Кіріспе

Көп ядролы жасушаның түрі. Синцитий (/s//ɪ//n//'//s//ɪ//ʃ//i//ə//m/; syncytia; грекше: σύν syn "бірге" және κύτος kytos "құты, яғни жасуша") немесе симплазма – бір ядролы жасушалардың (яғни, бір ядросы бар жасушалардың) бірігуінен пайда болатын көп ядролы жасуша. Бұл коэноциттен өзгеше, ол цитокинезбен қатар жүрмейтін бірнеше ядролық бөлінулерден пайда болады. Жануарлардың қаңқа бұлшық етін құрайтын бұлшық ет жасушасы – синций жасушасының классикалық мысалы. Бұл термин жүрек бұлшық еттері мен кейбір тегіс бұлшық ет жасушаларында байқалатын, тігістермен (gap junctions) байланысқан мамандандырылған мембраналар арқылы байланысқан жасушаларды да білдіруі мүмкін, олар әрекет потенциалы арқылы электрлік түрде синхрондалады. Эмбриогенез саласында "синцитий" сөзі омыртқасыздардың, мысалы, Drosophila melanogaster-дің коэноциттік бластодермалық эмбриондарына қатысты қолданылады.

Протистер

Протистерде синцития кейбір ризарийлерде (мысалы, хлорарахниофиттер, плазмодиофоридтер, гаплоспоридиандар) және жасушасыз шырыш саңылауларында, диктиостелидтерде (амебозоандар), акразидтерде (Excavata) және Haplozoon-да табылады.

Саңырауқұлақтар

Синцитий – көптеген саңырауқұлақтар үшін қалыпты жасушалық құрылым. Базидиомикота саңырауқұлақтарының көпшілігі дикарион ретінде болады, онда мицелийдің жіп тәрізді жасушалары екі түрлі ядросы бар сегменттерге жартылай бөлінеді, бұл сегменттер гетерокарион деп аталады.

Жүйке желісі

Шеңберлі желелердегі (Ctenophora) субэпителийлік жүйке желісін құрайтын нейрондар синапстар арқылы қосылудың орнына, үздіксіз плазмалық мембранадан тұратын нейрондық синцитийге бірігіп кеткен.

Скелет бұлшық еті

Синцициумның классикалық мысалы – қаңқа бұлшықтарының қалыптасуы. Ірі қаңқа бұлшық талшықтары мыңдаған жеке бұлшық жасушаларының қосылуы арқылы пайда болады. Көп ядролы құрылым миопатия сияқты патологиялық жағдайларда маңызды, онда қаңқа бұлшық талшығының бір бөлігінің ошақты некрозы (өлімі) сол қаңқа бұлшық талшығының жақын орналасқан бөліктерінің некрозына алып келмейді, себебі осы жақын орналасқан бөліктердің өздеріне тән ядролық материалы болады. Осылайша, миопатия көбінесе осындай "сегменттік некрозбен" байланысты, ал кейбір сақталған сегменттер нейромыскулярлық қосылыспен байланыстың үзілуі арқылы жүйкемен қамтамасыз етілуінен функционалдық тұрғыдан бөлініп қалады.

Жүрек бұлшық еті

Жүрек бұлшық еттерінің синциті маңызды, себебі ол бұлшық еттердің толық ұзындығы бойынша жылдам және үйлесімді жиырылуын қамтамасыз етеді. Жүрек әрекеттері бұлшық ет талшығының бетімен синаптық байланыс нүктесінен басталып, интеркаляциялық дискілер арқылы таралады. Синцитий болғанымен, жүрек бұлшық еті ерекшеленеді, өйткені оның жасушалары ұзын да, көп ядролы да емес. Сондықтан жүрек тіні скелет бұлшық еттерінің нақты синцитінен өзгеше, функционалды синцитий ретінде сипатталады.

Сәл бұлшық еттер

Асқазан-ішек жолының тегіс бұлшық еттері үш түрлі жасушалардың жиынтығымен белсендіріледі – тегіс бұлшық ет жасушалары (ТМЖ), Каджальдың аралық жасушалары (ТКЖ) және тромбоциттен туындаған өсу факторының альфа рецепторы (PDGFRα), олар электрлік байланыста болып, SIP функционалдық синцитиум ретінде бірігіп жұмыс істейді.

Остеокластар

Кейбір жануарлардың иммундық жүйесінен алынған жасушалар жиынтық жасушаларды құрай алады, мысалы, сүйек тінінің ыдырауына жауапты остеокласт жасушалары.

Плацента

Тағы бір маңызды омыртқалылардың синцитісі – плаценталы сүтқоректілердің плацентасында кездеседі. Аналық қан ағынымен байланысатын ұрықтан туған жасушалар бірігіп, көп ядролы тосқауыл – синцитиотрофобластты құрайды. Бұл, дамитын эмбрион мен анасының денесі арасындағы миграциялық жасушалардың алмасуын шектеу үшін маңызды, себебі кейбір қан жасушалары жанындағы эпителий жасушаларының арасына енуге бейім. Плацентаның синцициалдық эпителийі аналық қан айналымынан эмбрионға осылайша кіруге мүмкіндік бермейді.

