Корсунь-Шевченковская шайқасы: Екінші дүниежүзілік соғыстағы ұрыс

Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыстың шайқасы

Корсунь-Черкассы шайқасы (Корсунь Шевченковская операция; Корсунь Шевченківська операція), сонымен қатар Корсунь-Черкассы қапшағының шайқасы деп те аталады, 1944 жылдың 24 қаңтарынан 16 ақпанына дейін Украинада, Кеңес Днепр-Карпат шабуылының барысында болған Екінші дүниежүзілік соғыстың шайқасы. Бұл шайқаста 1-ші және 2-ші Украина майдандары, тиісінше Николай Ватутин мен Иван Конев басшылығында, Днепр өзені маңындағы Оңтүстік армиялар тобының неміс күштерін қоршады. Апталар бойы соғыс жүргізіліп, Қызыл Армияның екі майданы қапшақты жоюға тырысты. Қоршалған неміс бөлімшелері басқа неміс күштерінің көмегімен қашып шығуға әрекеттенді, бұл ауыр қажырлы жағдайға әкелді, олардың саны әртүрлі бағаланды. Кеңес әскерлерінің Корсунь-Черкассы шабуылындағы жеңісі кеңестік терең операцияларды табысты жүзеге асырғанын көрсетті. Кеңес терең шайқас доктринасы жаудың алдыңғы шептегі қорғанысын бұзуды көздеді, содан кейін жаңа операциялық резервтерге жау майданының стратегиялық тереңдігіне ену арқылы осы бұзуды пайдалануға мүмкіндік берді. Американдық және британдық жүк көліктері мен жартылай тізгінді машиналардың көп саны кеңес күштеріне бұрынғыдан гөрі әлдеқайда жоғары жылдамдық берді. Бұл, үлкен құрамаларды резервте сақтау мүмкіндігімен бірге, Қызыл Армияға неміс қорғанысының артына қайта-қайта терең енуге мүмкіндік берді. Корсундағы кеңес операциясы неміс майданының кеңес қолбасшылығы күткендей құлауына әкелмесе де, ол неміс армиясының сол майдандағы күшінің айтарлықтай әлсіреуін көрсетті, әсіресе ауыр қару-жарақтарының көп бөлігі, қашу кезінде жоғалды. Соғыстың қалған бөлігінде Қызыл Армия үлкен неміс күштерін қауіпке тікелей ұшыратты, ал немістер бір дағдарыстан екіншісіне шығуға тырысып, жақсы қорғалмады. Мобильді кеңес шабуылдары соғыстың қалған бөлігінде Шығыс майданының ерекшелігі болды.

The Battle of Korsun–Cherkassy ( Корсунь Шевченковская операция; Корсунь Шевченківська операція), also known as the Battle of the Korsun–Cherkassy Pocket, was a World War II battle fought from 24 January to 16 February 1944 in the course of the Soviet Dnieper–Carpathian offensive in Ukraine following the Korsun–Shevchenkovsky offensive. In the battle, the 1st and 2nd Ukrainian Fronts, commanded, respectively, by Nikolai Vatutin and Ivan Konev, encircled German forces of Army Group South in a pocket near the Dnieper River. During weeks of fighting, the two Red Army Fronts tried to eradicate the pocket. The encircled German units attempted a breakout in coordination with a relief attempt by other German forces, resulting in heavy casualties, estimates of which vary. The Soviet victory in the Korsun–Cherkassy offensive marked the successful implementation of Soviet deep operations. Soviet deep battle doctrine envisaged the breaking of the enemy's forward defences to allow fresh operational reserves to exploit the breakthrough by driving into the strategic depth of the enemy front. The arrival of large numbers of American and British built trucks and halftracks gave the Soviet forces much greater mobility than they had had before. This, coupled with the Soviet capacity to hold large formations in reserve gave the Red Army the ability to drive deep behind German defenses again and again. Though the Soviet operation at Korsun did not result in the collapse in the German front that the Soviet command had hoped for, it marked a significant deterioration in the strength available to the German army on that front, especially in heavy weaponry, nearly all of which was lost during the breakout. Through the rest of the war the Red Army would place large German forces in jeopardy, while the Germans were stretched thin and constantly attempting to extract themselves from one crisis to the next. Mobile Soviet offensives were the hallmark of the Eastern front for the remainder of the war.

