Кіріспе

Crespi d'Adda - Италияның солтүстігіндегі ауыл және Ломбардияның Бергамо провинциясындағы Каприате Сан-Гервасио муниципалитетінің кенті (frazione). Бұл тарихи елді мекен 19-шы және 20-шы ғасырдың басында Еуропа мен Солтүстік Америкадағы осы заманғы өнеркәсіпшілер жұмысшылардың қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін салған "компаниялық қалалардың" көрнекті мысалы болып табылады. Қазіргі таңдағы экономикалық және әлеуметтік жағдайлар оның сақталуына қауіп төндірсе де, бұл орын әлі де толығымен сақталған және ішінара өнеркәсіптік мақсаттарда қолданылады. 1995 жылдан бері ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұралар тізіміне енгізілген.

19 ғасыр

1869 жылы Бусто Арсицио (Варезе) қаласынан шыққан текстиль өндіруші Кристофоро Бениньо Креспи Каприатеден оңтүстікке қарай, Брембо және Адда өзендері арасындағы 1 км-лік аңғарды, Адда жағасына мақта фабрикасын салу мақсатымен сатып алды. Кристофоро Креспи өз мақта фабрикасында ең қазіргі заманғы иіру, тоқу және аяқтау процестерін енгізді. Адда өзеніндегі Треццодағы гидроэлектр станциясы шамамен 1906 жылы Кристофоро Бениньо Креспи үшін салынды. 1878 жылы мақта фабрикасының жанында салынған елді мекен – емхана, мектеп ғимараты, театр, зират, кір жуатын үй және шіркеу сияқты әлеуметтік қызметтермен жабдықталған тұрғын аудан болды. Қала мен фабрика электр жарығының арқасында жарықтандырылды. Креспи-д'Адда ауылы Италияда заманауи қоғамдық жарықтандыруға қол жеткізген алғашқы ауыл атанды. Ағылшын үлгісіндегі жұмысшылар үйлері фабриканың шығысына қарай, параллель жолдар бойында тізбектей орналасқан. Бүкіл архитектура және қала құрылысы (инженер Анджело Колла салған алғашқы иіру бөлімінен басқа) сәулетші Эрнесто Пированоға тапсырылды. Шамамен елу жыл бойы Пировано инженер Пьетро Брунатидің көмегімен ауылдың құрылысын басқарды.

География

Ауыл Адда өзенінің шығыс жағасында, Бергамо провинциясының Миланмен шекарасының жанында, Каприате Сан-Гервасионың оңтүстігінде орналасқан. Жақын жердегі басқа елді мекендер – Треццо-суль-Адда, Брембат, Ваприо-д’Адда және Каноника-д’Адда. Бергамо қаласы мен оның әуежайынан 19 км, Монцадан 30 км, Миландан 47 км қашықтықта жатыр. Ең жақын автожол шығу орны, "Capriate", солтүстікке қарай 2 км жерде орналасқан және А4 Турин-Триест автожолының бір бөлігі болып табылады.

Діни сәулет

Парахиялық шіркеу 1891 жылдан бастап инженер Пьетро Брунатидің басшылығымен салынды және 1893 жылғы қарашада епископ Гаэтано Камилло Гуинданидің қатысуымен ашылды. Шіркеу – Бусто Арсициодағы Мариандық қасиетті орынның қайта жаңартылуы. Шіркеу 1517 жылы салынған және S. Maria dell'Aiuto-ға арналған. Оның авторы белгісіз, бірақ Лонати және Томмазо Родари сияқты бірнеше маңызды сәулетшілер мен мүсіншілер оның құрылысына қатысты. Crespi d'Adda-дағы парахиялық шіркеудің Adda тасынан жасалған негізі бар, төртбұрышты жоспары бар және сыртында ақ мәрмәр лоджиясымен айналдырылған үлкен сегізбұрышты күмбезбен аяқталады. Имение отбасының жазғы резиденциясы болған. Сильвио Креспи кезінде Пьетро Брунати жобалаған зауыт кеңейтілді және 1894 жылы королева Маргаританың қатысуымен қайта ашылды. Жаңа өндіріс желілері 1896 жылы жүйелі түрде жұмыс істей бастады. Бұл зауыт ауылдың орталығы болды және барлық тұрғындары онда жұмыс істеді. Зауыт ауылдың еңбек ошағы болды және жұмысшылардың өмірі зауыт өндірісіне тікелей байланысты болды. Ауылдың әр тұрғынының жеке үйі болды, барлығы бір-біріне ұқсас, тек басшылар, дәрігер және дін қызметкері ғана сәндірек үйлерде тұрды. Бастапқыда Кристофоро Креспи жобасында иерархия болмады, бірақ ол кездегі әлеуметтік ортаның өзгеруіне және байлықтың әртүрлі деңгейлеріне байланысты жағдай дамыды. Бүгінде зауыт – индустриалдық археологияның ашық аспан астындағы мұражайы.