Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Калий нитратының минералды түрі
Mineral form of potassium nitrate
Нитер немесе нитр — калий нитратының минералды түрі, KNO3. Бұл жұмсақ, ақ түсті, жоғары дәрежеде ерігіш минерал, көбінесе құрғақ климатта немесе үңгірлердегі шөгінділерде кездеседі. Тарихи тұрғыдан алғанда, нитер термині натроннан айқын ажыратылмаған, екеуі де бұрыңғыда нақты анықталмаған, бірақ көбінесе карбонат немесе нитрат иондарымен байланысқан натрий немесе калий қосылыстарын білдіреді.
Niter or nitre is the mineral form of potassium nitrate, KNO3. It is a soft, white, highly soluble mineral found primarily in arid climates or cave deposits. Historically, the term niter was not well differentiated from natron, both of which have been very vaguely defined but generally refer to compounds of sodium or potassium joined with carbonate or nitrate ions.
Сипаттамалары
Нитер – орторомбтық кристалл жүйесінде кристалданатын түссізден аққа дейінгі минерал. Ол калий нитратының минералды түрі, KNO3, және оңай балқиды. Оның кристаллдық құрылымы арагонитке ұқсас, онда калий кальцийді, ал нитрат карбонатты алмастырады. Ол құрғақ аймақтардың топырағында, сондай-ақ үңгір қабырғалары мен төбелеріндегі массивті жабындар және сіңіп кіретін калий және нитрат қосылған ерітінділердің нәтижесінде пайда болатын гүлдену түрінде кездеседі.
Niter is a colorless to white mineral crystallizing in the orthorhombic crystal system. It is the mineral form of potassium nitrate, |KNO3, and easily fusible. Its crystal structure resembles that of aragonite, with potassium replacing calcium and nitrate replacing carbonate. It occurs in the soils of arid regions and as massive encrustations and efflorescent growths on cavern walls and ceilings where solutions containing alkali potassium and nitrate seep into the openings.
Тарих және этимология
Нитер термині ежелгі заманнан бері белгілі, бірақ тарихи тұрғыдан натронмен (лақтырылған натрий карбонаты/бикарбонаты) шатасу жиі кездеседі, және ежелгі әлемде осы немесе ұқсас атаулармен белгілі болған барлық ежелгі тұздардың құрамында нитрат болмаған. Еврейше «нетер» сөзі сабынмен бірге немесе оның құрамында қолданылған болуы мүмкін, бұл Еремия 2:22-де былай делінген: «Егер сен өзіңді нитермен жуып, көп сабын қолдансаң да…». Дегенмен, Киелі кітаптағы «нетер» сөзінің қандай затқа (немесе заттарға) қатысты екені нақты емес, кейбіреулер натрий карбонатын айтады. Натрийдің нео-латынша атауы – натриум, осы шөл минералдарының класынан шыққан. Натриум испан тілінен грекше νίτρον (нитрон) арқылы келген, ол ежелгі египет тілінен алынған netjeri сөзінен туындаған, ол Мысыр шөлдерінде кездесетін натрий карбонаты тұздарына қатысты, ал Чили шөлдерінде кездесетін нитратталған натрий тұздарына (классикалық түрде «Чили селитрасы» және осы терминнің түрлері) қатысты емес. «Нитер көбігі» деп аударылатын термин (ἀφρόνιτρον, aphronitron немесе aphronitre) біздің заманымыздың IV ғасырындағы қаржы есептерінде жиі кездесетін сатып алынатын тауар болды, және «жуу үшін» деп көрсетілгендіктен, бұл сабын ретінде қолданылған болуы мүмкін. Нитер 1790 жылы нитер және оның туындысы азот қышқылы алғаш рет азот элементін атау үшін қолданылған кезде, әртүрлі типтегі селитра тұздарына (оқ-дәрі жасау үшін жарамды тек нитратталған тұздар ғана болды) қатысты қолданылды.
Niter as a term has been known since ancient times, although there is much historical confusion with natron (an impure sodium carbonate/bicarbonate), and not all of the ancient salts known by this name or similar names in the ancient world contained nitrate. The Hebrew néter may have been used as, or in conjunction with soap, as implied by Jeremiah 2:22, "For though thou wash thee with niter, and take thee much soap " However, it is not certain which substance (or substances) the Biblical "neter" refers to, with some suggesting sodium carbonate. The Neo Latin word for sodium, natrium, is derived from this same class of desert minerals called natron (French) from Spanish natrón through Greek νίτρον (nitron), derived from Ancient Egyptian netjeri, referring to the sodium carbonate salts occurring in the deserts of Egypt, not the nitratine (nitrated sodium salts) typically occurring in the deserts of Chile (classically known as "Chilean saltpeter" and variants of this term). A term (ἀφρόνιτρον, aphronitron or aphronitre) which translates as "foam of niter" was a regular purchase in a fourth century AD series of financial accounts, and since it was expressed as being "for the baths" was probably used as soap. Niter was used to refer specifically to nitrated salts known as various types of saltpeter (only nitrated salts were good for making gunpowder) by the time niter and its derivative nitric acid were first used to name the element nitrogen, in 1790.
