Кіріспе
Ежелгі қытайлық екі ойыншыға арналған үстел ойыны Любо (; Ежелгі қытайша *kruk pˤak “алты таяқ”) – екі ойыншыға арналған ежелгі қытайлық үстел ойыны. Ережелері көбінесе жоғалып кеткен, бірақ әр ойыншыда алты ойын тасы болған деп саналады, олар ерекше симметриялық өрнекке ие шаршы ойын тақтасының нүктелері бойынша жылжытылған. Ходтар алты таяқтың тасталуымен анықталған, олар басқа жарыс ойындарындағыдай, текшелердің қызметін атқарған. Ойын б.з.д. 1-мыңжылдықтың ортасынан немесе одан ертерек пайда болған және Хан әулеті кезінде (б.з.д. 202 – б.з. 220) кең таралған. Дегенмен, Хан әулетінен кейін оның танымалдылығы күрт төмендеді, мүмкін Го ойынының танымалдылығының өсуіне байланысты, және ол толығымен ұмытылды. Ойын туралы білім соңғы жылдары археологиялық қазбалар арқылы артты, Любо ойын тақталары мен ойын құралдарының, сондай-ақ Хан әулетінің суреттері салынған тастар мен кірпіштердің табылуына байланысты.
Liubo (; Old Chinese *kruk pˤak “six sticks”) was an ancient Chinese board game for two players. The rules have largely been lost, but it is believed that each player had six game pieces that were moved around the points of a square game board that had a distinctive, symmetrical pattern. Moves were determined by the throw of six sticks, which performed the same function as dice in other race games. The game was invented no later than the middle of the 1st millennium BCE, and was popular during the Han dynasty (202 BCE – 220 CE). However, after the Han dynasty it rapidly declined in popularity, possibly due to the rise in popularity of the game of Go, and it became totally forgotten. Knowledge of the game has increased in recent years with archeological discoveries of Liubo game boards and game equipment in ancient tombs, as well as discoveries of Han dynasty picture stones and picture bricks depicting Liubo players.
Чупу
Лиубоның тасқынды ойынға қолданылатын нұсқасы Чупу (樗蒲) немесе Уму (五木) деп аталды. Кореяда әлі күнге дейін дәстүрлі jeopo 저포 ойыны Лиубо тақтасына ұқсамайтын тақтада ойналады.
Басқа ойындармен байланысы
Кейбір ғалымдар Любоны басқа тақта ойындарымен байланыстырады, ал әсіресе кейбір қытай ғалымдары Сянцзи (қытай шахматы) Любо негізінде құрылған деп есептейді. Кейбір тарихшылар Сянцзидің парсы шахматымен байланысы жоқ, ал Любоға негізделгенін айтады, ал басқалары Любоның Шығыс Цзинь дәуірінде (317–420) Қытайдан Үндістанға жетіп, ол жерде парсы шахматы мен қытай шахматының түп-тамыры болған Чатурангаға айналғанын жорамалдайды. Көптеген парсы ойындарының тарихшылары Сянцзи немесе басқа шахмат түрлері Любодан тараған деген пікірмен келіспесе де, Жан Луи Казо Любоның жарыс ойынынан шайқас ойынына трансформацияланып, кейіннен қытай шахматына айналуы мүмкін екенін айтады.
Любо айналары
Любо тақтасының бетіндегі өрнек Хан әулетінің қола айналарының ең көп таралған түрінде де кездеседі, олар ерекше белгілерімен TLV айналары деп белгілі. Бұл айналардағы Любо өрнегінің жай ғана әшекейлік мақсаты болған ба, әлде оның діни маңызы болған ба, немесе айналар портативті Любо ойын тақтасы ретінде қызмет еткен бе, деген пікірталас бар. Чжоу Чжэнь Ван Манның (9-23 жж.) билік кезеңіне жататын TLV айнасының бірінде "Бақытсыздықтан құтылу үшін Любо тақтасының өрнегімен ойылған" (刻具博局去[祛]不羊[祥]) деген жазу бар екенін атап өтті, бұл Любо өрнегінің айналардағы басты мақсаты діни болғанын және өрнектің ойыннан асып, ерекше маңызға ие болғанын көрсетеді.
Любо монеталары
Любо үлгісі кейде Ву Чжу монеталарының арт жағында да табылады. Бұл монеталар валюта ретінде қолданылмаған, бірақ ырысқа шақырушы белгілер болған.
Күн шашы
1897 жылы Ішкі Моңғолияда Лиубо тақтасының өрнегімен қапталған Хан әулетінің тас күн сағаты табылған. Корольдік Онтарио мұражайының қорындағы Хан әулетінің толық сақталған жалғыз күн сағаты да Лиубо өрнегімен безендірілген. Күн сағаттары бастапқы күн сағаты белгілерінің үстіне Лиубо өрнегін салу арқылы Лиубо тақталары ретінде қайта қолданылған болуы мүмкін, немесе Лиубо белгілері белгісіз діни мақсаттармен қосылған болуы мүмкін.
Адалдық тақталары
1993 жылы Цзянсу провинциясының Дунхай округіндегі Иньвань жеріндегі кейінгі Батыс Хань кезеңіне жататын қабірден бір жағында тасбақа арқылы болжау сызбалары мен алдын-ала болжамдары, екінші жағында Любо сызбасы және бес тақырып бойынша қырық бес болжам бар ағаш тақта қазылып алынды. Любо сызбасы Любо ойнау үшін тым кішкентай, және ол Любо сызбасының жолдарымен жазылған алпыс жылдық циклдің алпыс терминімен жабылған, тақтаның екінші жағындағы тасбақа сызбасы да алпыс терминмен толтырылған. Любо сызбасы астындағы болжамдар Хань императоры У (б.з.д. 141–87 ж.) тұсында Сюй Бочан (許博昌) жазған Любо туралы құпия, есте сақтауға көмектесетін өлеңнің сөздеріне сәйкес келетін тоғыз терминнің бірімен басталады; Лилиан Цзэн (Цзэн Ланьин) бұл тақтадағы нақты белгілі бір нүктелердің атаулары дейді ("V" белгісінің екі сызығы, "L" белгісінің екі сызығы, "T" белгісінің екі сызығы, бұрыш пен орталық шаршы арасындағы шеңбер немесе сызық, орталық шаршының сыртқы жиегі және орталық шаршының ішкі бөлігі). Ли Сюэциннің пікірінше, тақта Любо сызбасындағы сәйкес алпыс жылдық терминге болжауға тиіс күнді сәйкестендіру арқылы, содан кейін Любо сызбасындағы алпыс жылдық терминнің орнына сәйкес болжамды оқу арқылы болжау үшін қолданылған. Алайда, Лилиан Цзэн болжауды басқаша да жасауға болатынын көрсетеді, яғни қалаған болжамды іздеу арқылы (мысалы, сәтті неке күні), содан кейін Любо тақтасындағы барлық күндері болжамды бастайтын терминге сәйкес келетін орынға жазылған болжам қалаған болжамға сәйкес келеді. Теория бойынша, Любо ойнағанда алпыс жылдық терминдердің Любо болжау сызбасының нүктелеріне орналасуы фигураларды қоюдың мүмкін жағдайларын көрсетеді, ал болжау сызбасындағы терминдердің реті ойын ойнағанда тақтаның айналасындағы жолды көрсетеді (солтүстік-шығыс бұрышынан басталып, орталық шаршының солтүстік жағында аяқталады).