Кіріспе

Антарктика түбегінің солтүстігінде орналасқан жарты арал. Антарктика түбегі Чилиде О’Хиггинс жері, Аргентинада Тьерра-де-Сан-Мартин деп, ал бастапқыда Ұлыбританияда Грэм жері және АҚШ-та Палмер түбегі деп аталады. Антарктика түбегі – Батыс Антарктиканың ірі түбегінің бір бөлігі, ол Адамс мүйісі (Уэдделл теңізі) мен Эклунд аралдарының оңтүстігіндегі құрлықтағы нүкте арасындағы сызықтан сұғып шығып тұрады. Антарктика түбегін мұз қаптамасы жауып тұр. Оның астында тас жыныстарынан тұратын аралдар тізбегі жатыр, олар терең арналармен бөлінген, арналардың түбі қазіргі теңіз деңгейінен әлдеқайда төменде жатыр. Бұл аралдар мұзбен байланысқан мұздық қабат арқылы біріктірілген. Оңтүстік Американың ең оңтүстік ұшы – Отты жер Дрейк бұғазы арқылы орналасқан. Антарктика түбегінің ауданы шамамен және 80% мұзбен жабылған. Антарктика түбегінің батыс континенттік шельфіндегі теңіз экожүйесі қарқынды климаттық өзгерістерге ұшырады. Соңғы 50 жылда солтүстік АПП-ның жылы, ылғалды теңіз климаты оңтүстікке қарай жылжыды. Бұл климаттық өзгеріс бұрынғы басым суық, құрғақ Антарктика климатын ығыстырып шығаруда. Бұл аймақтық жылыну теңіз экожүйесінде жылу тасымалының күшеюіне, теңіз мұзының көлемі мен мерзімінің қысқаруына, мұзға тәуелді Адели пингвиндерінің санының азаюына, мұзға төзімді генту және тасбауыр пингвиндерінің көбеюіне, фитопланктон мен зоопланктон қауымдастығының құрамының өзгеруіне, сондай-ақ крилдің өсуіне, санына және хищниктерге қолжетімділігіне әсер етті. Қазіргі уақытта Антарктика түбегінде көптеген зерттеу станциялары орналасқан, ал мемлекеттер өздерінің егемендік құқықтарын бірнеше рет жариялап келеді. Түбек Аргентина, Чили және Ұлыбританияның даулы және қабаттасқан талаптарының бөлігі болып табылады. Бұл талаптардың ешқайсысы халықаралық деңгейде мойындалмаған және Антарктика шарты жүйесіне сәйкес, тиісті елдер өз талаптарын күштеңдіруге тырыспайды. Дегенмен, Ұлыбританияның талабын Австралия, Франция, Жаңа Зеландия және Норвегия мойындайды. Аргентина түбекте ең көп базалар мен қызметкерлерге ие.

Ашылуы және атауы

Антарктика түбегіндегі және, демек, Антарктика материгіндегі ең алғашқы байқау 1820 жылғы 27 қаңтарда Фебиан Готтлиб фон Беллинсгаузен басқарған Императорлық Ресей теңіз флотының экспедициясы жасаған. Бірақ, экспедиция мұздық деп ойлаған, кішкентай төбелермен жабылған нысанды материк деп танымады. Үш күннен кейін, 1820 жылғы 30 қаңтарда Эдвард Брансфилд пен Уильям Смит британдық экспедициясы Антарктика түбегінің бір бөлігін картаға түсірген алғашқылар болды. Бұл аймақ кейін Тринити түбегі деп аталды және түбектің солтүстік-шығыс бөлігі болып табылады. Келесі расталған байқау 1832 жылы британдық саяхатшы Джон Биско жасады, ол Антарктика түбегінің солтүстік бөлігін Грэм жері деп атады. Континентке алғаш қоныстанған еуропалық кім болды деген мәселе де даулы. 19 ғасырдағы теңіз аңшысы Джон Дэвис, әлдеқайда бұрын келген болуы мүмкін. Бірақ, теңіз аңшылары өздерінің жолдары туралы құпия сақтады және олардың кемелік журналдары жаңа аң ауру орындарын бәсекелестіктен қорғау үшін уәжсіз болды. 1950 жылдары Ұлыбритания, Чили және Аргентина бір-бірімен бәсекелесіп, бір аймаққа таласқандықтан зерттеу базаларының саны күрт өсті. Метеорология және геология негізгі зерттеу пәндері болды. Түбек Антарктидадағы ең қолайлы климатқа ие болғандықтан, континенттегі зерттеу станцияларының ең көп шоғырланған жері осы түбекте немесе жақын жердегі көптеген аралдарда орналасқан, сонымен қатар бұл Антарктиданың туристік кемелер мен яхталар ең көп баратын бөлігі. Іске қосылған базалар: Генерал Бернардо О’Хиггинс Рикельме базасы, Беллинсгаузен станциясы, Карлини базасы, Команданте Феррас Антарктика станциясы, Палмер станциясы, Ротера зерттеу станциясы және Сан-Мартин базасы. Бүгінде Антарктика түбегінде көптеген тастап кетілген ғылыми және әскери базалар бар. Аргентинаның Эсперанса базасы Антарктидада туған алғашқы адам – Эмилио Маркос Пальманың туған жері.

