Кіріспе
Ливониядағы тарихи оқиғаларды сипаттайтын латын тіліндегі құжат – Генрихтің Ливония хроникасы (Heinrici Cronicon Lyvoniae) – 1180 жылдан 1227 жылға дейінгі Ливониядағы (шамамен бүгінгі Эстонияның ішкі және Латвияның солтүстік бөліктерін қамтитын) және айналасындағы оқиғалардың латын тіліндегі баяны. Оны Генрих (Генрикус де Леттис) есімді дін қызметкері шамамен 1229 жылы жазған. 12 ғасырдағы даниялық тарихшы Саксо Грамматикустың патриоттық туындысы – Gesta Danorum-дағы кейбір сілтемелерден және Киев Русінде құрастырылған Алғашқы жылнамадағы аз ғана айтулардан басқа, Генрихтің хроникасы Эстония мен Латвия тарихы туралы ең ежелгі жазба дерек болып табылады.
The Livonian Chronicle of Henry (Heinrici Cronicon Lyvoniae) is a Latin narrative of events in Livonia (roughly corresponding to today's inland Estonia and the northern part of Latvia) and surrounding areas from 1180 to 1227. It was written c. 1229 by a priest named Henry (Henricus de Lettis). Apart from some references in Gesta Danorum – a patriotic work by the 12th century Danish historian Saxo Grammaticus – and few mentions in the Primary Chronicle compiled in Kievan Rus', the Chronicle of Henry is the oldest known written document about the history of Estonia and Latvia.
Өмірбаян
Папаның екінші ғасырдың соңында жаңа киелі соғысқа шақыруы 1204 жылы Константинопольді тонаған апатты Төртінші крест жорығын ғана емес, сонымен қатар ағылшын тіліндегі танымал тарихта толық жарылмаған, бірақ ұзақ мерзімді перспективада табысқа жеткен бірнеше "Солтүстік крест жорықтарын" да бастады. Крест жорықтарынан бұрын Ортағасырлық Ливония аймағы аралас бекініс, көбінесе "язық" қоғам болды, онда Ганза лигасының саудагерлері Новгород саудагерлерімен, ал Тевтон, Скандинавия және славян саудасы, мәдениеті мен діни нанымдары өріліп жатты. Саксондармен, даниялықтармен, шведтермен, вендтермен, Любек, Новгород және Псков саудагерлерімен араласып, сауда жасаған этникалық топтар: эстондықтар, карелиялықтар, курондар, латгалиялықтар, семигалиялықтар (кейде латтар деп те аталады), ливондықтар және литвалықтар. Батыс саудагерлері күміс, мата және басқа да сәндік тауарларды тері, бал, былғары, кептірілген балық және янтарьға айырбастады. Ливония ресурстарға қатысты ерекше перспективалы аймақ болды, және Арнольд Любек өзінің "Славяндар туралы хроникасында" бұл жердің "көптеген байлыққа толы", "егістікте құнарлы, жайылымдарда мол, өзендермен суарылатын" және "балыққа да бай, ағаштармен қапталған" делінгенін жазды. Соңында, скандинавиялық билеушілер мен неміс әскери ордендері, неміс князь-епископтарының басшылығымен Балтық әлемін жаулап алып, оны Батысқа қарай бұрды. Генрихтің Ливон хроникасы Ливониядағы алғашқы дін өзгеру кезеңінде, Альберт Букшоеведеннің (кейін Рига епископы) аймаққа билігі болғанда жазылды. 1237 жылы Альберт Ригалық құрған крест жорығы армиясы – Ливон қылышбастарлар ордені Тевтон орденіне қосылғаннан кейін, Тевтон ордені Ливонияда христиан дінін таратуын жалғастырды. Бұл және басқа Балтық крест жорықтарының крест жорығы деп танылуының заңдылығы күмәнделді. Себебі бұл крест жорықтары бұрынғылары сияқты Киелі жерге бағытталмаған, яғни діни себептері Иерусалимді соңғы мақсат тұтқандарға қарағанда азырақ түсінікті болды, өйткені Иерусалим христиан дінінде зор тарихи маңызға ие, ал Ливония және оның айналасы христиандық үшін осы деңгейде маңызды болған жоқ.
