Кіріспе

Үстел ойынының класы

Үстел ойындары – бұл үстел тақтасында ойналатын ойындардың бір класы, оларға нарды да кіреді. Олар әдетте 12 тік белгіден тұратын екі қатарлы "нүктелер" деп аталатын үстел тақтасында ойналады. Ойыншылар ойыншылардың қозғалысын анықтау үшін текше тастайды. Үстел ойындары – ең ежелгі танымал үстел ойындарының бірі, және олардың көптеген түрлері әлемнің түкпір-түкпірінде ойналады. Оларды "үстел" ойындары деп атау себебі – тақталар төрт бөлікке немесе "үстелге" бөлінгендіктен. Көпшілігі жарыс ойындары болып табылады, үстел тақтасы бастапқы және фиништік нүктелері бар сызықты жарыс жолын көрсетеді, мақсаты – бірінші болып финиш сызығына жетіп, жеңіске қол жеткізу. Бірақ үстел ойындарын басқа жарыс ойындарынан ерекшелейтін ерекшеліктері – олар екі ойыншыға арналған және әдетте әр ойыншыға он бес ойыншыдан тұратын көптеген фигураларды қолданады. Үстел ойындарын рулетка немесе блэкджек сияқты казинодағы құмар ойындарымен шатастырмау керек.

Атауы

"Кестелер" сөзі латын тіліндегі tabula сөзінен туындаған, ол бастапқыда "тақта" немесе "қалқан" мағынасын білдірген, бірақ сонымен қатар осы ойын түріне де сілтеме жасаған. Оның көпше түрі tabulae, осы ойын отбасының атауларына басқа тілдерде де негіз болды, мысалы, англосаксондық toefel, неміс [wurf]zabel, грек tavli, итальяндық tavoli, скандинавиялық tafl, испандық tablas және, әрине, ағылшын және француз тілдеріндегі tables. Көпше санның қолданылуының екі себебі бар: біріншіден, кесте тақтасы ойынның маңызды ерекшелігі болып табылатын төрт жеке квадранттан тұрады; екіншіден, tabulae сөзі әртүрлі ойындарда қолданылатын жекелеген фигураларды – қысқасы "tablemen" немесе "фигуралар" деп атау үшін де қолданылған.

Анықтама

Көптеген, бірақ барлығы емес, үстел ойындары жарыс ойынының бір түрі болып табылады. Олар стратегия немесе тактика арқылы ерекшеленеді.

Персия

Үстел ойындарының және олардың жарыс ойындарының алғашқы үлгілерінің тарихы шамамен 5000 жыл бұрын Парсыға дейін жетеді, онда 2006 жылы "Күйген қалада" жүргізілген қазба жұмыстары б.з.д. 3000 жылға дейінгі ойын жиынтығының бөлігі болғандай көрінетін заттарды тапты. Бұл артефакттардың ішінде эбен ағашынан жасалған тақта, екі ойыншық сүйек және 60 ойыншы бар, ал ойын алаңдары жыланның иілген денесімен бейнеленген. Бұл ойынның ережелері, Мысырда табылған басқа ойындар сияқты, әлі анықталған жоқ. Дегенмен, ол эбен ағашынан жасалған, бұл материал көбінесе Үндістан субконтинентінде кездеседі, бұл мұндай үстел ойындары бұрынғыдай шектеулі емес, одан да кеңінен таралған болуы мүмкін екенін көрсетеді.

Месопотамия

Парсылықтардың таба алғанға дейін, ең көне тақта ойындары Ур қаласында табылды және олардың шамамен 100-200 жыл бұрынғы деп есептеледі. Олар ежелгі Месопотамияда ойналған Урдың патшалық ойыны үшін қолданылған. Бұл табылған заттардың маңыздылығы – осы ойынның клинописьпен сипатталған екі вавилондық тақташасы болып табылады, соңғысы б.з.д. 177 жылға дейін, ал екіншісі бірнеше ғасыр бұрынғыға дейін сақталып қалған. Бұл кез келген жарыс ойынының ең көне ережелерін көрсетеді және бұл шумерлік ойынның үстел ойындарының отбасына негіз болғанын нақтылайды.

