Кіріспе
Коутс жері мен Антарктика түбегі аралығындағы Оңтүстік мұхиттың бөлігі
Уэдделл теңізі Оңтүстік мұхиттың бөлігі болып табылады және Уэдделл айналымын қамтиды. Оның құрлық шекарасы Коутс жері мен Антарктика түбегінің жағалауларынан құрылған шығанақпен белгіленеді. Ең шығыс нүктесі – Принцесса Марта жағалауындағы Норвегия мүйісі, Королева Мод жері. Норвегия мүйісінің шығысында Король Хакон VII теңізі орналасқан. Теңіздің оңтүстік бөлігінің көп бөлігі тұрақты, алып мұздық жамылғысымен – Фильхнер-Ронне мұздық жамылғысымен жабылған. Теңіз Аргентина Антарктидасының, Британдық Антарктидалық аймағының және Антарктидалық Чили аймағының екі үстіртіндегі Антарктидалық аумақтық талаптарының ішінде орналасқан. Ең кең жерінде теңіз шамамен … км-ге жетеді, ал оның ауданы шамамен … құрайды. Әртүрлі мұздық шельфтер, соның ішінде Фильхнер-Ронне мұздық шельфі, Уэдделл теңізінің жиегін құрайды. Антарктика түбегінің шығысындағы, бұрын Уэдделл теңізінің шамамен жартысын алып жатқан мұздықтардың бір бөлігі 2002 жылға қарай толығымен жойылды. Ғалымдар Уэдделл теңізінің суын барлық теңіздердің арасында ең таза деп санайды. Альфред Вегенер институтының зерттеушілері Сеччи дискісін … тереңдікте көріп, оның мөлдірлігі дистилленген судың мөлдірлігімен сәйкес екенін анықтады. 1950 жылы жарық көрген «Ақ континент» атты кітабында тарихшы Томас Р. Генри былай деп жазады: «Уэдделл теңізі, оның мұзды суларынан өткен барлық кемешілердің куәлігінше, Жер бетіндегі ең қауіпті және көңілсіз аймақ. Росс теңізі салыстырмалы түрде тыныш, болжамды және қауіпсіз». Ол бір тарау бойына теңіздің мұзды суларында көрінетін жасыл шашты суқұйрық туралы аңыздарды, 1949 жылға дейін кемелердің жағалауға жол таба алмауы туралы және Эрнест Шеклтонның «Эндюранс» кемесі сияқты кемелерді мұздың ырысымына қалдырған қауіпті «көктеп қатулар» туралы айтады.
Various ice shelves, including the Filchner Ronne Ice Shelf, fringe the Weddell sea. Some of the ice shelves on the east side of the Antarctic Peninsula, which formerly covered roughly of the Weddell Sea, had completely disappeared by 2002. The Weddell Sea has been deemed by scientists to have the clearest water of any sea. Researchers from the Alfred Wegener Institute, on finding a Secchi disc visible at a depth of on , ascertained that the clarity corresponded to that of distilled water. In his 1950 book The White Continent, historian Thomas R. Henry writes: "The Weddell Sea is, according to the testimony of all who have sailed through its berg filled waters, the most treacherous and dismal region on Earth. The Ross Sea is relatively peaceful, predictable, and safe." He continues for an entire chapter, relating myths of the green haired merman sighted in the sea's icy waters, the inability of crews to navigate a path to the coast until 1949, and treacherous "flash freezes" that left ships, such as Ernest Shackleton's Endurance, at the mercy of the ice floes.
Этимология
Теңізге 1823 жылы осы теңізге кірген шотланд теңізшісі Джеймс Уэдделлдің есімі берілген. Ол бастапқыда оны король Георг IV-нің құрметіне атаған, бірақ 1900 жылы Уэдделлдің есімімен қайта аталды. 1823 жылы американдық теңізші Бенджамин Моррелл теңіздің нақты шығыс шекарасынан 10–12° шығысқа қарай құрлық көргенін мәлімдеді. Ол бұл жерді «Жаңа Оңтүстік Гренландия» деп атады, бірақ 20 ғасырдың басында теңіз толық зерттелген кезде оның бар екені жоққа шығарылды. Уэдделл 74° оңтүстік еніне дейін жеткен; Уэдделлден кейін, бірақ қазіргі заманға дейін оңтүстікке ең терең бойлаған Уильям Спирс Брюс 1903 жылы болды. Ведделл теңізі – термохалиндік айналымның негізгі қозғаушы күші болып табылатын терең су массаларының қалыптасуының маңызды аймағы. Терең су массалары Солтүстік Атлантикада да кабельдеу арқылы пайда болады және судың температурасы мен тұздылығының айырмашылығына байланысты туындайды. Ведделл теңізінде бұл негізінен тұздықты шығару және желдің салқындатуы арқылы жүзеге асады.
