Кіріспе
Жасыл немесе күлгін жапырақты кәбіздің түрі. Кәле (/k//eɪ//l/), сондай-ақ жапырақты кәбіз деп те аталады, кәбіздің (Brassica oleracea) сорттарына жатады, негізгі артықшылығы – жеуге жарамды жапырақтары. Ол сәндік өсімдік ретінде де қолданылады.
Kale (/k//eɪ//l/), also called leaf cabbage, belongs to a group of cabbage (Brassica oleracea) cultivars primarily grown for their edible leaves. It has also been used as an ornamental plant.
Сипаттама
Кәлі өсімдіктерінің жасыл немесе күлгін жапырақтары болады, бірақ орталық жапырақтары бас түзбейді (бас көкбас сияқты).
Этимология
Кейл атауы Солтүстік орта ағылшын тіліндегі cale сөзінен (шотландтық kail және неміс Kohl сөздерімен салыстырыңыз) түрлі капусталар үшін пайда болған. Ал түпкілікті шығу тегі – латын тіліндегі caulis, яғни «капуста».
Өсіру
Жабайы горчицадан шыққан қыша, B. oleracea-ның көптеген егілген түрлеріне қарағанда, жабайы капустаға жақын деп есептеледі. Қыша көбінесе тұқымнан өсірілетін, кең температура диапазонында өнетін екі жылдық өсімдік. Ол қыстың суына төзімді және қыста жақсы өседі, қатты аяз болғаннан кейін тәттірек болуы мүмкін.
Тарих
Келе Шығыс Жерорта теңізі мен Анатолияда пайда болды, онда ол б.з.б. 2000 жылға дейін тамақ үшін өсірілді. Грекияда б.з.б. 4 ғасырда бұйра және жалпақ жапырақты капуста түрлері болған. Римдіктер бұл түрлерді "сабеллиан келе" деп атаған, және олар қазіргі келелердің бабалары саналады. Батыс Еуропада капустаның ең ерте жазбасы 13 ғасырдағы тығыз бас капустаға қатысты. Кай лан немесе қытай келесі – қытай тағамдарында жиі қолданылатын сорт, ол Хорватиядан әкелінген. Португалияда дөңгелек жапырақты келе көбінесе "куве галега" (Галисия келесі немесе португалдық капустасы) деп аталады.
Қымбат бау
Көптеген қырыққабат пен капустаның түрлері негізгі артықшылығы – жарқыраған ақ, қызыл, қызғылт, лаванды, көк немесе күлгін түсті гүлшоғыры бар сәндік жапырақтары үшін өсіріледі. Сәндік қырыққабаттың әртүрлі түрлері: тауысқұс қырыққабаты, коралл ханзадасы, камон коралл ханышасы, түсті қырыққабат және чидори қырыққабаты. Сәндік қырыққабат басқа да түрлері сияқты жеуге жарамды, бірақ мүмкін, олардың дәмі азырақ болуы мүмкін. Қырыққабат жапырақтары көбінесе көкөніс букеттері мен той букеттеріне қосылады.
Тамақ
Шикі қара капуста 84% судан, 9% көмірсулардан, 4% ақуыздан және 1% майдан тұрады (кесте). Бір порция шикі қара капуста тағамдық энергияның және К витаминінің күндік нормадан 3,7 есе көп мөлшерін қамтамасыз етеді. Ол А, С, В6 витаминдері, фолий қышқылы және марганецтің бай көзі болып табылады (күндік норманың 20% немесе одан да көп) ("Қара капуста, шикі" кестесін қараңыз). Қара капуста тиамин, рибофлавин, пантотен қышқылы, Е витамині және темір, кальций, магний, калий және фосфор сияқты бірнеше минералдық заттардың жақсы көзі болып табылады (күндік норманың 10-19%). Шикі қара капустаны қайнату көптеген қоректік заттарды азайтады, бірақ А, С, К витаминдері мен марганецтің көрсеткіштері айтарлықтай деңгейде қалады.