1944 жылдың қаңтары

1943 жылдың күзінде фельдмаршал Эрих фон Манштейннің Оңтүстік армия тобының неміс әскерлері, оның ішінде генерал Отто Вёлердің 8-ші армиясы Украинада Днепр өзені бойында орналасқан «Пантер-Вотан» қорғаныс желісіне шегінді. Бірақ неміс әскерлері келген кезде құрылыс жаңа ғана басталғандықтан, қорғаныс позициялары іс жүзінде болған жоқ. 1943 жылдың 1 желтоқсанына дейін желі бұзылып, Кеңес әскері Днепрді кең көлемде форсирледі. Жаңа кеңестік шепте тек екі корпус – генерал Вильгельм Штеммерманның XI корпусы, генерал-лейтенант Теобальд Либтің XLII армия корпусы және 8-ші армияға қарасты «Б» корпусының бөлімшесі ғана басымдықты ұстады. Черкассының батысындағы шығыңқы бөлік Днепр өзені бойындағы Канев қаласына дейін шамамен 100 километрге созылып, Корсунь қаласы шығыңқы бөліктің ортасында, сол жағында 1-ші Украина майданы, оң жағында 2-ші Украина майданы орналасқан. Кеңес Одағының маршалы Георгий Жуков Вёлердің 8-ші армиясын жою мүмкіндігін түсінді және Сталинград шайқасында Паулюс армиясын қоршау мен жоюға ұқсас тактика қолдануды жоспарлады. Жуков Кеңес Жоғарғы Бас штабына (Ставка) 1-ші және 2-ші Украина майдандарын екі броньды қоршау сақинасын құруға ұсынды: алдымен қалтаның ішіндегі күштерді қоршау, содан кейін жою, ал сыртқы сақина қоршауда қалған бөлімдерге көмек келген күштерді тоқтату үшін болды. Манштейн мен басқалардың бірнеше ескертулеріне қарамастан, Гитлер әскерлерді кері шегіруге рұқсат бермеді. Генерал Конев 15 қаңтарда Болтушкидегі штабында командирлерімен және саяси комиссарларымен кездесіп, Ставкадан алған бұйрықтарды жеткізді. Алғашқы шабуылды Коневтің 2-ші Украина майданының 53-ші армиясы мен 4-ші гвардиялық армиясы жүргізуі керек еді, оларды 5-ші гвардиялық танк армиясы, 5-ші әуе армиясы қолдап, содан кейін 52-ші армия, 5-ші гвардиялық кавалерия корпусы және 2-ші танк армиясы қосылуға тиіс болды. Сонымен қатар, Ватутиннің 1-ші Украина майданынан 27-ші және 40-шы армиялар солтүстік-батыстан орналастырылып, 6-шы танк армиясы енген жерлерді пайдаланып, 2-ші әуе армиясы қолдауымен шабуылға шығуы керек еді. Осы құралымдардың көпшілігіне жаңа сарбаздар келді. Қызыл Армияның жоспарына кең ауқымды дезинформация операциялары да кірді, олардың сәтті болғанын советтік тарап мәлімдеді. Алайда, неміс 8-ші армиясының күнделігі неміс штабтарының қауіптен алаңдағанын көрсетіп тұр.

In the autumn of 1943, the German forces of Field Marshal Erich von Manstein's Army Group South including General Otto Wöhler's 8th Army had fallen back to the Panther–Wotan line, a defensive position that in Ukraine followed the Dnieper river. However, when the German forces arrived, construction had only just been started, so the defensive positions essentially did not exist. By 1 December 1943, the line had been broken and the Soviet Army had crossed the Dnieper in force. Only two corps, the XI under General Wilhelm Stemmermann, the XLII Army Corps under Lieutenant General Theobald Lieb and the attached Corps Detachment B from the 8th Army were holding a salient in the new Soviet line. The salient to the west of Cherkassy extended some 100 kilometers to the Dnieper river settlement of Kanev, with the town of Korsun roughly in the center of the salient, with the 1st Ukrainian Front to its left and the 2nd Ukrainian Front to its right. Marshal of the Soviet Union Georgy Zhukov realized the potential for destroying Wöhler's 8th Army, using tactics similar to those used to encircle and destroy Paulus's 6th Army in the Battle of Stalingrad. Zhukov recommended to the Soviet Supreme Command (Stavka) deploying the 1st and 2nd Ukrainian Fronts to form two armored rings of encirclement: an inner ring around the pocket, followed by the destruction of the forces it contained, and an external ring to prevent relief formations from reaching the surrounded units. Despite repeated warnings from Manstein and others, Hitler refused to allow the exposed units to be pulled back. General Konev held a conference at his headquarters at Boltushki on 15 January with his commanders and their political commissars to pass on the orders received from Stavka. The initial attack was to be conducted by Konev's own 2nd Ukrainian Front from the southeast by the 53rd Army and 4th Guards Army, with the 5th Guards Tank Army to exploit penetrations, supported by the 5th Air Army, to be joined in progress by the 52nd Army, 5th Guards Cavalry Corps and 2nd Tank Army. Additionally, from Vatutin's 1st Ukrainian Front, the 27th and 40th Armies were to be deployed from the northwest, with the 6th Tank Army to exploit penetrations, supported by the 2nd Air Army. Many of these formations had received an inflow of new personnel. Red Army planning further included extensive deception operations that the Soviets claimed were successful; however, the German 8th Army war diary shows clearly that the German staffs were concerned about the threat at hand.