Тарих
1823 жылы ағылшын теңізшісі Джеймс Уэдделл Уэдделл теңізін ашқан. 1901–1904 жылдардағы швед Антарктика экспедициясының жетекшісі Отто Норденшельд төрт адамнан тұратын командамен Сноу-Хиллде қыстағанда, көмек кемесі мұзға қалып, қирады. Команда Паулет аралына жетіп, онда қарапайым қаптамада қыстады. Норденшельд пен басқаларын Аргентина Әскери-теңіз күштері Хоуп-Бейден құтқарып алды. Бір адамды қоспағанда, барлығы қиындықтан аман қалды. Антарктика бұғазы Отто Норденшельдтің экспедициялық кемесінің құрметіне аталған. Антарктика түбегінің ұшы мен Дунди аралын бөліп тұрған бұғазды мұз тастарының көптігінен "Мұзтас аллеясы" деп те атайды. Антарктика түбегінің шығысында орналасқан Сноухилл аралы көбінесе қармен жабылған, сондықтан осылай аталған. Отто Норденшельд басқарған швед Антарктика экспедициясы 1902 жылы аралда қаптама салды, онда Норденшельд пен экспедицияның үш мүшесі екі қыс өткізді. 1915 жылы Эрнест Шеклтонның "Эндуранс" кемесі осы теңізде мұзға қалып, қирады. 15 ай мұзда қаңғығаннан кейін Шеклтон мен оның серіктері Элефант аралына жетіп, аман-есен үйлеріне оралды. 2022 жылдың наурыз айында "Эндуранс" кемесінің жақсы сақталған қалдықтары күтілген орнынан 6 шақырым қашықтықта, .
Геология
Антарктиканың басқа көршілес аймақтары сияқты, Ведделл теңізі де Оңтүстік Американың ең оңтүстік бөлігімен ортақ геологиялық тарихымен бөліседі. Оңтүстік Патагонияда Анд тауларының қалыптасуы басталғанда, Юра дәуіріндегі созылу тектоникасы Рокас-Вердес бассейнін құрды – арқалық бассейн, оның оңтүстік-шығысқа қарай созылған бөлігі Ведделл теңізін құрайды. Кейінгі Бор дәуірінде Рокас-Вердес бассейнінің тектоникалық режимі өзгерді, нәтижесінде ол кенозой дәуірінде компрессиялық алдыңғы бассейнге – Магеллан бассейніне айналды. Экспортталатын су массаларының ерекшеліктері, теңіз мұзы процестерінен айтарлықтай өзгертілген беттік күштердің, континенттік шельфтің үзілуінен кейінгі мұхит динамикасының және беткейлер мен мұздық шельф астындағы су массасының өзгеруі арасындағы күрделі өзара әрекеттесулердің нәтижесі болып табылады. Батыс Ведделл теңізіндегі айналымға солтүстікке қарай ағатын ағым басым. Бұл солтүстікке қарай ағып жатқан ағым – негізінен желмен қозғалатын, Ведделл айналымы деп аталатын циклоникалық айналымның батыс бөлігі. Бұл солтүстікке қарай ағыс, мұхит суының өзгеруі мен терең судың қалыптасуының маңызды орны – Ведделл теңізінен қалған әлемдік мұхитқа судың шығуының негізгі күші болып табылады. Ведделл айналымы – суық, тұздылығы төмен беттік қабат, жұқа, әлсіз пикноклинмен салыстырмалы түрде жылы және тұзды судың қалың қабатынан бөлінген, оны Ведделл терең суы (WDW) деп атайды, және суық төменгі қабат. Ведделл теңізіндегі айналымды сандық тұрғыдан анықтау қиынға соқты. Тарихи деректерді пайдалану арқылы есептелген 1000 дБ деңгейінен жоғары геопотенциалдық беттік биіктіктер тек өте әлсіз беттік ағындарды ғана көрсетеді. Ұқсас есептеулер, деректердің жиі орналасуын пайдалана отырып, сондай-ақ шағын ағындарды көрсетті. Айналымның жабылуы Свердруп көлігімен жүзеге асырылатыны болжалды. Ведделл теңізі терең судың қалыптасуының маңызды орны болып табылады. Осылайша, шекаралық ағымның желмен қозғалатын айналым компонентіне қоса, оңтүстік және оңтүстік-батыс Ведделл теңізіне тығыз судың түсуін көрсететін динамикасы мен көлемі бар терең айналым күтіледі. Қолда бар деректер осы батыс шекаралық аймақпен байланысты көлемдік тасымалдауларды немесе батыс шекара бойымен терең конвективтік айналымды анықтауға мүмкіндік бермейді.