Мысыр

Тағы бір ежелгі ойын – ежелгі египеттіктер шамамен осы кезеңде ойнаған "Сенет" ойыны. Египеттегі Бірінші династияның қабірлерінде Сенет болуы мүмкін екен деген тақта фрагменттері табылды, б.з.д. 3100 жылға жуық. Алайда, осы ежелгі ойынның ең алғашқы суреті Үшінші династияға (б.з.д. 2686–2613 жылдар) жатады. Рашепес қабіріндегі суретте, сондай-ақ б.з.д. 2500 жылға жуық дауырға жататын басқа қабірлерде де адамдар Сенет ойнап отырғандары бейнеленген. Ең көне толық Сенет тақталары Орта Мемлекет кезеңіне дейін сақталған. Сенет көршілес мәдениеттерде де таралған, бұл египеттіктермен сауда байланыстары арқылы болған болуы мүмкін. Ол Левант аймағында, Арад және Библос сияқты жерлерде, сондай-ақ Кипрде де табылды. Кипрдегі жергілікті әдет бойынша ойындарды тастан жасағандықтан, Мысырдағыдан гөрі осы ойынның көптеген нұсқалары сақталған.

Византия империясы

Табула (сонымен қатар Алей, Табле немесе Тавли деп те аталады) – тақта ойындарының ең ежелгісі. Ол Византия императоры Зенонның (б.з. 476–491 жж.) эпиграммасында сипатталған. Ойын тақтасы 24 тіктөртбұрышты ұядан тұрған, әр жағында 12-ден. Әр ойыншы 15 фишкадан пайдаланған және бірден алтыға дейін нөмірленген кубиктерді тастаған. Қазіргі заманғы бэкгаммон Табуланың ұқсас ережелерін ұстанады. Басты айырмашылықтар – Табула қосымша бір кубик қолданады (екі емес, үш), екі еселеу кубигі немесе барьер жоқ, және барлық фишкалар тақтадан тыс басталады. Қызығы, бэкгаммонның баудан фишкаларды қайта енгізу ережесі Табуладағы тақтадан тыс фишкаларды енгізу ережесімен, сондай-ақ фишканы ұру және фишкаларды тастау ережелерімен бірдей. Грецияда «τάβλη» атауы әлі де тақта ойындары үшін қолданылады, оларды қалалық алаңдар мен кафелерде жиі ойнайды. Зенонның эпиграммасы императордың берілген позициясы үшін өте нашар құлаған кубиктерін сипаттайды. Ақ түсті Зенон жеті фишкадан тұратын қатар, екі фишкадан тұратын үш қатар және екі жалғыз фишкаға ие болды, олар бір ұяда жалғыз тұрды және қарсыластың фишкасымен тақтадан шығарылу қаупінде болды. Зенон ойынды ойнаған үш кубикті лақтырып, 2, 5 және 6 сандарын алды. Ереже бойынша, Зенон екі қарсы (қара) фишка тұрған орынға жылжуға болмады. Қара және ақ фишкалар ұяларға соншалықты таратылғандықтан, ойын ережелері талап еткендей, үш нәтиженің барлығын пайдаланудың жалғыз жолы – екі фишкадан тұратын үш қатарды бұзу, оларды әшкерелеу және Зенон үшін ойынды қиын ету. Бұл ойынның ежелгі гректердің Кубея ойынымен байланысы болуы мүмкін. Ойын туралы ең ерте жазба Овидийдің «Арс Аматория» («Махаббат өнері») еңбегінде кездеседі, ол б.з.б. 1-8 жылдары аралығында жазылған. Рим дәуірінде бұл ойын «Алеа» деп те белгілі болды, ал латын тіліндегі сенімсіз әңгіме осы атты және ойынды «Алеа» есімді троялық жауынгермен байланыстырды.

