Кіріспе

Квебек кредиттік бірлестігі – 1970 жылдан 1978 жылға дейін Қазақстандағы провинциялық саяси партия болды (партия 1973 жылдың қыркүйегінен желтоқсан айына дейін «Кредиттік партия» деп те белгілі болды, және осы атаумен 1973 жылғы провинциялық сайлауға қатысты). Ол ақша реформасының әлеуметтік кредит теориясын жақтады және ауылдық наразылықты білдіру платформасы болды. Бұл партия 1940 жылдары кандидаттар тіркеген Union des électeurs партиясынан кейін құрылған Қазақстандағы бұрынғы әлеуметтік кредит партиясының жалғасы еді.

Негізін қалау

1963 жылы Халл қаласында өткен жылдық съезде Канаданың Әлеуметтік несие партиясының Квебек қанаты – Ralliement des créditistes ұлттық ұйымнан бөлінді. Сонымен қатар, провинциялық партия құру мәселесі де талқыланды. Партияның іс жүзіндегі басшысы Реаль Кауэтт провинциялық партия құруға қарсылық танытып, делегаттарды оның орнына ұсынысты зерттеу үшін он мүшелі комитет құруға көндірді. Кауэтт кредиттерде провинциялық партия құруға қажетті ұйым мен қаржының жоқ екенін айтты. Бұған қоса, ақша жүйесін реформалау жөніндегі әлеуметтік несие ұсынысын тек федералдық деңгейде іске асыруға болады (бұл туралы Альберта провинциясының Әлеуметтік несие үкіметі «мүсіліктік сертификаттарды» шығаруға тырысқанда білген еді). Провинциялық партия құруды қолдаушылардың көп бөлігі партиядағы сепаратистік топтардан шықты, олардың көпшілігі Марсель Шапю басқаратын Квебек Республикалық партиясының мүшелері болды. Бірақ партия кейіннен 1969 жылғы 8 қазанда өткен төрт толықтыру сайлауында провинциялық деңгейде өзін сынап көруге шешім қабылдады. «бейтарап» («sans désignation») кандидаттар ретінде тіркелген төрт үміткердің барлығы жеңіліске ұшырады, олар Ұлттық одақ кандидаттарынан кейін екінші орынды иеленді. Квебек Либералдық партиясы мен Квебек партиясы бұл сайлауға қатыспады. Бұл нәтижелерге қарамастан, келесі провинциялық сайлауда бақ сынау үшін «Ralliement créditiste du Québec» деген атпен провинциялық қанат құрылды. 1966 жылы Ұлттық одақ тізімінен сайланған Ұлттық Ассамблеяның (МНА) христиандық ұлтшыл депутаты Гастон Трембле 1969 жылдың соңында Ralliement créditiste партиясынан алғашқы МНА атанды. Партия ресми түрде 1970 жылғы 25 қаңтарда құрылды. Жаңа партияның президенті Камиль Самсон 1970 жылғы 22 наурызда партия басшысы болып сайланды.

1970 жылғы сайлау

1970 жылдың 29 сәуірінде өткен сайлауда кредитистер консервативті Ұлттық одақ партиясының әлсіреуінен пайдаланып, Ұлттық Ассамблеяда 12 орын және дауыстардың 11,2% жинады. Партия осы бастапқы табысын дамыта алмады, себебі оны ішкі даулар мен бөліністер үнемі мазалады. 1972 жылдың 13 ақпанында партия ішіндегі сынға ұшыраған Камил Самсон басшылық лауазымынан кетті. 16 наурызда Камил Самсон партия мүшелерінің кейбіреулерін сынағаны және партия отырыстарына қатыспағаны үшін кредитист МНА-ның тоғызы (Арманд Бойс басшылығымен) оны партиядан шығарды. 19 наурызда Самсон өзін жаңа кредитист топтың жетекшісі деп жариялап, "Квебек кредитистерінің тіркелген бірігуі" атынан Ұлттық Ассамблеяда орын алуды талап етті. Сонымен қатар, Аурель Аудет (Абитиби Батыс) және Бернард Дюмон (Мегантик) сияқты екі кредитист МНА да осы талапты қосты. Алайда, Ұлттық Ассамблея спикері Арманд Бойсты партияның парламенттік жетекшісі ретінде мойындады. 11 тамызда Самсон, Дюмон және Одет "Квебек кредитистерінің бірігуіне" қайта қосылды. 1973 жылдың 4 ақпанында Ивон Дюпуи Самсонды жеңіп, Квебек кредитистерінің бірігуінің жетекшісі болып сайланды. Партия "Кредитист партиясы" деп атау өзгертілді. Самсон Ұлттық Ассамблеядағы жетекші болып тағайындалды. 21 ақпанда бұрынғы уақытша жетекші Арманд Бойс 4 ақпандағы жетекшілік конференциясында Ивон Дюпуидің айналасында Монреальдің криминалдық әлемінің өкілдері бар екенін айтқандықтан партиядан шығарылды. Бойс 3 қазанға дейін тәуелсіз кредитист ретінде отырды, содан кейін мәлімдемелері үшін кешірім сұрап, партияға қайта қабылдануды өтінді. Дюпуи Ұлттық Ассамблеяға қосымша сайлауда өте алмады және партия басшылығынан кетуге қысым көрсетілді. 1974 жылдың 5 мамырында Дюпуи Кредитист партиясының жетекшісі лауазымынан кетіп, Президенттік партияны құрды. Дюпуи 1974 жылдың 21 қазанында осы партияның жетекшісі лауазымынан да кетіп, саяси карьерасын аяқтады. Президенттік партия бір жылдан кейін Ұлттық одаққа біріктірілді.