Мұнайдың төгілуі

Аргентиналық "АРА Бахия Параисо" кемесі 1989 жылы Антарктида түбегінің жанында жерге отырып, содан кейін мұнай төгілді.

Геология

Антарктида бір кезде Гондвана суперконтинентінің бір бөлігі болған. Осы кезеңдегі жер бетіне шыққан тау жыныстарының арасында Скар-Инлет пен Йорг түбегінде табылған Ордовик және Девон граниттері мен гнейстері бар, ал Көміртек-Триас кезеңіне жататын Тринити түбегі тобы – Үміт шығанағы мен Принц Густав арнасындағы шөгінді тау жыныстары. «От шеңбері» деп аталатын аймақтағы жанартаулық тау жыныстары Гондвананың ыдырауымен бірге Юра дәуірінде пайда болып, Грехам жерінің шығысында жанартаулық күлдің шөгінділері түрінде кездеседі. Батыс Грехам жеріндегі вулканизм Қазы дәуірінен басталып қазіргі уақытқа дейін жалғасып келеді және Герлаш бұғазы, Лемейр арнасы, Аргентина аралдары мен Аделаида аралында таралған. Батыс Грехам жеріндегі осы тау жыныстары андезит лавасы мен магмадан алынған граниттен тұрады және Грехам жері Анд тауларының жалғасы болғанын көрсетеді. Бұл жанартаулардың қатары Феникс тақтасының субдукциясымен байланысты. Осы субдукциямен байланысты метаморфизмнің белгілері Сотиа метаморфтық кешенінде байқалады, ол Фил аралында, сондай-ақ Оңтүстік Шетланд аралдарының Кларенс және Смит аралдарында кездеседі. Дрейк бұғазы Антарктиданың Оңтүстік Америкадан бөлінуімен шамамен 30 миллион жыл бұрын ашылды. Оңтүстік Шетланд аралдары Брансфилд бұғазында жанартаулық жарылыс пайда болған кезде, шамамен 4 миллион жыл бұрын Грехам жерінен бөлінді. Бұл жарылыстың бойындағы үш су асты жанартауы: «Балта», «Үш әпке» және «Орка». Десепшн аралы – осы жарылыс аймағының оңтүстік жағында орналасқан белсенді жанартау. Маңызды палеонтологиялық орындарға Александр аралындағы Кейінгі Юра және Ерте Крета кезеңіне жататын Фоссил Блафф тобы, Ливингстон аралындағы Байерс түбегіндегі Ерте Крета кезеңінің шөгінділері және Крета кезеңінің жоғалуына қатысты шөгінділер бар Сеймур аралы жатады.

