Кіріспе

Бакир Сидқи әл Аскари (بكر صدقي العسكري; 1890 – 11 тамыз 1937) – 1890 жылы туған және 1937 жылғы 11 тамызда Мосулда өлтірілген күрд текті ирактық әскери шенеунік.

Ерте өмір

Бакр Сидқи курд отбасында, ‘Аскар деген курд ауылында немесе Киркук қаласында дүниеге келген.

Әскери мансап

Стамбулдағы әскери колледжде оқып, екінші лейтенант шенімен бітірген ол, Балқан соғыстарында шайқасты және 1915 жылы Стамбулдағы штаб колледжін аяқтады. Бакр Сидқи "Ирактың солтүстігінде Иран және Түркия күрдтерін қосатын күрд мемлекетін құруға әрекеттенді" деп айыпталды.

Симеле қырғыны

1933 жылы АҚШ-тың Ирактағы сыртқы істер қызметінің қызметкері Пол Кнабеншу ассириялықтарға деген жаулық сезімді "құбылып тұрған қызу" деп сипаттады. Ирак тәуелсіздік алғаннан кейін, жаңа ассириялық рухани және уақытша басшысы Мар Шимун XXI Ешай, бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде британдықтар мен орыстар уәделегендей, Ирактың Хашимит патшалығында ассириялықтардың автономиясын талап етті және Ұлыбританиядан қолдау сұрады. Ол 1932 жылы Ұлттар Лигасы алдында бұл мәселені көтерді. Оның жақтастары Ирак әскерінен кетуді, әскери жасақ ретінде қайта құрылып, солтүстікке жиналуды жоспарлады, бұл де-факто ассириялық анклавын құрды. 1933 жылдың маусым айында жас патриарх Хикмат Сулейман үкіметімен келіссөздер жүргізу үшін Бағдатқа шақырылды және уақытша биліктен бас тартудан бас тартқандықтан сол жерде ұсталды. Мар Шимун мен оның отбасы ақырында Кипрге жер аударылды, бұл Шығыс Ассириялық шіркеуінің басшылығын Чикагоға көшіруге мәжбүр етті, ол 2015 жылға дейін сол жерде қалды, содан кейін Эрбилге қайтарылды. 1933 жылдың тамыз айының басында Сирияда пана табудан бас тартқан 1000-нан астам қарусыз ассириялықтар шекараны өтіп, Солтүстік Ирактағы өздерінің ауылдарына оралды. Сирияны бақылаған француздар ирактықтарға ассириялықтардың қарусыз екенін хабарлады. Алайда, ирактық әскері француздардың қайтарып алған қаруларын тәркілеген кезде оқ атылды. Бірінші оқ атып, кімнің кінәлі екені белгісіз. Ирактың патшалық армиясы жеңіліске ұшырады, 30 ирактық сарбаз қаза тапты. Дағдарыс бойындаш көзге түскен ассириялықтарға қарсы шенофобия күшейді. Бағдатқа оқиға туралы хабар жеткенде, үкімет қарулы күштерінің бірлігіне қауіп төнеді деп қорқып, жағдайды ушықтырмауға тырысты. Үкімет 2 тамыз күні екі ассириялық ауылда 1280-нен астам қарусыз ассириялықты өлтірген ресми емес курд жасақтарын пайдаланды, олардың көпшілігі 7 тамызда болды. Содан кейін 11 тамызда Сидки сол кезде Ирактағы ең көп ассириялықтар тұратын Симеле ауданына ауыр қаруланған күштерді жетектеп әкелді. Симеле ауданындағы ассириялықтар жаппай қырғынға ұшырады. Бір бөлмеде ғана Баз тайпасынан шыққан 81 ассириялық өлтірілді. Діни басшылар басты нысана болды; қырғын кезінде сегіз ассириялық дін қызметкері қаза тапты, олардың бірі басы кесіліп, екіншісі тірідей өртеліп өлтірілді. Қыздар мен әйелдер зорланды және ирактық армия командирлерінің алдынан жалаңаш жүріп өтті, ал британдық IRF ұшағы кейінірек ирак үкіметіне қарсы қолданылатын суреттер түсірді. Дохукта Сидкинің адамдары 880 қарусыз ассириялық азаматты өлтірді. Нәтижесінде, Мосул және Дохук аудандарындағы 71 ассириялық ауылға шабуыл жасалды. 13 тамызда Бакр Сидки өз әскерін Алқошқа көшірді, онда ассириялықтарға қосымша қырғын жасауды жоспарлады. Негізгі науқан 16 тамызға дейін жалғасты, бірақ айдың соңына дейін ассириялықтарға қарсы зорлық-зомбылық туралы хабарлар келіп түсті. Науқаннан кейін Бакр Сидки Бағдатқа "жеңіс" митингісіне шақырылды. Симеле қырғыны Рафаэль Лемкинге геноцид тұжырымдамасын жасауға түрткі болды. 1933 жылы Лемкин Мадридте өткен Халықаралық қылмыстық құқық жөніндегі Ұлттар Лигасының Заң кеңесіне баяндама жасады, ол үшін ол халықаралық құқыққа қарсы қылмыс ретінде варварлық туралы эссе дайындады. Бұл қылмыс тұжырымдамасы, кейіннен геноцид идеясына айналды, негізінен Симеле қырғынына негізделген. Ассириялықтар Ирактағы "мұрагерлік жауы" курдтардың арасында өмір сүрді және "Рафаэль Лемкин геноцид деп бағалаған өмірдің көп бөлігін олар курдтардың қолынан жоғалтты".