Мазмұны
Генрихтің Ливон хроникасы оқиғалардың куәгерлері болған оқиғаларды, баға жетпес және терең адамзаттық тарихты ұсынады. Ол осы даулы кезеңдегі Шығыс елдеріндегі әскери операцияларға ғана емес, сонымен қатар куәгердің қарама-қайшылықты көзқарастарына да түсінік береді. Онда діни ынтақтың саяси мақсаттармен өріліп жатуының күрделігі ашылады. Ливон тіліндегі тағы бір танымал ерте мәтін – Ливон рифмалы хроникасы – тарихи құндылығы төмендеу, себебі ол негізінен патриоттық және христиандық сарайлық ойын-сауық ретінде жазылған. Генрихтің Ливон хроникасы Ливонияны жаулап алуды негіздеудің екі маңызды тұсын пайдаланады: ол Әулие Марияның жері болды, бұл Ливонияға христиандықты таратуға тырысқан бірінші епископ Мейнхард Ливонияда Марияға арналған монастырь құрғаннан кейін басталды. Содан кейін Ригалық Альберт те осы байланысты нығайтуға көмектесті, 1200 жылдардың басында Ливониядағы епископтік соборды Әулие Мария шіркеуі деп атады. Екінші маңызды негіздеме – Ливонияның Иерусалиммен салыстырылатыны еді. Рим папасы Иннокентий III неміс христиандары мен жазыққыштар арасындағы шиеленіс күшейгеннен кейін Ливонияға қажылық жасағандарға күнәларын кешіруді бұйырды. Епископ Мейнхард жазыққыштарды дінге көндіруге тырысып, сәтті болмады және Ливонияны христиандастыруға көмектесу үшін Теодорих фон Трейденді тағайындады. Бұл Ливония халқын алаңдатты, олар Теодорихты өлтіруге сәлемдесті, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды, бірақ Теодорихтың жоспары ашылғаннан кейін немістердің сенімсіздігі күшейді. Рим папасы Иннокентий III Ливонияны христиандастыруға көмектескендерге күнәларын кешіргенде, Генрих Ливония мен Иерусалим жерлерін байланыстырып былай деді: "Ливонияға қажылық жасау арқылы толық күнәдан құтылуға мүмкіндік беріліп, ол Иерусалимге жасалған қажылықпен теңестірілді" (Брундеж, CHL, 36). III Гонорий мен Григорий IX Ливонияны Иерусалиммен салыстыруды жалғастырып, Ливония крестоносшыларына артықшылықтарды (мүлікті қорғауды қоса алғанда) бекітті. Басқа себептерге христиан дінін қорғау, жазыққыштарды дінге көндіру және діннен тайғандарды христиандыққа қайтару кірді. Көптеген адамдар Ливонияны христиандастырудың коммерциялық және саяси пайдаға қаншалықты байланысты болғаны туралы күмән білдірді. Генрих өзінің хроникасында крестонос армиясында көптеген неміс саудагерлері болғанын айтады, бірақ олардың крестонос жорығындағы мүддесін сипаттамайды. Керісінше, Ливон рифмалы хроникасында жазушы бұл саудагерлердің "басқа жерлерге қарағанда осы жерде тауарын тиімдірек сата алатынын" айтады. Саяси тұрғыдан алғанда, Ливония табиғи ресурстарға өте бай болғандықтан және көптеген елдер мен халықтар үшін маңызды сауда орталығы болғандықтан, осы жерге саяси бақылау орнату Германияға осы уақытта Ливониядағы ресурстарға таласқан басқа елдерге қарағанда саяси үстемдік әкелер еді. Генрихтің Ливон хроникасының қазіргі ағылшын тіліндегі аудармашысы Джеймс А. Брундейдж неміс папаларының, патшаларының, епископтарының және герцогтарының Ливонияның экономикалық және саяси әлеуетін білгенін де айтады. Хроника төрт кітаптан тұрады. Бірінші кітапта "Ливония туралы" 1186 және 1196 жылдар аралығындағы оқиғалар баяндалады: Иксквиленің бірінші епискобы Мейнхардтың келуі және ливониялықтардың дінге өтуі. Екінші кітапта "Епископ Бертольд туралы" 1196 және 1198 жылдар аралығындағы оқиғалар баяндалады: Иксквиленің екінші епискобы Бертольд Ганновердің келуі және Ливониялықтармен болған шайқаста оның қаза болуы. Үшінші кітапта "Епископ Альберт туралы" 1198 және 1208 жылдар аралығындағы оқиғалар баяндалады: Иксквиленің үшінші епискобы Альберт Букшоведеннің келуі, Ливон қылышбастарлар орденінің құрылуы, Ливония епископтығы мен орден арасында Ливония аумақтарының жаулануы және бөлінуі, Полоцк және Литва князьдерімен соғыстар, Кокнесе княздығының және Селония елінің жаулануы. Төртінші кітапта "Эстония туралы" 1208 және 1226 жылдар аралығындағы оқиғалар баяндалады: эстон округтарына жасалған жорықтар, Герсика княздығының жаулануы, курондықтармен, семигаллиандармен, литвалықтармен және Псков пен Новгород княздарымен соғыстар. Хрониканың түпнұсқа қолжазбасы сақталмаған. 14-19 ғасырларға жататын он алты түрлі көшірме бар, олардың ең көнесі – 13 ғасырдың соңында паргаментке жазылған Замоскиан кодексі. Замоскиан кодексі толық емес, себебі Хроника мәтіні 23-ші тарауда аяқталады. Қазіргі уақытта Замоскиан кодексі Варшавадағы Польша Ұлттық кітапханасында сақталады. Хроника туралы ағылшын тіліндегі онлайн материалдар өте аз, бірақ кейбір үзінділер бар. Польша Ұлттық кітапханасындағы латын тіліндегі көшірме онлайн қолжетімді. Хрониканың қазіргі аудармасы 1961 жылы (2-басылымы 2004 ж.) Джеймс А. Брундейдж жариялаған және Колумбия университетінің баспасынан алуға болады.