Қоршау

Кеңес шабуылы 24 қаңтарда Коневтің 2-украиналық майданының оңтүстік-шығыстан шабуылға түсуімен басталды. Жеңіске тез қол жеткізілді, ал енуді келесі күні 5-ші гвардиялық танк армиясы мен 5-ші гвардиялық кавалерия корпусы пайдаланды. Неміс 8-ші армиясының штабы шабуылдың жақын арада болатынын білгеніне қарамастан, 1-ші Украина майданының жаңадан құрылған 6-шы танк армиясының пайда болуына таң қалды. 160 танк және 50 өздігінен жүретін артиллериялық құралдары бар 6-шы танк армиясы тәжірибесіз болды және шығыңқының батыс жағына ену үшін күткеннен көп уақыт кетті. 5-ші механикаландырылған корпустың 233-ші танк бригадасының "қозғалмалы тобы", генерал Савелевтің басшылығымен, 50 танк және 200 автоматтары бар жаяу әскермен Лысянканы басып алып, 28 қаңтарда Звенигородканың шеттеріне жетті. Онда, 6-шы танк армиясының әскерлері 2-ші Украина майданының 20-шы танк корпусымен кездесті. Келесі үш күн ішінде екі танк армиясы қазіргі Корсунь қалтасының айналасында жұқа сақина құрды, ал екінші, ішкі сақинаны Кеңес әскерлерінің 27-ші, 52-ші және 4-ші гвардиялық армиялары жасады. Кеңес командирлері операцияның сәтті дамуына үміттене білді. Сталинге екінші Сталинград сыйланатыны айтылды, ол оны күткен. Конев телеграмма жіберіп: "Уайымдаудың қажеті жоқ, жолдас Сталин. Қоршауға алынған жау қашып құтыла алмайды". Қалтаның ішінде алты неміс дивизиясының шамамен 60 мың әскері, штаттық санының 55%-ы, сондай-ақ бірнеше кіші жауынгерлік бөлімшелер болды. Қоршауға түскен неміс күштерінің арасында 5-ші СС танк дивизиясы "Викинг", оған қосылған 5-ші СС жаяу әскер бригадасы "Валония", Эстония СС жаяу әскер батальоны "Нарва" және "бірнеше мың" орыс көмекшілері болды. XI корпустың командирі генерал Вильгельм Штеммерманн қалтадағы күштерге басшылық етуге тағайындалды. Бұл күштер Gruppe Stemmermann деп аталды. 5-ші СС танк дивизиясының құрамында шамамен 11 400 адам болды, олардың 30 танк және шабуылдық зеңбіректер толыққанды күйде болды, ал тағы алтауы жөндеуде еді. Дивизияда сондай-ақ 47 артиллериялық құрал болды, оның 12-сі өздігінен жүретін зеңбіректер.