Төңкеріс

1936 жылы Фейсалдың әрекетсіз ұлы, Гази патшаның тұсында, генерал Сидқи – жақында Ирак Корольдік армиясы Бас штабының бастығы болып тағайындалған – Ясин әл Хашими үкіметіне қарсы араб әлеміндегі алғашқы заманауи әскери төңкеріс жасады. 1936 жылдың 29 қазанында 11 ирактық әскери ұшағы Бағдад үстінен жапырақшалар тастап, патшадан Ясин әл Хашими әкімшілігін жұмыстан босатуды және бұрынғы реформаға қарсы премьер-министр Хикмат Сулейманды қызметке тағайындауды талап етті. Сондай-ақ, жапырақшаларда «біздің шын ниетімізге жауап бермейтіндерге» қарсы әскери шаралар қолданылатыны ескертілді. Жапырақшалардың авторы – Сидқи, «Ұлттық реформа күштерінің қолбасшысы» ретінде. Генерал Бакр Сидқи Бас штаб бастығы генерал Таха әл Хашими Анкарада, Түркияда болғандықтан, жоспарын орындау үшін тиімді уақытты таба алды. Әскери штаб бастығының міндетін атқарушы Сидқи, әскери төңкеріс туралы сенімдерін бөлісетін армия мен әуе күштерінің офицерлеріне оның нұсқауларын орындауға бұйрық берді. Сидқидің қарсыластарының кез келген әрекеті Сидқидің өзі тарапынан бейтараптандырылды, ол Таха әл Хашимиге қайтып келмеуді бұйырған телеграмма жіберді. Маджид Хадури жүргізген сұхбатта, Сидқи Ходуриге патшаның кеңес алу үшін британ елшісі Сэр Арчибальд Кларк Керрді Захур сарайына шақырғанын айтқандығын мәлімдеді. Елші патшаға Ирак үкіметінің барлық министрлерін шұғыл отырысқа шақыруды ұсынды. Отырысқа Ясин әл Хашими, Нури әл Саид, генерал Джафар әл Аскари және Ішкі істер министрі Рашид Али қатысты. Патша бірден төңкеріс қозғалысы туралы ойды жоққа шығарды, бірақ Серайда бомбалау және Бағдадқа қарай әскерлердің ілгерілеуі туралы хабарлар тарады. Нұри әл Саидтен басқа, сарайда болғандардың барлығы генерал Бакр Сидқидің талаптарын қабылдауға және Хикмат Сулейманның билікке келуіне келісті. Нәтижесінде Ясин әл Хашими отставкаға кетті. Ходдуридің сөзіне сәйкес, елші Керр Хикматты отырысқа шақыруды ұсынған. Кездейсоқ, Сулейман Сидқи мен Латиф Нуридің патшаға төңкерістің салдары туралы түсіндіретін хатын жеткізу үшін сарайға келді. Төңкеріс кезінде қорғаныс министрі болған және Ясин әл Хашимиден бұрын Ирак премьер-министрі қызметін екі рет атқарған Джафар әл Аскари, Бағдадқа қарай екі