Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде британ үкіметі шығарған 18B ережесі, көбінесе жай ғана 18B деп аталады, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан бұрын британ үкіметі қолданған қорғаныс ережелерінің бірі болды. Бұл ереженің толық атауы 1939 жылғы Қорғаныс (жалпы) ережелерінің 18B ережесі еді. Ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германиямен жүргізіліп жатқан соғысқа белсенді түрде қарсылық көрсеткен деген күдікпен ұсталған адамдарды сотсыз ұстауға мүмкіндік берді, мысалы, сепаратистік топтар (мысалы, саботаж науқанына қатысы бар деп күдіктелген ирланд республикашылары) немесе идеологиялық тұрғыдан нацистік көзқарастарға жақын деген күдікпен ұсталғандар (оның ішінде Британ фашистер одағының мүшелері және осыған ұқсас топтар). 18B ережесінің салдары – бұл зардап шеккен адамдардың habeas corpus құқығын тоқтату болды.

Соғыс дайындықтары

Қорғаныс ережелері екі дүниежүзілік соғыс арасындағы жылдар бойы жоба түрінде, үнемі қайта қаралып отырды. 1939 жылдың басында соғыс ескертусіз немесе Парламент актісін қабылдауға уақыт жетпей, төтенше жағдай ережелерін енгізуі мүмкін болғандықтан, ережелерді екі кодекске бөлу туралы шешім қабылданды. А кодексі соғыс басталған жағдайда дереу қажет болады және бейбіт уақытта қабылдануы мүмкін болды, ал азаматтық бостандықтарға қатысты ауыр шектеулерді қамтитын В кодексі кейінірек енгізілетін болды. В кодексінің бар екенін жұртқа жарияламас үшін А кодексі тізбектеп нөмірленді. 18-ші ереже әуе кемелерінің қозғалысына шектеулер қойды. Бастапқыда В кодексі Кеңес қаулысымен енгізілуі жоспарланған, ал егер биліктің әрекеттеріне қарсылық туса, Парламент актісімен кейіннен өтемақы қарастырылатын болды. 1939 жылдың 24 тамызында Польшадағы жағдай шиеленіскеннен кейін, Өкілдер палатасы жазғы демалыстан шақырылып, Қорғаныс ережелерін іске асыруға өкілеттік беретін Төтенше өкілеттіктер (қорғаныс) заңын қабылдады. А кодексі сол күні күшіне енді, ал В кодексі 1 қыркүйекте күшіне енді. Жау шетелдіктер патшалық құқығымен ұсталды, ал 18В негізінен британдық азаматтарға қатысты қолданылды.

18B қолданыстағы

Бастапқы тұтқындаулар аз болды және тек қатаң нацистер деп саналғандармен ғана шектелді. 1939 жылдың 14 қыркүйегіне дейін 18B бойынша тек 14 адам қамауға алынды. Олардың бірнешеуі неміс немесе австриялық туған, бірақ британдық азаматтыққа натурализацияланған. Егер Уильям Джойске МИ5 офицері, болжам бойынша Максвелл Найт, оның қамауға алынуы туралы ескертпегенде, оның Германияға қашуына мүмкіндік бермегенде, осы көрсеткіш одан да жоғары болар еді. Парламенттегі Лейбористтік және Либералдық депутаттар тобы 1939 жылдың 31 қазанында "B" кодексін жоюға тырысты, бірақ олар кеңесу нәтижесінде сәл өзгертілген мәтінге қол жеткізу үшін өз ұсынысын кері тартып алуға көндірілді.

1940 жылдың мамыр айындағы кеңейту

1940 жылдың көктемінің соңында билік британдық оңшылдарға қатыстығы көзқарасын күрт өзгертті. Видкун Квислингтің Норвегиядағы жақындағы жылдам билікке ие болуы британдық үкіметті құлату үшін бесінші колоннаның болу мүмкіндігін тудырды. Төмен елдердің құлауы және Францияға басып кіруі басып алу қорқынышына әкелді. Содан кейін 1940 жылдың 20 мамырында АҚШ елшілігіндегі шифрлаушы Тайлер Кенттің үйіне шабуыл жасалып, Кент мыңдаған телеграммалардың көшірмелерін, оның ішінде Уинстон Черчилль мен Франклин Рузвельт арасындағыларын ұрлағаны анықталды. Кент ашық түрде антисемит болған парламент депутаты Арчибальд Маул Рамсейдің серігі болды. Бұл Рамсейдің Черчилль Кабинетке хабарламаған телеграммаларды жариялау үшін парламенттік иммунитетін пайдалану мүмкіндігін ашты. Сондай-ақ, Рузвельт Черчилльге көмектесуге тырысып, бірқатар ресми мәлімдемелерде бейтараптық саясатын қолдайтынын айтты. 22 мамырда Кабинет оңшылдарды кең ауқымда ұстау туралы шешім қабылдады. Бұл үшін 18В (1А) деп белгіленген ережеге түзетулер енгізу қажет болды. 23 мамыр күні таңертең алғашқылардың бірі ретінде сэр Освальд Мосли тұтқындалды. Кейін адмирал сэр Барри Домвилл мен сэр Реджинальд Гудолл да қамауға алынды. Халықтың реакциясы күшті қолдау көрсетті, ал бір оқырман «Таймс» газетіне Мослидің тұтқындалуы туралы жаңалықтың беттің бесінші бағанында жарияланғанына ризашылық білдірді. 1940 жылдың желтоқсанына қарай қамауда мыңнан астам адам болды.