Фитохимиялық заттар
Келе каротиноидтар – лютеин және зеаксантиннің көзі болып табылады. Брокколи және басқа да крестгүлді көкөністер сияқты, келеде глюкозинолаттар бар, мысалы глюкорафанин, ол сульфорафанның түзілуіне көмектеседі. Сульфорафан адам денсаулығына жағымды әсер етуі мүмкін екендігі алдын ала зерттеулерде қарастырылуда. Келені қайнату глюкозинолаттардың мөлшерін азайтады, ал буда пісіру, микротолқынды пеште немесе қуыру айтарлықтай шығынға алып келмейді. Келеде оксаль қышқылының деңгейі жоғары, оны пісіру арқылы төмендетуге болады. Келе феруль қышқылы сияқты полифенолдарға бай, олардың мөлшері қоршаған орта мен генетикалық факторларға байланысты өзгереді.
Тамақ өнімдері
Дәмделген "кале чиптері" картоп чипсіне деген балама ретінде өндірілді.
Еуропа
Нидерландыда "boerenkoolstamppot" деп аталатын дәстүрлі қысқы тағам – бұйралы көкжиек пен картоп пюресінің қоспасы, кейде қуырылған беконмен, және "тұтқыр шұжық" деп аударатын rookworstпен беріледі. Солтүстік Германияда "Kohlfahrt" ("көкжиек саяхаты") деп аталатын қысқы дәстүр бар, онда адамдар тобы күндіз орман арқылы серуендеп, содан кейін қонақүй немесе жеке үйге жиналады, онда көкжиек, әдетте беконмен және Kohlwurst ("көкжиек шұжығы") қосылып дайындалады. Көкжиек Солтүстік Германияның негізгі тағамы және үйге жақын тағам саналады. Италияда каволо неро көкжиегі Тоскананың риболлита сорпасының құрамына кіреді. Португалияның дәстүрлі кальдо верде сорпасы картоп пюресі, өте жұқа кесілген көкжиек, зәйтүн майы және тұздан тұрады. Қосымша ингредиенттерге сорпа және кесілген, пісірілген дәмді шұжық кіруі мүмкін. Шотландияда көкжиек дәстүрлі диетаның негізін құрағандықтан, кейбір шотланд диалекттерінде "kail" сөзі тамақпен синоним болып табылады. "Kail-ден қалу" – тамақ жеуге тым ауру сезіну. Ирландияда көкжиек пен картоп пюресін араластырып, дәстүрлі колканнон тағамын жасайды. Ол Хэллоуинде танымал, онда оны шұжықпен бірге беруге болады. Ұлыбританияда екінші дүниежүзілік соғыс кезінде "Жеңіске қарай қаз" науқаны арқылы көкжиек (және басқа көкөністер) өсіруге ынталандырылды. Бұл көкөніс өсіру оңай болды және рациондау салдарынан диетада жетіспейтін маңызды қоректік заттарды қамтамасыз етті.
Азия
Шри-Ланкада оны кола гова немесе эла гова деп атайды. Ол тағамдық мақсатта өсіріледі. Аралдың барлық жерінде күрішпен бірге "кале малунг" деп аталатын тағам беріледі.
Америка Құрама Штаттары
20 ғасырдың көп бөлігінде АҚШ-та кәділгі капуста негізінен декоративтік мақсаттарда қолданылды; 1990 жылдары оның қоректік құндылығының арқасында тағамдық өсімдік ретінде танымал болды. Кэтберсонның «Кайлдегі күз және Каннингхемнің тартымдылығы» кітабында Шығыс Айрширдегі Килмаурс өте маңызды азық болған капустасымен әйгілі болғаны айтылады. Әңгіме бойынша, көршілес ауыл капуста тұқымдарына жомарт ақы төлеуге ұсыныс жасаған, одан бас тарту мүмкін емес еді. Жергілікті тұрғындар келісім берді, бірақ көмір отының үстінде лопатамен ақырын қыздыру тұқымның мүлдем өрмейтініне көз жеткізді.