Кіріспе

Чарльз Диккенстің "Ұлы үміт" романындағы ойдан шығарылған кейіпкер – Хавишам ханым. Ол Чарльз Диккенстің 1861 жылғы "Ұлы үміт" романының кейіпкері. Бір кезде тойда тасталып, қиналып қалған бай бойжеткен ол, өмірінің соңына дейін әдеттегі тойлық көйлегін киеді. Өзінің асырап алған қызы Эстелламен бірге уранды, қираған үйінде тұрады. Диккенс оны "осы жердің қарапайым сиқыршысы" деп сипаттайды. Романда ол жас жетім Пиптің Эстеллаға ғашық болуын қалайды, осылайша Эстелла оның "жүрегін ауыртуы" керек. Көптеген фильмде ол өте қарт әйел ретінде бейнеленгенімен, Диккенстің өзінің жазбалары роман басында оның жасы отызға жуық екенін көрсетеді. Дегенмен, роман бойынша оның көп жыл бойы күн сәулесінен жасырынып өмір сүргені оны қартайтқан. Ол Диккенстің туындыларындағы ең готикалық кейіпкерлердің бірі.

Қасиетінің тарихы

Мисс Хавишемнің әкесі бай сыра қайнатушы болған, ал анасы ол туылғаннан кейін көп ұзамай қайтыс болды. Әкесі қайтадан үйленіп, үй шаруасының аспазынан Артур есімді заңсыз ұлы болды. Мисс Хавишемнің жартылай бауырымен қарым-қатынасы шиеленіскен еді. Ол әкесінің мүлкінің көп бөлігін мұраға алды және Компейсон есімді бір ер адамға ғашық болды, ол қызғанышпен Артурмен бірігіп, оны байлығынан айыруды жоспарлады. Оның туысы Мэтью Покет оған сақ болуды ескертті, бірақ ол тыңдауға тым бейімді болды. Той күні, киініп жатқанда, Мисс Хавишем Компейсоннан хат алды және ол оны алдап, алтартапта қалдырғанын түсінді. Намыстан қатты қиналып, жүрегі ауырған Мисс Хавишем психикалық құлдырауға ұшырады және шіріп бара жатқан Сатис Хаусының ішінде жалғыз қалды – ешқашан тойлық көйлегін шешпей, тек бір туф киіп, тойлық дастарқан мен тортты тиіспей қалдырып, көруге тек бірнеше адамға ғана рұқсат берді. Ол сондай-ақ, өзінің үйінің сағаттарын тоғызға жиырма минутқа тоқтатып қойды: оның Компейсоннан хат алған дәл уақыты. Уақыт өте келе Мисс Хавишем өзінің адвокаты, Мистер Джаггерстен қыз баланы асырап алуын сұрады.

Өкініш пен өлім

Мисс Хавишем романның соңында Естела Пиптің бәсекелесі Бентли Драммлге үйленуге кеткенде өкініп, Пиптің жүрегі өз жүрегі сияқты сынғанын түсінеді; ол жеке кек алудың орнына, тек көбірек азап шекті. Мисс Хавишем Пипке кешірім сұрап жалбарынады. Пип кеткеннен кейін, Мисс Хавишемнің киімі каминнен отқа тұтанады. Пип асығып кіріп, оны құтқарады. Бірақ, оның денесінің алдыңғы жағы (жатып қалған күйде) мойнына дейін қатты күйіп кеткен. Романдағы соңғы сөздері (санасы шатасқанда) Пипке, Эстеллаға және Мисс Хавишем оған қолмен берген хатқа сілтеме жасайды: "Қарындашты алып, менің атымның астына "Мен оны кешірдім!" деп жаз!" Хирург оның күйген жерлерін емдеп, "жағдай үмітсіз емес" дейді. Алайда, қысқа ғана уақытқа қайта жай тапқаннан кейін, бірнеше аптадан соң қайтыс болады, Эстелланы өзінің негізгі мұрагері етіп, ал Пиптің айтуымен Герберт Покеттің әкесіне қатты сома ақша қалдырады.