Таяу Шығыс

11 ғасырдағы «Шахнамеде» парсы ақыны Фердоуси Борзуяны 6 ғасырда нард ойынын ойлап тапқан деп санайды. Ол Борзуя мен Үндістаннан келген раджаның кездесуін сипаттайды. Раджа шахмат ойынын таныстырады, ал Борзуя піл сүйегі мен терек ағашынан жасалған қуыстармен ойналатын нардты көрсетеді. Парсы дәстүрі бойынша, нард ойыны б.з. 3-ші, тіпті 6-шы ғасырында пайда болған. «Нард» атауы – ежелгі парсы тіліндегі «nardšir» сөзінің қысқартылған түрі. Орта парсы мәтіні «Kār nāmag ī Ardaxšēr ī Pāpakān» нард ойынын Сасанид әулетінің негізін қалаушы Ардашир I (224–41 жж.)-мен байланыстырады, ал орта парсы әңгімесі «Wičārišn ī čatrang ud nihišn ī nēw ardaxšēr» (Шахмат туралы түсіндірме және Нардширдің ойлап табуы) Хосров I (531–79 жж.)-нің уәзірі Бозоргмехр Бохтаганға нард ойынын ойлап тапқандығын жатқызады. Жапонияда бан сугороку 6 ғасырда Қытайдан әкелінген деп есептеледі және «Гендзи моногатариде» еске алынады. Құмар ойын ретінде ол бірнеше рет заңсыз деп жарияланды. Эдо дәуірінің басында «Чо хан» деп аталатын жаңа, жылдам құмар ойын пайда болды және сугороку тез дамымай қалды. 13 ғасырға қарай, бастапқыда тек аристократия ойнаған «Го» ойыны халық арасында кең таралды. Кореяда осыған ұқсас «Ссан рюк» ойыны бар.

Еуропа

Ағылшын тіліндегі "tables" сөзі латынша tabula сөзінен туындаған. Оксфорд ағылшын тілінің сөздігінде тіркелген тақта ойындарына қатысты алғашқы қолданылуы шамамен 700 жылға дейін жетеді. 1983 жылы Глостер қамалының аумағынан табылған Глостер табула жиынтығы, өзінің обелиск пішіндес ұштарымен римдік шаршы ұштар мен 13 ғасырда кең таралған үшбұрышты ұштар арасындағы мүмкін көшу кезеңін көрсетеді. "Jeux de tables" ("Үстел ойындары") алғаш рет 11 ғасырда Францияда пайда болды және құмар ойыншылардың сүйікті ойын-сауығына айналды. 1254 жылы Людовик IX өзінің сарай қызметкерлері мен поддандыларына ойнауға тыйым салатын жарлық шығарды. Үстел ойындары 12 ғасырда Германияда ойналды, ал 13 ғасырда Исландияға жетті. 1254 жылы Людовик IX өзінің сарай қызметкерлері мен поддандыларына қазық ойындары ойнауға тыйым салатын жарлық шығарды. Орта ғасырлық үстелдерді орта ғасырлық Скандинавияда ойналған, тілдік байланысы болғанымен, мүлдем басқа үстел ойындары класы Тафлмен шатастыруға болмайды. Ал Тâб және таблан (сондай-ақ, олармен байланысты sáhkku және daldøs ойындары) керісінше, табуланың ұрпақтары болуы мүмкін.

Еуропа

XVII ғасырда үстел ойындары Швецияға тарады. "Васа" кемесінің апатынан құтқарылған кеме офицерлерінің мүліктерінің арасында ағаш тақта мен ойыншы жақтары табылды. Осы кезеңдегі суреттерде, әсіресе голланд және неміс суретшілерінің, мысалы Ван Остаде, Ян Стин, Иероним Бош және Брюгельдің туындыларында үстел ойындары жиі кездеседі. Сақталған туындылардың арасында Караваджоның "Карточный шулер" (үстел тақтасы төменгі сол жақта) және Питер Брюгельдің "Өлімнің жеңісі" (үстел тақтасы төменгі оң жақта) бар. Сонымен қатар, Боштің "Тозақ" және Ян Стиннің "Тавернаның ішкі көрінісі" де бар.

