Кіріспе

Санау және ұстау үстел ойыны

Оңтүстік-Шығыс Азия манкалалары – Оңтүстік-Шығыс Азияда кең таралған манкала ойындарының бір түрі. Олар Индонезияда конгклак (VOS әліпбисі бойынша: tjongklak), конгкак, конгка және дакон, Малайзия мен Брунейде конгкак, ал Филиппинде сунгка деп белгілі. Басқа манкала ойындарынан ерекшелігі – ойыншының қоймасы тұқымдарды тарату кезінде қолданылады. Басқа манкалалар сияқты, олардың ережелері мен қолданылатын ойықтардың саны да әртүрлі болады.

Аттар

Оңтүстік-Шығыс Азия манкалалары көбінесе ұқсас этимологиялық байланысы бар сөздердің түрленулерімен белгілі, олар тілдік имитацияға жақын болуы мүмкін. Бұл атаулар сонымен қатар, негізінен ойынның дәнегі ретінде қолданылатын, қаури бұқақшаларын да білдіреді. Бұл атауларға конгклак (VOS Spelling: tjongklak; голланд тілінде tsjongklak деп те жазылады), конгкак, конгка және джогклак (Индонезияда), конгкак (Малайзияда, Брунейде және Сингапурда), ал Филиппинде сунгка (испан тіліндегі дереккөздерде чонка немесе чонка деп те жазылады) кіреді. Манкаланың Оңтүстік-Шығыс Азияға таралу жолы әлі белгісіз. Ол бастапқыда Оңтүстік Азиямен австронезиялық сауда жолдары арқылы Оңтүстік-Шығыс Азияға енген болуы мүмкін. Индонезияда Оңтүстік-Шығыс Азия манкалаларының ең көп түрлері кездеседі, сондықтан бұл елдің аумақтық өлшеміне байланысты туындаған нәрсе болуы мүмкін. Оңтүстік-Шығыс Азияға тән ережелердің қайдан пайда болғаны әлі белгісіз. Индонезияда ойықтарды "анак" ("бала") деп, ал үлкен жинағыш ойықтарды "индун" ("ана") деп атайды. Филиппинде ойықтарды "бахай" немесе "балай" ("үй") деп, ал жинағыш ойықты "уло" ("бас") деп атайды.

Ережелер

Бруней, Индонезия, Малайзия, Мальдив, Мариан аралдары және Филиппиндердегі ең көп таралған жеті тесікті манкала нұсқаларының ережелері шамамен бірдей. Әр ойыншы тақтаның өзіне ең жақын жеті тесікті басқарады, ал олардың ұпайлары олардың қоймасындағы тұқымдардың санымен анықталады. Әр кішкентай тесікке жеті тұқым салынады, бірақ ойыншылардың қоймасына емес. Ойынның мақсаты – қарсыласынан көбірек тұқымды қоймаға жинау. Екі ойыншы да бірден өз жағындағы кез келген тесіктегі барлық тұқымдарды жинап алады. Әрқайсысы келесі тесікке бір тұқым тастайды және сағат тілі бойынша әр тесікке бір тұқымнан тастауды жалғастырады. Ойыншы қоймасына өтетін әр тесікке бір тұқым тастайды, бірақ қарсыласының қоймасына ештеңе салмайды. Ойын қалай жалғасатыны, әр жинаудың соңғы тұқымы қай тесікке түсетініне байланысты. Егер тұқым ойыншының өз қоймасына түссе: ойыншы өз тесіктерінен тұқымдарды жинап, оларды тақтадағы тесіктерге таратады, бірақ қарсыласының қоймасына емес. Егер тұқым тұқымдары бар тесікке (тақтаның кез келген жағында) түссе: ойыншы сол тесіктегі барлық тұқымдарды жинап, жоғарыда сипатталғандай таратуды жалғастырады. Егер тұқым ойыншының бос тесігіне түссе: ойыншы қарсыласының өз тесігіне қарама-қарсы орналасқан қоймасынан тұқымдарды жинауға құқылы. Осы тұқымдар, соңғы тұқымымен бірге, өз қоймасына салынады. Егер қарсыласының қоймасы бос болса, ол өз қоймасына тек соңғы тұқымын ғана салады. Ол өз кезегінен бас тартып, ойынды тоқтатады. Енді қарсыласы тұқымдарды тарату кезегі. Егер тұқым қарсыластың бос тесігіне түссе: ойыншы өз кезегінен бас тартып, ойынды тоқтатады. Ол сондай-ақ өз тұқымдарын жоғалтып, қарсыласының тесігінде қалдырады. Енді қарсыласы тұқымдарды тарату кезегі. Бірінші раунд ойыншының тесіктерінде тұқым қалмағанда аяқталады. Қалған тұқымдар қарсыласына беріледі. Ойын екінші раундта жалғасады, ойыншылар өздерінің қоймаларынан өз тесіктеріне тұқымдарды қайта бөледі. Солдан оңға қарай әр тесікке жеті тұқым салынады. Егер ойыншының өз тесіктерін толтыруға жеткілікті тұқымы болмаса, қалған тесіктер бос қалдырылады және «күйіп кеткен» деп есептеледі. Қалған тұқымдар өз қоймасына салынады. Қарсылас жеңіп алған артық тұқымдарды өз қоймасына салады. Жеңілген ойыншы екінші раундты бастайды. Ойын бұрынғысынша жалғасады, бірақ ойыншылар «күйіп кеткен» тесіктерді айналып өтеді және оларға тұқым тастамайды. Егер тұқым кездейсоқ түрде «күйіп кеткен» тесікке түсіп кетсе, ол тәркіленіп, қарсыластың қоймасына сақталады. Ойын бір ойыншы барлық тесіктерін жоғалтқанға дейін немесе жеңіліске мойынұрғанға дейін жалғасады.

Мәдени маңызы

Ойын белгілі бір математикалық қағидаларды дамытуға көмектеседі деп есептеледі. Малайзияның 10 сен монетасының екінші сериясының сыртында Малайзиядағы конгкактың ұзақ тарихын құрметтеу мақсатында конгкак тақтасы бейнеленген.

Дакон тас

Явада "дакон тасы" термині Индонезияның қола және темір дәуіріндегі осыған ұқсас шұңқырлы тастарды білдіреді. Бұл тастарда 4 немесе 5 тостаған тәрізді ойықтар (археологияда "купулалар" деп аталады) және әр екі шетінде екі ойықтан болады, бұл форма конгклак ойынымен ұқсас. Бұл тарихи дакон тастары ойынмен байланысты емес, және олар, әдетте, ата-бабаларды құрметтеу рәсімдерінде қолданылған. Мұндай тастарды Ява аймағында кездестіруге болады. Осыған ұқсас тостаған тәрізді шұңқырлар басқа австронезиялық мәдениеттерде де, ең әйгілісі Полинезияда да табылады.