and western Siberia. It is a long distance migrant and among the cranes, makes one of the longest migrations.) The western population of the Siberian crane had dwindled to four in 2002 and subsequently it was thought to be extirpated, but a single individual, named "Omid", has wintered in Iran since 2006 2007. In 1974 as many as 75 birds wintered in Bharatpur and this declined to a single pair in 1992 and the last bird was seen in 2002. In the 19th century, larger numbers of birds were noted to visit India. They were sought after by hunters and specimen collectors. An individual that escaped from a private menagerie was shot in the Outer Hebrides in 1891. The western population may even have wintered as far west as Egypt along the Nile. Satellite telemetry was used to track the migration of a flock that wintered in Iran. They were noted to rest on the eastern end of the Volga delta. Satellite telemetry was also used to track the migration of the eastern population in the mid 1990s, leading to the discovery of new resting areas along the species' flyway in eastern Russia and China. The Siberian crane is one of the species to which the Agreement on the Conservation of African Eurasian Migratory Waterbirds (AEWA) applies and is subject of the Memorandum of Understanding concerning Conservation Measures for the Siberian Crane concluded under the Bonn Convention.
Адамның мәдениетіндегі маңызы
Сібірдің түпкі тұрғындары – якуттар мен юкагирлер үшін ақ кран – күн, көктем және мейірімді аспан әруақтары ажиймен байланысты қасиетті құс. Якут эпосы Олонхода шамандар мен шаманшалар ақ кранға айналады.
For Siberian natives – Yakuts and Yukaghirs the white crane is a sacred bird associated with sun, spring and kind celestial spirits ajyy. In yakut epics Olonkho shamans and shamanesses transform into white cranes.