Тарихи әсерлер

1850 жылдары Сиднейдің Ньютаун қаласынан (сол кезде Жаңа Оңтүстік Уэльс колониясының бір бөлігі) Елиза Эмили Донниторн үйлену күнінде күйеу жігітінен айырылып, қалған өмірін қараңғы үйде жалғыз өткізді. Оның үйлену тойына дайындалған дастарқаны шіріп, кіреберіс есігі тізбекпен бекітілген еді. Донниторн сол кезде Диккенстің Мисс Хавишем кейіпінің прототипі саналды, бірақ бұл ешқашан дәлелденбеді. Тағы бір мүмкін шабыт көзі – Уайт аралының Бончерч қаласында тұрған Маргарет Кэтрин Дик, ол «Аппермаунт» үйінде тұрып, капитан Сэмюэл Диктің қызы болған. Диккенс 1849 жылдың жазын Бончерчте өткізіп, «Дэвид Копперфилд» романының тарауларын жазды. Жағалаудағы бұл ауылда ол Маргареттің ағасы Чарльз Джордж Дикпен бірге Сент-Бонифас-Даун төбесіне жиі серуендеген. «Дэвид Копперфилд» романындағы Мистер Дик кейіпі (Бетси Тротвудпен бірге тұрған) Чарльзға негізделген. 1860 жылы Маргарет Дик шіркеуде үйленуге келісім бермей, уақытынан ерте кетіп, оңаша өмір сүре бастады. 1860 жылдары Диккенстің қыздары Маргарет Дикке үйленуі тиіс болған Бончерч шлютерінде тұрды. Диккенс Мисс Хавишем кейіпін Маргарет Дикке негіздеген болуы мүмкін, бірақ оны көршісі Мисс Хавилендтің есімімен атаған. 1965 жылғы «Penguin» басылымындағы «Ұлы үміттер» кітабына жазған кіріспесінде жазушы Ангус Кальдер «Кішігірім романист Джеймс Пэйн Диккенске Мисс Хавишем туралы идеяны бергенін айтты. Ол Диккенстің баяндамасы «ешқандай шамадан тыс емес» деді». Диккенс Ньюпорт, Шропширде болғанда, бай және жалғыз өмір сүрген Элизабет Паркер деген әйелмен кездескен, ал ол жерде сәйкес атауға ие Хавишам соты орналасқан. Алайда, Ньюпорт тарих қоғамының зерттеулері Диккенстің Ньюпортқа келгеніне, Мисс Паркермен кездескеніне немесе Мисс Хавишемге шабыттанғанына ешқандай дәлел таппады. Есептерге қарамастан, Мисс Паркер (1802 жылы туған) өмірінің соңына дейін жалғыз өмір сүрді, бірақ халық санағының деректері ол 1851 жылы Честерде, 1861 жылы Уитчерчте болғанын, ал 1863 жылы Ньюпорттағы Четвинд үйіне көшкенін көрсетті. Диккенс 1859 жылы «Ұлы үміттер» романын жаза бастағанда ол тіпті Ньюпортта тұрмаған. «Ұлы үміттер» жарық көргеннен бері Мисс Хавишем кейіпі көптеген нақты жағдайда күйеу жігітінен айырылған әйелдермен (өмір өнерді еліктейді) салыстырылып, параллельдер табылған, мысалы, 1894 жылы Францияның Нойли қаласында өз-өзіне қол жұмсаған Алиса Пинар Догес, ол келіннің киімін киіп, өмірін аяқтаған.

Баламалық және туынды нұсқалар

Мисс Хавишемнің өрті (1979, қайта қарастырылған 2001) – Диккенстің кейіпкеріне негізделген, Джон Олон Скримгеур либреттосымен жазылған Доминик Арджентоның операсы. Бүкіл оқиға Мисс Хавишемнің өліміне қатысты тергеу кезінде естеліктер арқылы айтылады. Операда оның есімі "Аурелия" деп берілген. Рональд Фреймнің 2013 жылғы "Хавишем" романы – Мисс Хавишемнің ерте өмірінен алынған, канондық емес оқиға. Оқиға Мисс Хавишемнің (Кэтрин есімді) сыра қайнатушының қызы екенін айтады. Бұл әңгіме оның күйеу жігітімен тасталып келуінің әйгілі травмасы ғана емес, сонымен қатар отбасы бизнесін басқаруы, кейін кекшілдікке салынуы, Эстелланы асырап алуы және Эстелла мен Пиптің кездесуін ұйымдастыруы туралы да баяндайды. "Сансет бульвары" және "Бейби Джейнге не болды?" фильмдері Дэвид Линнің "Ұлы үміттер" романынан шабыттанды, демек, Норма Десмонд және Бейби Джейн Хадсон тұлғалары мен олардың үйлері де сол романның ықпалында болды.

Ғылым саласында

"Мисс Хавишам эффектісі" деген шартты ғалымдар жоғалған махаббатқа қайғылы құштарлық сезінетін, оның физиологиялық тәуелділікке айналуы мүмкін адамды сипаттау үшін пайдаланған. Бұл құштарлық мидың сыйақы және ләззат орталықтарын белсендіру арқылы жүзеге асады, бұл орталықтар тәуелділік мінез-құлқының реттелуіне жауапты – олар көбінесе құштарлықты, сондай-ақ есірткі, алкоголь және құмар ойындарына тәуелділіктің себептері ретінде танылады.