Бекгамонның пайда болуы

Көпшілік пікірге қарамастан, нарды әлемдегі ең көне үстел ойыны емес, сондай-ақ барлық үстел ойындары нардының түрі емес. Шындығында, нарды туралы ең ертерек мәлімет 1635 жылғы хатта кездеседі және ол танымал орта ғасырлық ағылшын-шотланд ойыны – ирландтың түрі болған. 19 ғасырға қарай ол басқа үстел ойындарынан озысып, Еуропа мен Америкаға тарады. Ойын ережелері уақыт өте келе өзгерді және ойыншыларға ставканы көтеруге мүмкіндік беретін екі еселенген текше қосылды. Нардының алдындасы – шотланд корольі Джеймс IV сарайында танымал болған және нарды 17 ғасырдың бірінші жартысында пайда бола бастағанда «ешкімге десеніп, ең мықты ойын» деп есептелген ирланд үстел ойыны. 16 ғасырда Елизавета заңдары мен шіркеу ережелері Англияда үстел ойындарын тыйым салған, бірақ 18 ғасырда үстел ойындары қайтадан дамып, нарды ирланд ойынын озып, ағылшын дін қызметкерлері арасында танымал болды. Ағылшын тілінде «нарды» сөзі «back» және «game» сөздерінен шыққан, яғни «ойын» немесе «қызық» дегенді білдіреді. Нарды деген атпен ойын туралы ең алғашқы жазба 1635 жылы Джеймс Хауэллдің хатында кездеседі. Ал, Оксфорд ағылшын сөздігінде бұл сөз 1650 жылы алғаш рет қолданылған. 1666 жылы «Шекспир және басқалар қолданған нардының ескі атауы» – «Үстел» болған екені хабарланды. Алайда, Уиллугбиден «үстел» жалпы атау болғаны және «үстелде ойнау» тіркесі «картада ойнау» сияқты қолданылғаны белгілі болды. Нардыдағы ең соңғы маңызды жаңалық – екі еселенген текшені қосу болды. Ол алғаш рет 1920 жылдары Нью-Йорктегі Төменгі Шығыс жағындағы ойын клубтарының мүшелері арасында пайда болды. Текше ойыншылардан белгілі бір жағдайдағы ең жақсы қозғалысты ғана емес, сонымен қатар сол жағдайда жеңіске жету мүмкіндігін бағалауды талап етті, осылайша нарды 20 және 21 ғасырларда ойналатын күтілетін құндылыққа негізделген ойынға айналды. «Обе», достары оны осылай атаған, Халықаралық Нарды қауымдастығын құрды, ол ресми ережелерді жариялады. Ол сондай-ақ Манхэттендегі Дүниежүзілік Нарды клубын құрды, 1963 жылы нарды турнирі жүйесін ойлап тапты, содан кейін 1964 жылдың наурыз айында алғашқы ірі халықаралық нарды турнирін ұйымдастырды, ол патшалық отбасы мүшелерін, танымал адамдарды және баспасөзді қызықтырды. Ойын үлкен сәнге айналды және колледжтерде, дискотекаларда және ауылдық клубтарда ойналды; бүкіл елдегі жас және егде жастағы адамдар тақталарын және «шахматтарын» тазалап шығарды. Сигарет, алкоголь және автомобиль компаниялары турнирлерге демеушілік жасады, ал Хью Хефнер Playboy Mansion-да нарды кештерін өткізді. Нарды клубтары құрылып, турнирлер өткізілді, нәтижесінде 1967 жылы Лас-Вегаста Дүниежүзілік чемпионат ұйымдастырылды. Ойынның екі негізгі түрі бар: le Grand Trictrac және le Petit Trictrac. Алайда, бұл жарыс ойыны емес; басты мақсат – ұпай жинау. Триктракта бастапқы нүкте талон деп аталады, нүктелер немесе жебелер тақтаның екі жағында 12-ге дейін нөмірленеді, екі жағындағы 12-ші нүкте монета деп аталады. 11-ші нүкте (екі жағынан) көбінесе «le case d'écolier» немесе «мектеп оқушысының нүктесі» деп аталады (кейс сөзбе-сөз «квадрат» дегенді білдіреді), өйткені тәжірибесіз ойыншылар ойынның басында осы нүктеге асығыс жетеді. Статистикалық тұрғыдан алғанда, монеталардан басқа, ойындағы ең қиын нүктелер – 8-ші нүктелер, сондықтан оларды les fleches de diable немесе «шайтан нүктелері» деп атайды. Үй тақталары ойыншылардың әрқайсысы үшін «жан де ретур» деп аталады. Жұп сандар екі бірдей сан ретінде қарастырылады. Триктакты 19 ғасырда әлдеқайда қарапайым Жакет ойыны алмастырды, бұл бірнеше ерекше ерекшеліктері бар жарыс ойыны. Біріншіден, ойыншылар тақтаны қарама-қарсы емес, бір бағытта айналдырады. Екіншіден, ойыншылар бірінші фигурасы, «курьер» немесе «постилион» соңғы квадрантқа жеткенше, фигураларының көпшілігін жылжыта алмайды. Жакет 1960 жылдары англо-американдық ойындармен алмастырылды, бірақ оның ережелері әлі де жарияланып, тақталар әлі де өндірілуде. Турн-кейс – француздық тағы бір ескі үстел ойыны, ол шеберліктен гөрі, көбірек кездейсоқтыққа байланысты. Үстел тақтасын пайдаланып, әр ойыншы тек 3 фигура алады. Мақсат – оларды тақтаға тастаған кезде алып кіру және бірінші болып олардың үшеуін тақтаның 12-ші нүктесінде «үй бұрышына» (coin de repos) көшіру. Фигуралар бір-бірінен өтіп кетпеуі керек, үй бұрышынан басқа жерде бірден көп фигура болуы мүмкін емес. Егер бір фигура қарсыласының фигурасының қарама-қарсы нүктесіне қозғалса, соңғысы «сақталады» және ойыннан алынып, бастап қайтадан енгізілуі керек.