The Soviet attack started on 24 January when Konev's 2nd Ukrainian Front attacked the salient from the southeast. A breakthrough was quickly achieved, and the penetration was exploited by the 5th Guards Tank Army and the 5th Guards Cavalry Corps the following day. Despite the awareness of the German 8th Army's staff that an attack was imminent, they were surprised by the appearance of the 1st Ukrainian Front's newly formed 6th Tank Army. The 6th Tank Army, with 160 tanks and 50 self propelled guns, was inexperienced and took longer than expected to penetrate the western flank of the salient. A "mobile group" from the 5th Mechanized Corps' 233rd Tank Brigade, under the command of General Savelev, with 50 tanks and 200 sub machine gun armed infantrymen, occupied Lysyanka and moved into the outskirts of Zvenyhorodka by 28 January. Here, these troops of the 6th Tank Army met the 2nd Ukrainian Front's 20th Tank Corps. Over the next three days, the two tank armies formed a thinly manned outer ring around what was now the Korsun Pocket while another, inner, ring was formed by the Soviet 27th, 52nd, and 4th Guard Armies. The Soviet commanders were optimistic about the progress of the operation. Stalin was promised a second Stalingrad, and he expected it. Konev wired: "There is no need to worry, Comrade Stalin. The encircled enemy will not escape." Inside the pocket were nearly 60,000 men from six German divisions, at about 55% of their authorized strength, along with a number of smaller combat units. Among the trapped German forces were the 5th SS Panzer Division Wiking, with the attached 5th SS Infantry Brigade Wallonien, the Estonian SS infantry battalion Narwa, and "several thousand" Russian auxiliaries. General Wilhelm Stemmermann, the commander of the XI Corps, was placed in command of the forces in the pocket. These forces were designated Gruppe Stemmermann. The 5th SS Panzer Division, with some 11,400 personnel, had 30 operational Panzer III/IV tanks and assault guns left, and six more under repair. The division further had 47 artillery pieces, of which 12 were self propelled guns.

Неміс көмекшілері шабуылдайды

Манштейн тез қимылдады, ал ақпан айының басында III және XLVII танк корпустары көмекке жиналды. Бірақ Гитлер араласып, шабуылды екі совет әскер тобын қоршауға бағытталған операцияға айналдырды. III танк корпусының командирі генерал Герман Брайт, қоршалған Stemmermann тобына коридор жасау үшін көмекші күштерді біріктіруді сұрады. Бұл өтініш қабылданбады, және совет әскерлерін қоршауға алуға тырысты. XLVII танк корпусының 11-ші танк дивизиясының оңтүстік-шығыс жағына жасаған шабуылы тез тоқталды, себебі олардың қолданыста 27 танк және 34 зымырандық пулеметтері ғана болды. III танк корпусының әрекеті 8 ақпанға дейін жалғасты, содан кейін бұл әрекет сәтсіз аяқталғаны анық болды. Манштейн корпусты тікелей Stemmermann тобына көмектесуге бұйырды. Бояркадан оңтүстікке қарай 15 шақырым қашықтықта III танк корпусын кері қайтарып, жаңа шабуылға дайындалу үш күнге созылды. 11 ақпанда Брайт 16-шы және 17-ші танк дивизияларымен Gniloy Tikich өзеніне қарай шабуылды бастады. Бастапқыда олар жақсы нәтижелерге қол жеткізді. 1-ші танк дивизиясы және 1-ші SS танк дивизиясы LSSAH солтүстік фланкті қамтыды. Совет позицияларына тереңірек енген сайын, Жуков Ватутинге шабуылдаған неміс тізгіншесін кесіп тастау мақсатымен төрт танк корпусын жинауға бұйрық берді. Ауа райы жылынып, жолдар жұмсақ сазға айналды, немістердің ілгерілеуіне кедергі келтірді. Осы кезде Германияның дөңгелекті машиналарынның кемшіліктері байқалды. Совет әскерлеріне АҚШ-та жасалған төрт және алты дөңгелекті жүк көліктері берілді. Бұл көліктер көбінесе жолға шыға алды, ал немістердің екі дөңгелекті машиналарын жолға шығару мүмкін болмады. Шайқас барысында Stemmermann мен Lieb совет мақсатын анықтады. Stemmermann 5-ші SS дивизиясының бронетехникасын оқиға орнына жіберді. 72-ші жаяу әскер дивизиясымен бірге, олар совет шабуылын тоқтатып, немістерге уақыт берді. Қызыл Әуе күштері Polikarpov Po-2 ұшақтарын пайдалана отырып, кейбір бөлімшелерді қайта жабдықтауға тырысты. Логистикалық қиындықтарға қарамастан, 2-ші Украина майданының бөлімшелері 10 ақпанға дейін Корсунды қоршап, қапты алты және жеті шақырымдық аймаққа дейін тарылтты. Екі тарап та Вермахттың көмек көрсету әрекеттері шешуші кезеңге жеткенін түсінді. Советтердің қатты үгіт-насихатының әсеріне қарамастан, қазанның ішіндегі неміс сарбаздарының өте азы және Waffen SS сарбаздары ешқайсысы да тапсырған жоқ. Сондықтан Жуков ақ тумен парламентшілерді тапсыру талаптарымен жіберуге шешім қабылдады. Достық әңгімелер, тамақтанғаннан кейін және қол алысқаннан соң, совет делегациясы оң жауап алмастан кетіп қалды. Неміс әуе күштері қоршалған күштерге де, неміс көмекші колонналарына да әуеден жабдықтау операциясын жүргізді. 28 қаңтарда VIII авиациялық корпусы 832 көлік ұшағын, 478 бомбалаушыны (олардан азық-түлік төмен биіктікте тасталды), 58 истребитель-бомбардировщикті және 168 истребителді пайдаланды. Операция барысында 32 көлік ұшағы, 13 бомбалаушы және бес истребитель жоғалды. Операция неміс 8-ші армиясы штабының бағалауынша, қоршалған әскерлердің күнделікті қажеттіліктерінің (150 тонна) жартысын ғана (78 тонна) қанағаттандырды. 11 және 12 ақпанда 72-ші жаяу әскер дивизиясының бөлімшелері Ново-Буданы және Комаровканы басып алды. 15 ақпан күні кешке Хилки совет қарсы шабуылынан қорғалды. Бірақ барлық неміс дивизияларының ішінде 5-ші SS танк дивизиясы операцияларды жалғастыруға ең көп үлес қосты. SS дивизиясы Wiking қаптың ішіндегі жалғыз мобильді күш болғандықтан, дивизияның танктері құлазып бара жатқан желілерді нығайту үшін қаптың бір шетінен екінші шетіне қайта-қайта ауыстырылды. Қап оңтүстікке қарай "қозғалды" және көмекке келген күшке дейін жартылай жол жүріп, Шандеровка ауылында тоқтады. Ауыл совет әскерлерімен қатты қорғалған; оны 72-ші жаяу әскерлері басып алды, совет 27-ші армиясының бөлімшелері қайтадан басып алды және 5-ші SS танк дивизиясының Germania полкі қайтадан басып алды. 16 ақпан күні түнінде III танк корпусы қоршалған құрылымдарға жақындады, ал тізгіншелері Stemmermann тобынан жеті шақырым қашықтықта болды.