География

Жарым арал өте таулы, оның ең биік шыңдары шамамен 2 км-ге дейін көтеріледі. Жарым аралдағы ең ірі шыңдарға Дешенл шыңы, Кастро тауы, Коман, Гилберт, Джексон, Уильям, Оуэн, Скотт және Хоуп жатады, Хоуп – ең биік нүкте, биктігі шамамен 3218 метр. Бұл таулар Оңтүстік Америкадағы Анды тауларының жалғасы саналады, оларды су асты жотасы немесе тізбегі байланыстырады. Бұл Чили мен Аргентинаның аумақтық талаптарын негіздеуге арқау болған позиция. Скотия доғасы – Антарктика түбегіндегі тауларды Тьерра-дель-Фуэго тауларымен байланыстыратын аралдық жүйе. Антарктика түбегіндегі аралдарда әртүрлі жанартаулар бар. Бұл вулканизм батыстағы Брансфилд рифтісі мен шығыстағы Ларсен рифтісіндегі кернеулі тектоникамен байланысты. Жарым аралдың ландшафты Антарктиканың типикалық тундрасына ұқсас. Жарым аралдың биіктігінің өзгеруі өте күрт, мұздықтар Ларсен мұздық шельфіне құяды, ол 2002 жылы айтарлықтай ыдырады. Жарты аралдағы басқа мұздық шельфтерге Джордж VI, Уилкинс, Уорди және Бах мұздық шельфтері жатады. Фильхнер-Ронн мұздық шельфі жарым аралдың шығысында орналасқан. Жарым аралды бойлай орналасқан аралдар көбінесе мұзбен жабылған және мұздық қабаттары арқылы құрлықпен байланысқан. Жарым аралды жақын аралдардан Антарктика сағасы, Эребус және Террор шығанақтары, Джордж VI сағасы, Герлаш бұғазы және Лемир каналы бөліп тұрады. Лемир каналы Антарктидаға келетін туристік круиздік кемелер үшін танымал бағыт. Батысында Беллингсхаузен теңізі, ал солтүстігінде Скотия теңізі жатыр. Антарктика түбегі мен Хорн мүйісі желдің салыстырмалы түрде тар Дрейк өткеліне бағытталатын құбыр тәрізді эффектіні тудырады. Хоуп шығанағы, 63°13′ оңтүстік ендігінде орналасқан, жарым аралдың солтүстік шетіне жақын, ал Прайм-Хедке жақын жерде орналасқан. Хоуп шығанағының ұшына жақын жерде Шепард нүктесі орналасқан. Катер мүйісі мен Лонг мүйісін қосатын сызықтан солтүстік-шығысқа қарай созылатын жарым аралдың бөлігі Тринити жарым аралы деп аталады. Браун Блэфф – сирек кездесетін туя, ал Шепард нунатагы да осында табылған. Эйри, Селлер, Флеминг және Проспект мұздықтары жарым аралдың батыс жағалауында Форстер мұздық пиемонтын құрайды. Шарлотта шығанағы, Хьюз шығанағы және Маргарита шығанағы да батыс жағалауда орналасқан. Шығыс жағалауында Афина мұздығы орналасқан, ал Арктовский және Акерлунд нунатактері де шығыс жағалауына жақын орналасқан. Антарктика түбегінің негізінде Холлик-Кенион және Прехн жарым аралы сияқты бірнеше кішігірім жарым аралар созылып жатыр. Скайф таулары да осында орналасқан. Мәңгілік қатар таулары жарым аралдың орталық бөлігінде орналасқан. Басқа географиялық ерекшеліктерге Айвери платосы және Уна шыңдарының егіз мұнаралары жатады.