Румыния

Румынияда tablă (лат. tabula сөзімен байланысты, "тақта" деген мағынаны білдіреді) екі нұсқасы бар: екі еселеу кубі жоқ және бэкгаммон тек гаммон ретінде саналады (марț деп аталады). Матчтар көбінесе үш ұпайға дейін өтеді.

Швеция

Bräde немесе svenskt brädspel ("Швед үстелдері") – Швецияда тарихи verquere ойынының күрделі нұсқасы. Ойыншылар 15 тігісін тақтайдың қарама-қарсы бұрыштарында орналастырып бастайды және ойнау сағат тіліне қарсы бағытта жүреді. Тігістерді тақтайдан шығарудан басқа, жеңіске жетудің басқа да жолдары бар, мысалы, барлық тігістерді белгілі бір алдын ала анықталған үлгіде орналастыру немесе қарсыласы оларды қайтадан енгізе алмайтындай көп тігісті соғу арқылы. Қарсыластың тігісі барда жеңіске жеткенде қосымша ұпайлар беріледі. Brädspel екі еселеу текшесіз ойналады. Brädspel-ге деген қызығушылық 17 ғасырға жататын "Ваза" кемесінің құлауынан табылған тақтадан кейін қайта жанданды. 1545 жылы жүз жыл бұрын батып кеткен ағылшын кемесі "Мэри Роуз" құлауынан да үстел тақтасы табылған. Ол Портсмут қаласындағы Мэри Роуз мұражайында көрсетілуде.