Manstein moved quickly, and by early February the III and XLVII Panzer Corps were assembled for a relief effort. Hitler intervened, however, and ordered the attack be transformed into an effort to counter encircle the two Soviet army groups. General Hermann Breith, commander of the III Panzer Corps, requested the relief formations be united to attempt to force a corridor to the encircled Gruppe Stemmermann. This request was refused, and the counter encirclement of the Soviet forces was attempted. The attack by the XLVII Panzer Corps' 11th Panzer Division on the southeastern flank of the pocket quickly stalled, as it had only 27 tanks and 34 assault guns operational. The III Panzer Corps' attempt continued until 8 February, when it became undeniable that the effort had failed. Manstein ordered the corps to instead drive directly to the relief of Gruppe Stemmermann. Pulling the III Panzer Corps back and reorganizing for the new attack 15 kilometers south of Boyarka took three days. On 11 February, Breith began a push with the 16th and 17th Panzer Divisions driving toward the Gniloy Tikich River. They initially made good progress. The 1st Panzer Division and 1st SS Panzer Division LSSAH covered the northern flank of the drive. As they drove deeper into the Soviet positions, Zhukov ordered Vatutin to assemble four tank corps with the goal of cutting off the attacking German spearhead. The weather warmed, turning the roads to a soft mud and bogging down German progress. Here the liabilities of Germany's wheeled vehicles became evident. The Soviet forces had been provided lend lease U. S. built four wheel and six wheel drive trucks. These were largely able to get through, whereas German two wheel drive vehicles were not. As fighting progressed, the Soviet goal became clear to Stemmermann and Lieb. Stemmermann ordered the 5th SS Division's armor to the scene. Together with the 72nd Infantry Division, it brought the Soviet attack to a halt, buying the Germans time. The Red Air Force attempted to resupply some units using Polikarpov Po 2 aircraft. Despite logistical difficulties, units from the 2nd Ukrainian Front were able to close in on Korsun by 10 February, collapsing the pocket to an area of six by seven miles. Both sides realized that the Wehrmacht relief efforts had reached a critical stage. Despite heavy Soviet propaganda inducements, very few German soldiers and no Waffen SS men in the cauldron had surrendered. Zhukov thus decided to send parlementaires under a white flag with surrender demands. After cordial talks, refreshments and a handshake, the Soviet delegation departed without a positive answer. The German air force mounted an aerial resupply operation to both the encircled forces and the German relief columns. On 28 January, the VIII Aviation Corps deployed 832 transport aircraft, 478 bombers (from which supplies were dropped at low altitude), 58 fighter bombers, and 168 fighters. Over the course of the operation, 32 transport aircraft, 13 bombers, and five fighters were lost. The operation had only met about half (78 tons) of the daily requirements (150 tons) of the encircled troops as estimated by the German 8th Army headquarters. On 11 and 12 February, elements of the 72nd Infantry Division captured Novo Buda and Komarovka, respectively. On the evening of 15 February, Khilki was secured, against a Soviet counterattack. However, of all the German divisions in the pocket, the 5th SS Panzer Division contributed the most to continued operations. Since the SS Division Wiking was the only truly mobile force inside the pocket, the division's tracked units were repeatedly shifted from one end of the pocket to the other to shore up crumbling lines. The pocket had "wandered" south and half way toward the relief force and rested on the village of Shanderovka. The settlement was heavily defended by the Soviets; it was captured by 72nd Infantry troops, retaken by units of the Soviet 27th Army and recaptured by the Germania regiment of 5th SS Panzer Division. By nightfall on 16 February, the III Panzer Corps fought its way closer to the encircled formations, with spearheads now seven kilometers from Group Stemmermann.