Климат

Антарктика түбегі Антарктиканың ең солтүстік бөлігі болғандықтан, Антарктика шегінен солтүстікке қарай созылып, ең жұмсақ климатқа ие. Сондықтан оның климаты мұздық емес, тундра болып жіктеледі. Қаңтар айында температурасы ең жоғары болып, орташасы құрайды, ал маусым айында ең төмен температурасы орташаша болады. Антарктика түбегінің батыс жағалауы, түбектің ұшынан 68° оңтүстік еніне дейін, теңіздік Антарктика климатына ие және Антарктика түбегінің ең жұмсақ бөлігі болып табылады. Осы бөлігінде жаз айларында 3-4 ай бойы температура жоғарылайды, ал қыс айларында сирек төмендейді. Түбектің оңтүстік-батыс жағалауы мен солтүстік-шығыс жағалауында орташа айлық температура жаздың 1-2 айында ғана жоғарылайды, ал қыста шамамен тең болады. Антарктика түбегінің шығыс жағалауы 63° оңтүстік енінен төменде, әдетте, әлдеқайда суық, жаз айларында орташа температура ең көп дегенде бір ай бойы жоғарылайды, ал қыс айларында орташа температурадан ауытқиды. Антарктика түбегінің оңтүстік-шығысындағы, Ведделл теңізі жағындағы суық температура шығыс жағына жабысып тұрған мұздықтардың сақталуында көрінеді. Антарктика түбегіндегі жауын-шашын мөлшері әртүрлі. Түбектің ұшынан 68° оңтүстік еніне дейін жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері құрайды. Жауын-шашынның көп бөлігі жазда жауады, жылдың үштен екі күнінде және маусымдық айырмашылықтары аз. Антарктика түбегінің батыс жағалауындағы 68° және 63° оңтүстік ендер аралығында және солтүстік-шығыс жағалауында жауын-шашын мөлшері аз немесе жауын-шашын сирек жауады. Антарктика түбегінің шығыс жағалауында 63° оңтүстік енінен төменде жауын-шашын мөлшері шамамен құрайды. Александр аралында орналасқан Фоссил Блафф тобы ортаңғы кредалық (албиялық) кезеңдегі жер бетіндегі климаттың палеосольдер мен өсімдіктердің қалдықтарын қамтитын толыққанды мәліметтерді ұсынады. Фоссил Блафф тобын құрайтын шөгінділер вулкандық арал доғасында жинақталған, қазір Антарктика түбегінің негізін құрайды, ал су тасқыны мен дельталарда, сондай-ақ теңіз астындағы желдеткіштер мен басқа да теңіз шөгінділері ретінде қалыптасқан. Өсімдіктердің қазбалары, палеосольдер мен климаттық модельдер көрсеткендей, климат жылы, ылғалды және маусымдық құрғақ болған. Климаттық модельдерге сәйкес, жаздар құрғақ, ал қыстар ылғалды болған. Өзендер көп жылдық және қатты жаңбырдың салдарынан ара-тұра су тасқынына ұшыраған. Жоғары ендіктегі жылы климаттар ортаңғы және соңғы кредалық кезеңдегі жылулық максимум кезінде ең жоғары деңгейге жеткен. Джеймс Росс, Сеймур және жақын аралдағы жасырын көл және Санта-Мария формацияларының соңғы кредалық (коньяк және сантониялық, ерте кампан) қабаттарында табылған өсімдіктердің қалдықтары бұл пайда болған жанартау арал доғасы жылы, субтропикалық климатқа ие болғанын көрсетеді, өсімдіктердің өсуі үшін жеткілікті ылғал болған және қысқы температураның ұзақ мерзімге төмендеуі болмаған. Кредалық жылулық максимумның ең жоғары температурасынан кейін климат, аймақтық және жаһандық деңгейде Антарктиканың қазба ағаш жазбасында көрініп тұрғандай, салқындаған. Кейіннен палеоцен және ерте эоцен кезеңдерінде Антарктика түбегіне жоғары ендіктегі жылы климат қайтып келді. Сеймур аралындағы палеоген теңіз шөгінділерінен алынған өсімдіктер мен теңіздің мол қалдықтары ерте эоцен кезінде салқын және ылғалды, жоғары ендіктегі ортаның болғанын көрсетеді. Антарктика түбегіндегі мұздықтардың тамырынан құлау шамамен 18 000 - 6 000 жыл бұрын, аймақта мұз аралық климат орнаған кезде орын алды. Ол 18 000 - 14 000 жыл бұрын Тынық мұхитының сыртқы континенттік шельфінен мұздықтардың шегінуімен және Уэдделл теңізіне қарай континенттік шептің шегінуімен басталды. Уэдделл теңізінде жер асты мұздан жүзетін мұздық шельпіне өту шамамен 10 000 жыл бұрын болды. Антарктика түбегіндегі кейбір жерлерде мұздан құлау 4 000 - 3 000 жыл бұрын жалғасты. Антарктика түбегінде мұз аралық климаттық оптимум шамамен 3 000 - 5 000 жыл бұрын пайда болды. Климаттық оптимумнан кейін тарихи кезеңге дейін созылған климаттың салқындауы орын алды. Антарктика түбегі – әлемнің ерекше жылынуын сезініп келе жатқан аймақтарының бірі. Соңғы бес онжылдықтағы әр жылдары Антарктика түбегіндегі орташа температура артып келеді. 