Қиыр Шығыс

Жапонияда сугороку (双六) деп аталатын екі ойын бар. Бірі "Жыландар мен баспалдақтар" ойынына көбірек ұқсайды, ал екіншісі 24 ұпайлы тақтада стандартты тақта жабдықтарымен ойналады. Бастапқы орналасу бэкгаммон сияқты, бірақ ол көптеген басқа тақта нұсқаларынан ерекшеленеді, себебі фигуралар ешқашан тақтадан алынбайды. Сонымен қатар, "праймдерді" пайдалануға рұқсат жоқ.

Таяу Шығыс және Орталық Азия

Үстел ойындары Таяу Шығыста және Орталық Азияда кеңінен таралған. Ең танымал түрі араб тілінде Таулах деп аталады ("үстел" деген мағынаны білдіреді). Бұл римдік немесе византиялық үстел ойындарымен ортақ атау тегі болуы мүмкін. Иранда бұл ойын Тахте Нард деп аталады. Израильде және көптеген араб тілінде сөйлейтін елдерде ол Шеш Беш (араб тілінде Шиш Биш деп айтылады) деп аталады, бұл еврей, арамей және Солтүстік-Батыс семит тілдерінде алты дегенді білдіретін "шеш" және түрік тілінде бес дегенді білдіретін "беш" сөздерінің үйлесімі. Оны кейбір күрд, парсы және түрік тілдерінде сөйлейтін адамдар да ойнайды. Shesh besh ойыншы бір уақытта 5 және 6 ұпайларын алған кезде жиі қолданылады. Нардшир атауы парсы тіліндегі "нард" (ағаш кесек) және "шир" (арыстан) сөздерінен шыққан. Аңыз бойынша, бұл ойын Сасанидтер әулетінің негізін қалаушы Ардашир I-ге байланысты. Ойын туралы ең көне жазба Талмудта кездеседі деп есептеледі. Махбуса "қамауда" дегенді білдіреді. Әр ойыншы қарсыласының 24 ұпайында 15 тікқұрылыспен бастайды. Егер тікқұрылыс соққыға ұшыраса, ол штангаға қойылмайды, керісінше, соққы берген тікқұрылыс үстіне қойылады, ал бұл ұпай соққы берген ойыншының бақылауында болады. Соққыға ұшыраған тікқұрылыс "қамауда" болады және қарсылас өзінің тікқұрылысын алып тастағанша жылжытылмайды. Кейде ойыншы басқа тікқұрылыстарды жылжытудан бұрын бірінші тікқұрылысын үй тақтасына жеткізуі керек болатын ереже қолданылады. Қандай жағдайда болсын, қарсыластың тікқұрылысын қамауға алу өте тиімді болғандықтан, өз үй тақтасына жылдам жеткені жөн. Махбуса тапаға ұқсас. Таула 31 ("31-кесте" деген мағынада) немесе Мағрибья ("марокколық" деген мағынада). Махбуса сияқты, әр ойыншы қарсыласының 24 ұпайында 15 тікқұрылыспен бастайды. Алайда, бұл ойында соққы беру немесе тістеу болмайды. Оның орнына, ұпайдағы бір немесе бірнеше тікқұрылыс кедергі ретінде әрекет етеді. Сонымен қатар, ойыншы қарсыласының "үй тақтасына" қосымша тікқұрылыстарды жылжыту үшін бір тікқұрылысты ғана алға жылжытуы керек. Таула 31 немесе Мағрибья Февгаға ұқсас. Ойын туралы ерте араб мәтіндерінің көптеген жазбаларында ойынның заңдылығы мен моральдық жағына қатысты пікірталас жайлы айтылған. Бұл пікірталас сегізінші ғасырда, төрт мұсылман құқық мектебінің барлығы да ойынды Харам (тыйым салынған) деп жариялаған кезде шешілді, бірақ ойын бүгінгі күнге дейін көптеген араб елдерінде ойналып келеді. Қазіргі Таяу Шығыста үстел ойындары кофеханалардың әдеттегі көрнекі бөлігі болып табылады. Бүгінде олар әртүрлі формада Иран, Ирак, Ливан, Мысыр, Сирия, Иордания және бүкіл араб әлемінде ойналады. Араб елдеріндегі үстел ойындарының бір ерекшелігі – ойыншылар өз кібірін жариялағанда араб сандарының орнына парсы сандарын қолдануы.