1973 жылғы сайлау

1973 жылдың 29 қазанында өткен сайлауда «Кредитист партиясы» атымен үгіт жүргізген партияның тек екі мүшесі – Фабиен Рой мен Камил Самсон ғана Ұлттық Ассамблеяға сайланды, партия халықтың 9,9% дауысын жинағанына қарамастан. 1974 жылдың 1 желтоқсанында Арман Бой жаңа «кредитист» партиясы – «Реформатор партиясының» құрылғанын жариялады. Бұл партия 1975 жылдың 18 қарашасында «Ralliement créditiste» партиясымен бірікті. 1976 жылғы сайлауға дейін «Парти кредитист» партиясының жалғыз екі депутаты өздерінің жолдарына бөлініп кетті. Камил Самсон 1975 жылдың 11 мамырында «Ralliement créditiste du Québec» деп қайта аталған партияның басшысы болды. Фабиен Рой партиядан қуылды. Ройдің 1974 жылдың 15 қаңтарында немесе 1975 жылдың 3 қарашасында қуылғаны белгісіз. 1975 жылдың 14 желтоқсанында Рой бұрынғы либерал Жером Шокеттпен бірігіп, Шокетттің басшылығымен «Parti national populaire» партиясын құрды. «PNP» және Родриг Бирон басқаратын «Ұлттық одақ» екі партияның бірігуі туралы жариялады, бірақ бір айдан кейін «Ұлттық одақ» бұл идеядан бас тартты.

1976 жылғы сайлау

1976 жылы 15 қарашада өткен жалпы сайлауда Камил Самсон – кредитистерден сайланған жалғыз өкіл болды, бірақ партия провинция бойынша сайлаушылардың дауысының 4,63%-ын жеңіп алды. (ПНП-ның Рой да өз мандатын сақтап қалды, ал Шокетте жеңіліске ұшырады.) Самсонның шебер сөйлеу қабілеті мен юморі митингілеріне келген көпшілікті қуантты, партия күн сайын көрсетілетін 15 минуттық телеарна жарнамаларына 150 000 доллар жұмсады, бірақ ол әріптестерімен жақсы қарым-қатынас құра алмағандықтан, жылдар бойы кредитистер қатары азайып, партияның құрамында оны қолдаған жақтастары ғана қалды. Карл О’Мэлли сияқты кейбір дәстүрлі кредитистер Фабиен Ройді Парти Нэшнл Популярға (О’Мэлли Нотр-Дам де Грейс округінде ПНП кандидаттығына түсті) ілесіп кетті, тіпті ПНП әлеуметтік кредит принципін қабыланбады. Самсон Руин-Норанда округінде 9011 дауыс (40%) алып қайта сайланды.

Тарату

Квебек кредиттік бірлестігі таратылды, себебі Камил Самсон 1978 жылғы 12 қарашада "Лес Демократтар" атты жаңа партияны құрды. Самсонның жаңа партияны құрудағы серіктесі – Джон Дифенбеккердің прогрессивті консервативтік үкіметіндегі федералды кабинет министрі Пьер Севиньи болды. Севиньи Шығыс Германияның тыңшысы екені кейіннен анықталған Герда Мунсингермен болған қарым-қатынасы салдарынан федералды кабинеттен ұялып кетіп қалды. Бұл партия 1980 жылғы 1 қаңтарда "Parti démocrate créditiste" деп қайта аталды; 1980 жылғы 2 қыркүйекте Самсон Квебек либералдық партиясының фракциясына қосылды, ал "Parti démocrate créditiste" таратылды. Самсон 1981 жылғы провинциялық сайлауда либералдық партиядан кандидат ретінде жеңіліске ұшырады.

Сайлау нәтижелері

Жалпы сайлау үміткерлер саны жеңген орындар саны халық дауысының үлесі 1970 (RC) 99 12 11.19% 1973 (PC) 109 2 9.92% 1976 (RC) 109 1 4.63% 1976 (PNP) 36 1 0.92% 1981 (CSU) 16 0 0.04% 1985 (CSU) 12 0 0.05% 1989 (CSU) 11 0 0.09%