18 Б-де тұтқындар үшін өмір бойы

18В-тармаққа сәйкес келетін адам ескертусіз тұтқындалады. Кейбіреулері әскерде болған және парад кезінде тұтқындалған. Оларды алдымен полиция изоляторына, содан кейін түрмеге жеткізеді. Алғашқы тұтқындар ерлер үшін Уандсворт түрмесіне, әйелдер үшін Холлоуэй түрмесіне жіберілді, бірақ ерлер кейін Брикстон түрмесіне ауыстырылды. 1940 жылы тұтқындардың саны артуымен түрмелерде орын жетіспеді, сондықтан кейбір ескірген түрмелердің (Стаффорд және Ливерпуль әйелдер түрмесі сияқты) бөлімдері тұтқындарды орналастыру үшін қайта пайдалануға берілді. Соңында тұтқындарды лагерьлерге орналастыру туралы шешім қабылданды. Бертрам Миллстің циркінің қысқы маусымдық лагері Аскот жарыс жолында орналасты, ал 1941 жылдың наурыз айынан бастап Ливерпульдің жанындағы Хьютон қаласындағы құрылысы аяқталмаған тұрғын үйлер пайдаланылды. Ақырында билік 18В бойынша интернирленгендер мен жау шетелдіктер үшін Ман аралында лагерьлер құру арқылы тұру мәселесін шешті. Бұл үшін 1941 жылғы Ман аралы (ұстау) заңы қабылданды. Ерлер Пильдегі Певерил лагерінде, ал әйелдер Порт-Эриндердегі Рушен лагерінде орналасты. Қауіпсіздікті арттыру үшін бірнеше таңдаулы басшылар Уандсворт түрмесінде қалды. Кейбір жағдайларда бірге интернирленген күйеу мен әйел бірге тұруға рұқсат алды. Лагерьдегі тәртіп салыстырмалы түрде бос болды. Кездесуге рұқсат берілді және тіпті кинотеатрларға саяхаттау сияқты ойын-сауықтар да ұйымдастырылды.

Сот процесі және қамауға алуды даулау

Тұтқындауға бұйрық берудің екі негізі болды: "қоғамдық қауіпсіздікке зиян келтіретін әрекеттер" және "жауырық тегі немесе байланыстар". Тұтқын Норман Биркетт басқаратын Кеңесшіл комитетке шағымдану арқылы ұстауға қарсылық білдіре алатын болды. Комитетке МИ5 дайындаған, ұстаудың себептерін көрсететін мәлімдеме ұсынылды, бірақ тұтқынға оны көруге рұқсат берілмеді. Комитет ұстауды жалғастыруды, шартты немесе толықтай босатуды ұсына алатын еді. Комитеттің ұсыныстары Ішкі істер министріне жіберілді, ол оларды қабылдауға міндетті емес еді, ал МИ5 жиі босату туралы ұсынысты қабылдамауға ықпал етіп отырды. Кейбір тұтқындар сот арқылы шара қолдануға тырысты. Хабеас корпустың негізінде шағымдар берілді, бірақ Ішкі істер министрінің құпия сақталуға тиіс есептерге сүйене отырып, ұстау туралы шешім қабылдағаны және ұстау бұйрығына қол қоюға заңды негіздері болғаны үшін олар қабылданбады. Ең маңызды сот ісі – Роберт У. Ливерсидж, сәтті еврей кәсіпкері болған және сондықтан 18B санаты бойынша ұсталғандардың арасында ерекше жағдайды құраған Ливерсиджке қарсы Андерсон ісі. Ол жалған ұстау үшін азаматтық сотқа шағым түсірді, бірақ хабеас корпустың қолдануын сұрамады. Соңында, егер заң бойынша министр әрекет етуден бұрын "сенуге лайықты себептерге" ие болса, сот оның шынымен соған сенген-сенбегенін тексеруге құқылы, бірақ осы сенімге себеп болған мәселелердің шындығын тексермейді деген шешім қабылданды. Лорд Аткин бұл шешімге қарсы пікір білдірді. Парламент депутаты Арчибальд Мауле Рамсей, ұсталған жалғыз депутат, мәселені Парламенттік артықшылықтар комитетіне жіберді, депутатты ұстау Парламенттік артықшылықтарды бұзу болып табылатындығын анықтау үшін. Комитет бұл мәселенің Парламенттік артықшылықтарды бұзбайтыны туралы шешім қабылдады.

18Б интернациялауды жою

Британия шайқасынан кейін жақын арадағы басып кіру қаупі азайды және 18B ережесі бойынша ұсталғандардың саны ақырындап төмендеді, себебі ең аз қауіпті деп саналғандар босатылды. 1940 жылы шамамен 1000 адам болса, 1943 жылдың жазында 500-ден азы қалды. Флебиттен зардап шегіп жүр деген Освальд Мосли 1943 жылдың 23 қарашасында көпшіліктің қатты наразылығына қарамастан босатылды. Азаматтық құқықтар кеңесі оның түрмеде қалуын талап етті. Францияға D күні шабуыл жасау қайтадан жағдайды жеңілдетті және 1944 жылдың соңына қарай 18B ережесі бойынша бар болғаны 65 ұсталған қалды, олардың көпшілігі Германияда туған, азаматтығын алған адамдар еді. Адольф Гитлер өз-өзіне қол жұмсаған кезде 11 адам қалды, ал V E күні – тек біреуі ғана. 18B ережесі бірнеше күннен кейін күшін жойды.