Климат
Антарктика түбегіндегі тар және биік таулы аймақтарға параллель күшті желдің басымдығы – батыс Уэдделл теңізі аймағындағы ауа райы мен климаттың ерекше бір белгісі. Бұл желдер суық ауаны төменгі ендіктерге жеткізіп, солтүстікке қарай оңтүстік-батысқа бұрылады. Бұл желдер жарты аралдың шығысындағы температуралық режимге тигізетін әсерімен ғана емес, сонымен қатар Уэдделл теңізі жағалауларындағы атмосфераның төменгі қабаттарындағы сағат тілімен айналымның соңғы буыны ретінде мұзды солтүстік-шығысқа қарай Оңтүстік Атлант мұхитына итеруімен де қызығушылық тудырады. Антарктика түбегінің екі жағындағы жел, температура және мұз жағдайларының арасындағы айқын контраст көп жылдар бойы белгілі. Антарктика түбегінің шығыс жағында экваторға қарай бағытталған күшті жер беті желдері екі түрлі синоптикалық метеорологиялық жағдайда пайда болуы мүмкін: орталық Уэдделл теңізіндегі қарқынды циклон немесе атмосфераның ең төменгі 500-1000 метрлік қабатындағы тұрақты суық ауаның шығыстан батысқа қарай кең ағыны. Бұл жағдайлар таудың шығыс жағында суық ауаның жиналуына алып келеді. Бұл процесс түбек үстінде (көбінесе шыңының шығысында) жоғары қысымды белдемнің қалыптасуына және нәтижесінде бастапқыда батысқа қарай бағытталған ауа ағынының тау қабырғасы бойымен оңға бұрылуына себеп болады.
Экология
Уэдделл теңізі киттер мен тюлендерге толы. Теңіздің ерекше жануарлары – Уэдделл тюлені, сондай-ақ қасқыр киттер, горбаты киттер, минк киттер, барс тюлендері және краб жейтін тюлендер Уэдделл теңізі саяхаттарында жиі кездеседі. Адели пингвині қатал ортаға бейімделгендігіне байланысты осы шалғай аймақтағы басым пингвин түрі болып табылады. Вулкандық Паулет аралында 100 000-нан астам жұптан тұратын Адели пингвинінің колониясы табылды. 1997 жыл шамасында Уэдделл теңізіндегі Сноухилл аралының оңтүстігінде императорлық пингвиндердің ең солтүстік колониясы ашылды. Уэдделл теңізі көбінесе қалың мұз қабаттарымен толып тұрғандықтан, осы колонияға жету үшін вертолеттері бар, күшті мұз классындағы кемелер қажет. 2021 жылдың ақпан айында Альфред Вегенер полярлық және теңіз зерттеулер институты RV Polarstern арқылы Ведделл теңізіндегі бір аймақта шамамен 60 миллион Джонаның мұз балығының колониясы мекендегенін анықтады. Колонияның аумағы шамамен 240 шаршы километрді құрайды, орта есеппен әр 3 шаршы метрге бір ұядан келеді.