батальонды ілгерілетуден алаңдатып, Сидқиді оның жоспарларынан айнытуға тырысты. Сонымен қатар, ол Ирак Корольдік армиясын құруда маңызды рөл атқарған деп санайтын офицерлерге жүгінуге тырысты. Әл-Аскаридің әрекеттерінен туындаған келіспеушіліктерден сақтанған Сидқи өзінің екі адамын – әуе күштерінің мүшесі Акрам Мустафаны және Симеледегі қырғынға қатысқан Исмаил Тохаланы – оны өлтіру үшін жіберді. Әл-Аскаридің өлімі ескі үкіметке қарсы қимыл ретінде қарастырылды және Сидқидің алдымен армияны басып алып, елді бақылауға алу ниетін көрсетті. Нәтижесінде Нури әл Саид Каирге, ал Ясин әл Хашими Стамбулға жер аударылды. Алайда, төңкеріс «араб ұлтшылдары арасында күрдтерге қарсы сезімдерді» оятты. Сидқи жеңіліске ұшырағанына қарамастан, Бағдадқа әскермен бірге кіріп, азаматтармен бірге шеру өткізу қажет деп шешті. Ходдуридің сөзіне сәйкес, кейбір адамдар бұл соңғы қарсылықты болдырмау үшін жасалған деп ойлады, ал басқалары Сидқи өзін парад арқылы дәлелдегісі келді және Ирак үшін жаңа режим әкелгені үшін мақтау алғысы келді. Төңкеріс нәтижесінде Ясин отставкаға кетіп, патшадан оның отставкасын қабылдайтын ресми хат жазуын талап етті. Сулейман премьер-министр және ішкі істер министрі болды, бірақ үкіметті құлатып, қарулы күштердің қолбасшысы ретінде Сидқи Иракты негізінен басқарды. Жаңа кабинетке қаржы министрі Әбу әл-Тимман, экономика және қоғамдық жұмыстар министрі Камил әл-Чадирчи, қорғаныс министрі Абд әл-Латиф және білім министрі ретінде Юсуф Из ад-Дин Ибрахим кірді. Айта кетерлігі, генерал Сидқи төңкеріс жасауға ықпал еткенмен, ол министрлік лауазымды қалаған жоқ және Бас штаб бастығы болып қалды. Алайда, әл-Аскаридің өлтірілуі, әсіресе ирактық күштер арасында жаңа үкіметке қарсы күшті сезімдерді тудырды, ал Сулейманның кабинеті Сидқинің өлтірілуіне дейін он айдан кем уақытқа созылды. Нәтижесінде Сулейман премьер-министр лауазымынан кетіп, оның орнын Жамил әл-Мидфаи басады. Сидқи Ирак Корольдік армиясының ең дарынды офицерлерінің бірі ретінде танылды, ол өзінің зиялылығымен, амбициясымен және өзіне сенімділігімен белгілі болды. Ол сондай-ақ армияның реформалар жасауға және тәртіп орнатуға қажет деп сенді, бұл ұстанымды ол Ататүрік пен Реза Шахпен бөлісті.