2006 жылы түбектегі мұздың массасы жылына 60 миллиард тоннаға дейін азайды, ең үлкен өзгеріс түбектің солтүстік шетінде байқалды. Антарктика түбегіндегі мұздықтардың жеті шебі соңғы 20 жылда шегініп немесе ыдырап кетті. Британдық Антарктика зерттеулер ұйымының зерттеулеріне сәйкес, түбектегі мұздықтар тек шегініп қана қоймай, мұздың төменгі бөлігіндегі суға көтерілу қабілетінің артуына байланысты жылдамдығы да артып келеді. Профессор Дэвид Воган Уилкинс мұздық шебінің ыдырауын аймақтағы жылдам жылынудың ең соңғы дәлелі деп сипаттады. Климаттық өзгерістер жөніндегі үкіметаралық комиссия аймақтағы мұздықтардың теңіз деңгейінің көтерілуіне қандай әсер ететінін анықтай алмады. Жылына 60 миллиард тонна мұз жоғалды. Күрең жартастарда көрінетін Xanthoria elegans және Caloplaca – жартастарда өсетін қызылшалар. Антарктиданың жануарлары теңізден табатын тамақпен тіршілік етеді, құрлықта емес, және оларға теңіз құстары, ителкелер және пингвиндер кіреді. Ителкелерге: леопард ителкесі (Hydrurga leptonyx), Уэдделл ителкесі (Leptonychotes weddellii), алып оңтүстік ителкесі (Mirounga leonina) және шабақ ителкесі (Lobodon carcinophagus) кіреді. Сеймур аралындағы палеоген және ерте эоцен теңіз шөгінділері өсімдіктерге толы горизонттарды қамтиды. Қазба өсімдіктері минералдану арқылы сақталған қылқан жапырақты ағаштардың бұтақтары мен гүлді өсімдіктердің жапырақтарынан тұрады және карбонатты конгрециялардың ішінде табылған. Бұл Сеймур аралындағы қазбалар шамамен 51,5–49,5 миллион жыл бұрынғы кезеңге жатады және араукария қылқан жапырақты ағаштарының жапырақтары, шишалары және жапырақты бұтақтарынан тұрады, олардың барлық жағынан Чилидегі тірі Araucaria araucana (маймыл ожауы) сияқты. Олар тарихи Антарктика түбегінің жақын орналасқан бөліктері салқын және ылғалды, жоғары ендіктегі ортада өскен ормандармен жабылған екенін көрсетеді. Цензозойлық климаттың салқындауы кезінде қазіргі зерттеулерге сәйкес Антарктика түбегі Антарктиданың толық мұзға толуының соңғы аймағы болды. Нәтижесінде, бұл аймақ Гондваналанд суперконтинентінен Антарктида бөлінгеннен кейін өсімдіктер мен жануарлардың соңғы панасы болды. Антарктика континенттік шельфіндегі қазбаларды зерттеу кезінде алынған палеонтологиялық, стратиграфиялық және шөгінділік деректерді талдау, сондай-ақ Александр, Джеймс Росс, Король Георг, Сеймур және Оңтүстік Шетланд аралдарындағы қазба коллекцияларын және жартастарды зерттеу Антарктика түбегіндегі соңғы 37 миллион жылдағы жер бетіндегі өсімдіктердің өзгеруі туралы мәліметтерді берді. Бұл зерттеу Антарктика түбегіндегі өсімдіктердің эоценнің соңындағы таулық мұзжараның басталуымен бірге прогрессивті климаттық салқындауға жауап ретінде өзгергенін көрсетті. Салқындау Антарктидадағы және атмосфералық CO2 концентрациясының төмендеуімен бірдей уақытта болды. Бастапқыда эоцен кезеңінде бұл климаттық салқындау Антарктиканың солтүстігінде өсетін гүлді өсімдіктердің әртүрлілігінің төмендеуіне әкелді. Олигоцен кезеңінде, шамамен 34–23 миллион жыл бұрын, бұл ормандар оңтүстік биік (Nothofagus) және қылқан жапырақты ағаштардың басымдығымен және тундрамен алмастырылды, климат салқындауын жалғастырды. m...