Армения

Армениялықтардың арасында Нарди өте танымал. Бұл сөз парсы тіліндегі nard (نرد) сөзінен туындаған. Нардидің екі түрі кеңінен таралған:

Қысқа Нарди: Бекгамонның жергілікті атауы; орналасуы мен ережелері бірдей. Ұзақ Нарди: Ойын барлық он бес тасшаны 24-ші және 11-ші нүктелерде тізім бойынша орналастырудан басталады. Екі ойыншы өз тасшаларын параллель бағытта, 24-ші нүктеден 1-ші нүктеге немесе үй тақтасына қарай жылжитады. Ұзақ Нардиде бір тасшаның өзі бір нүктені жаба алады. Ұзақ Нардиде тасшаны соққымен алуға болмайды. Ойынның мақсаты – барлық тасшаларды тақтадан алып тастау, және екі еселенген куб қолданылмайды.

Иран

Нард – парсы үстелі ойынының атауы. Х.Ж.Р. Мюррей үстел ойындарының көптеген түрлерін егжей-тегжейлі сипаттайды; оның қазіргі парсы нардының сипаттамасы мен қозғалыс схемасы бэкгаммонға ұқсас. Ол бұл ойынның, мүмкін, көне түрінде б.з. 300–500 жылдары Вавилон Талмудында кездескен болуы мүмкін дейді. Ойындағы әрбір құлаққа жергілікті әріптермен парсы тіліндегі сандардың атаулары қолданылады: yek (1), dü (2), se (3), cehar (4), penç (5) және şeş (6). Түркияда тавланың көптеген түрлері бар, онда ойын барысы күрт өзгеріп отырады. Кәдімгі тавла «еркек тавласы» («ұлдар тавласы» немесе «еркектер тавласы») деп те аталады. Тағы бір түрі – «қыз тавласы» («қыздар тавласы»), ол тек құлаққа тәуелді және стратегияны қажет етпейді. «Әскер тавласы» деп аталатын тағы бір түрі бар, онда ойыншылардың фигуралары тақтаға кездейсоқ лақтырылады, ал қарсыластар өз фигураларын қарсыластардың фигураларының үстінен аударыстырып, жеңіске жетуге тырысады. Бір де бір фигурасы қалмаған ойыншы ойынды ұтырады. Бұл түрінде құмарлыққа орын жоқ, ойын тактикалық шешімдерге қарағанда қол-көз үйлестіруге көбірек байланысты. «Университет тавласы» – екі немесе одан көп тавла және төрт немесе одан көп ойыншымен ойналатын ойынның бір түрі, мұнда ойыншылар топтарға бөлінеді. Құлақтарды тек екі қарсыласатын ойыншы лақтырады, ал қалғандары сол құлақтармен ойнауы керек. Егер команда мүшесі жеңіліске ұшырап, ойынға қатыса алмаса, оның командаластары сол раундта ойнай алмайды. Дегенмен, әр тақтадағы ойын өзгеше болады, бір команда мүшесінің жеңіске жетуі және екіншісінің жеңіліске ұшырауы жиі кездеседі. Бұл түрдің қиындығы жоғары, себебі ойыншы бірнеше мүмкіндікті ескеріп, тек өз тақтасында шешім қабылдауға қабілетті болуы керек. «Хапис» (түрікше «түрме») – Түркияда ойналатын тағы бір үстел ойыны. Ол араб әлемінде ойналатын «Махбуса» ойынына өте ұқсас.

Тарихи үстел ойындары

Қазіргі үстел ойындарының көптеген алдыңғы буындары қазір кеңінен таралмаған.