Шыны қоқыстар

Гексактинеллид губкаларының денesinin көп бөлігі синцициалдық тінден құралған. Бұл оларға үлкен кремнийлі тікенектерін тек қана жасушаларының ішінде ғана қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Тегумент

Гельминттердегі тегументтің құрылымдық ерекшеліктері костодтар мен трематодтарда шамамен бірдей. Типтік тегументтің қалыңдығы 7–16 мкм-ге жетеді және оның анық қабаттары бар. Бұл жасушалық шекаралары жоқ көп ядролы тіндерден тұратын синцитий. Синцитийдің сыртқы аймағы "дистальді цитоплазма" деп аталады және ол плазмалық мембранамен жабылады. Бұл плазмалық мембрана, өз кезегінде, гликокаликс деп аталатын, түрлі макромолекулалардан тұратын және қалыңдығы түрлерге қарай өзгеретін көмірсулар қабатымен байланысты. Дистальді цитоплазма микротүтіктерден құралған цитоплазмалық түтіктер арқылы "клеткалық аймақ немесе цитон немесе перикария" деп аталатын "проксимальді цитоплазма" деп аталатын ішкі қабатқа қосылады. Проксимальді цитоплазмада ядролар, эндоплазмалық ретикулум, Гольджи аппараты, митохондриялар, рибосомалар, гликоген қоймалары және көптеген везикулалар бар. Ең ішкі қабаты "базальді мембрана" деп аталатын байланыстырғыш тінінің қабатымен шектеледі. Базальді мембранадан кейін қалың бұлшық қабаты орналасқан.

Вирустық инфекция

Синцития вирустардың белгілі бір түрлерімен, атап айтқанда HSV 1, HIV, MeV, SARS CoV 2 және пневмовирустармен, мысалы, тыныс жолдарының синцитиалды вирусымен (RSV) жұққан кезде де пайда болуы мүмкін. Бұл синцитиалды құрылымдар қабылдағыш жасушаларда байқалғанда ерекше цитопатиялық әсерлерді тудырады. Көптеген жасушалар біріккендіктен, синцития көп ядролы жасушалар, алып жасушалар немесе поликариоциттер деп те аталады. Жұқынған кезде вирус жасушаға ену үшін пайдаланатын вирусқа қатысты біріктіру ақуыздары жасуша бетіне тасымалданады, онда олар жасуша мембранасының көрші жасушалармен бірігуіне себеп болады.

Реовирустар

Көбінесе, синцития тудыруға қабілетті вирус тұқымдары қапталған болады, себебі басқа жасушалармен қосылу үшін жасуша бетіндегі вирус қабығының ақуыздары қажет. Reoviridae тұқымдасының кейбір өкілдері, бірегей «қосылумен байланысты кішкентай трансмембраналық (FAST) ақуыздар» жиынтығының арқасында ерекше жағдайды құрайды. Реовирустың әсерінен туындаған синцитий адамдарда кездеспейді, бірақ көптеген басқа түрлерде кездеседі және бұл фюзогенді ортореовирустардың салдарынан болады. Бұл фюзогенді ортореовирустарға рептилия ортореовирусы, құс ортореовирусы, Нельсон шығанағы ортореовирусы және бавиан ортореовирусы жатады.

АИТВ

АИТВ көмекші CD4+ Т-клеткаларын жұқтырып, оларды вирустық ақуыздарды, соның ішінде бірігу ақуыздарын шығаруға мәжбүрлейді. Содан соң жасушалар антигендік ЖҚТБ-ның беткі гликопротеиндерін шығара бастайды. Әдетте цитотоксикалық Т-клеткалар перфорин немесе гранзим сияқты лимфотоксиндерді "инъекциялауға" келеді, олар жұқтырған Т-көмекші клетканы өлтіреді. Алайда, егер Т-көмекші жасушалар жақын жерде болса, онда Т-көмекші жасушаның бетінде көрініс тапқан gp41 ВИЧ рецепторлары басқа ұқсас лимфоциттерге байланады. Бұл Т-көмекші жасушалардың ондаған бөлігін жасуша мембраналарын біріктіріп алып, іспеттес жұмыс істемейтін синцитий түзеді, бұл ВИЧ вирусының бір ғана жасушаны жұқтыру арқылы көптеген Т-көмекші жасушаларды өлтіруіне мүмкіндік береді. Бұл аурудың тезірек прогрессиясына алып келеді.

Мампалар

Қызылша вирусы HN белгісін потенциалды жасушаға жабысу үшін пайдаланады, содан кейін бірігу бейіті оны жасушамен байланыстыруға мүмкіндік береді. HN және бірігу бейіттері жасуша қабырғасында қалады, бұл оның көрші эпителий жасушаларымен байланысуына себеп болады.

COVID-19-ның таралуы

SARS-CoV-2 түрлеріндегі мутациялар, синцитияның қалыптасуын күшейтетін түйіршік ақуыздарының нұсқаларын қамтиды. TMPRSS2 протеазасы синцитияның қалыптасуы үшін өте қажет. Синцития вирустың нейтралдайтын антиденелер мен иммундық жүйенің басқа да құрамдастардан қорғалған басқа жасушаларға тікелей таралуына жағдай жасайды. Бірақ мембраналық холестерин қажет болып көрінеді. Синцитиялар ұзақ сақталады; ауыр грипптен кейін өкпелердің толыққанды жаңаруы COVID-19 кезінде болмайды.