Автор
Хрониканың авторы – Латвиялық Генрих (Henricus de Lettis). Генрих католик діни қызметкері болғандықтан, хроникада баяндалған көптеген оқиғалардың куәсі болды. Ол 1180 және 1188 жылдар аралығында, көбінесе Германияда дүниеге келген. Оның неміс есімі бар және ол немістерді бірінші жақ көпше түрінде жиі атайды, бірақ ол Ливониядан шыққан болуы да мүмкін. Генрих толыққанды неміс және католик біліміне ие болды, ал жастығында Букшоеведеннің Альберт епископының үйіне қызметке орналасты, кейін Ригалық Альберт деп аталды. Альберт 1208 жылы дін қызметкеріне бекітілді, ол бір шіркеуді құрып, өмірін тыныштамамен аяқтады. Генрих Ливония хроникасын 1229 жылы қайтыс болған Альберт Букшоеведенге арнап жазған болуы мүмкін, бұл осы хроника жазылған шаққа жуық уақыт. Автордың осы хрониканы жазудан бұрын немесе кейін басқа да жазба жұмыстары болған-болмағаны белгісіз. Генрихтің хроникасы дін қызметкерлерінің көзқарасынан жазылған, онда шіркеу тарихы Ливония тарихының ең маңызды бөлігі саналған. Бұл хрониканың бастапқы нұсқасы 1225-1227 жылдары Папаның өкілі Вильгельм Моденаға аудармашы ретінде ұсынылған болуы мүмкін. Папаның ең қабілетті дипломаттарының бірі Вильгельм, Ливониядағы Қылышбастар ағайындары мен Ливонияның католик епископтары арасындағы шіркеу дауларын реттеу үшін келген.
Бағалау
Шығыс Балтық елдерінің халықтарын христиандыққа айналдырудың алғашқы кезеңдеріндегі көптеген эпизодтар үшін Генрихтің хроникасы, Ливон ақындық хроникасы мен Новгородтың бірінші хроникасынан басқа, негізгі сақталған куәлік болып табылады. Генрихтің Ливон хроникасы крест жорығы идеологиясының күрделілігін түсіну үшін ерекше аталып өтеді, себебі ол крест жорығын ақтау үшін қолданылған діни себептерді сипаттайды, сондай-ақ Ливонияны христиандыққа айналдыру арқылы пайда болатын экономикалық және саяси үміттерге сілтеме жасайды – крест жорығы армиясында саудагерлердің болғанын айту арқылы. Бұл хроника сонымен қатар, жаулап алушылар өздері бағындырған халыққа қатысты пікір білдіретін және оларды кемсітетін риториканы қолданатын құжаттың мысалы болып табылады, әсіресе епископ Майнхард оларды күш қолданбай, шомылдыруды қабылдаса, бекіністер салып беретіндей уәде бергенде, олардың діни сенімдерін сипаттағанда. Көптеген пұтқа табынушылар бұл ұсынысты қабылдады, бірақ христиандыққа өту ниеті болған жоқ. Олардың әлі де өздерінің пұтқа табынушылық сенімдері мен рәсімдерін сақтап жүргені анықталғанда, крест жорығын іске асыруға қатысқан көптеген адамдар, Генрихтің өзі де, оларға наразылықтарын білдіріп, оларды айыптады.