Қолжетімділік
Суда оңай еритіндігіне байланысты, нитер көбінесе құрғақ аймақтарда және басқа да еритін минералдармен бірге кездеседі, мысалы галоидтар, йодаттар, бораттар, гипс, сондай-ақ сирек кездесетін карбонаттар мен сульфаттар. Калий және басқа нитраттар тыңайтқыштарда және тарихи тұрғыдан қарағанда, оқ-дәрі жасауда маңызды рөл атқарады. Қазіргі таңда әлемдік сұраныстың көп бөлігі синтетикалық нитраттар арқылы өтеліп жатыр, бірақ табиғи минерал әлі де өндіріліп, саудалық құндылығын жойған жоқ. Нитер кейбір белгілі жерлерде табиғи түрде кездеседі, мысалы неолит дәуірінен бері белгілі "Салнитр үңгірлері" (Коллбато). "Cova del Rat Penat" үңгірінде мыңдаған жылдар бойы жиналған гуано (жартас құсының нәжісі) жаңбыр суының әсерінен сіңіп, тұздыққа айналды. 1783 жылы Джузеппе Мария Джовен және Альберто Фортис Италияның Молфетта қаласының жанындағы Пуло ди Молфетта деп аталатын долинада "табиғи нитрат қоймасын" бірлесіп тапты. Екі ғалым ылғал мен температураның белгілі бір жағдайларында долина үңгірлерінің қабырғаларында нитер пайда болатынын анықтады. Осы жаңалықтан кейін, тыңайтқыштарды оқ-дәрі жасау үшін емес, егін өнімділігін арттыру үшін ауыл шаруашылығында қолдану ұсынылды. Бұл жаңалық ғалымдар тарапынан күмәнділік тудырды, бірақ химияшы Джузеппе Вайро және оның шәкірті Антонио Питаро бұл ашылуды растады. Еуропаның барлық академияларынан келген натуралистер осы орынды көру үшін көптеп келді, себебі нитер оқ-дәрі өндірісінің маңызды құралы болғандықтан, бұл кен орындарының стратегиялық маңызы зор болды. Үкімет оны қазу жұмыстарын бастады. Одан көп ұзамай Джовен Апулияның басқа үңгірлерінде де нитер тапты. Қазіргі уақытта туристерге ашық емес, өндірістік археология орны саналатын өндіріс орнатылысының қалдықтары сақталған.
Because of its ready solubility in water, niter is most often found in arid environments and often in conjunction with other soluble minerals like halides, iodates, borates, gypsum, and rarer carbonates and sulphates. Potassium and other nitrates are of great importance for use in fertilizers and, historically, gunpowder. Much of the world's demand is now met by synthetically produced nitrates, though the natural mineral is still mined and is still of significant commercial value. Niter occurs naturally in certain places like the "Caves of Salnitre" (Collbató) known since the Neolithic. In the "Cova del Rat Penat", guano (bat excrements) deposited over thousands of years became saltpeter after being leached by the action of rainwater. In 1783, Giuseppe Maria Giovene and Alberto Fortis together discovered a "natural nitrary" in a doline close to Molfetta, Italy, named Pulo di Molfetta. The two scientists discovered that niter formed inside the walls of the caves of the doline, under certain conditions of humidity and temperature. After the discovery, it was suggested that manure could be used for agriculture, in order to increase the production, rather than to make gunpowder. The discovery was challenged by scholars until chemist Giuseppe Vairo and his pupil Antonio Pitaro confirmed the discovery. Naturalists sent by academies from all Europe came in large number to visit the site; since niter is a fundamental ingredient in the production of gunpowder, these deposits were of considerable strategic interest. The government started extraction. Shortly thereafter, Giovene discovered niter in other caves of Apulia. The remnants of the extraction plant is a site of industrial archaeology, although currently not open to tourists.
Ұқсас минералдар
Қарым-қатынастағы минералдар: сода нитраты (натрий нитраты), аммиак нитраты немесе гвихабаит (аммоний нитраты), нитростронтианит (стронций нитраты), нитрокальцит (кальций нитраты), нитромагнезит (магний нитраты), нитробарит (барий нитраты) және екі мыс нитраты, герхардтит және буттгенбахит; іс жүзінде, периодтық кестедегі алғашқы үш бағандағы барлық табиғи элементтер және көптеген басқа катиондар нитраттарды жасайды, олар көрсетілген себептерге байланысты сирек кездеседі, бірақ сипатталған. Нитер, нитрат тұздарына, әр түрлі шабытты тұздар ретінде белгілі (тек нитрат тұздары ғана оқ-дәрі жасауға жарамды болған), 1790 жылы нитер және оның туындысы азот қышқылы алғаш рет азот элементін атау үшін қолданылған кезде қолданылған.
Related minerals are soda niter (sodium nitrate), ammonia niter or gwihabaite (ammonium nitrate), nitrostrontianite (strontium nitrate), nitrocalcite (calcium nitrate), nitromagnesite (magnesium nitrate), nitrobarite (barium nitrate) and two copper nitrates, gerhardtite and buttgenbachite; in fact all of the natural elements in the first three columns of the periodic table and numerous other cations form nitrates which are uncommonly found for the reasons given, but have been described. Niter was used to refer specifically to nitrated salts known as various types of saltpeter (only nitrated salts were good for making gunpowder) by the time niter and its derivative nitric acid were first used to name the element nitrogen, in 1790.