Тұтқынға алынған неміс офицерлерінің өтініші

Бұл қалта Кеңес Одағының "Еркін Германия үшін ұлттық комитетін" (NKFD) және "Неміс офицерлері лигасының" (BDO) көмегімен неміс әскерін қарсыласудан бас тартуға көндіру әрекетіне әкелді. Соғыс тұтқындары мен BDO мүшелері генералдар Вальтер фон Сейдлиц-Курцбах, Александр Эдлер фон Даниэльс және басқалары 10 ақпанда майданға барып, неміс командирлеріне тікелей үндеу жасады. Радио арқылы да үндеулер таралды. Бұл операция сәтсіз болғанына қарамастан, NKFD және BDO-ның беделін одақтастар мен Остік державалар арасында арттырды. Фон Сейдлиц әскерден босатылып, қатысусыз өлім жазасына кесілді, ал Гитлер жеке өкіммен оның отбасына қарсы "Сиппенхафт" шарасын қолданды.

Ұрғылу әрекеті

Солтүстікке қарай III танк корпусының қақпаға қарай жасаған шабуылы Қызыл Армияның нығайып тұрған қарсылығы, жердің қиындығы және отын тапшылығынан тоқтатылды. Неміс бронетанкілік құрамаларының 239-шы төбені (Лисянка, Черкасск облысы, Украина) басып алуға және Шандеровкаға қарай жылжуға бірнеше рет жасаған тырысыстары сәтсіз аяқталғаннан кейін, 5-ші гвардиялық танк армиясының қарсы шабуылдары III танк корпусын ауыр қорғаныс шайқасына мәжбүр етті. 8-ші армия Стеммерманға радиоарнайы хабарлама жіберіп: «III танк корпусының әрекет ету мүмкіндігі ауа райы мен жабдықтау жағдайына байланысты шектелген. Gruppe Stemmermann өз күшімен Журзинцы–239-шы төбе аралығында өткел жасауы керек. Сол жерде III танк корпусымен қосылысады». Хабарламада Журзинцы мен төбе әлі де кеңес әскерлерінің бақылауында екені айтылмады – бұл қателік, нәтижесінде Германияның қақпасынан шығу кезінде Штеммерман тобы ауыр шығынға ұшырады. 8-ші армия генерал-лейтенант Либті қашу операциясын басқаруға тағайындады. Штеммерман тобы мен III танк корпусын бөліп тұрған жеті километрлік аралықта Конев 17 ақпанға жоспарланған шабуылға күштерін шоғырландырды. Оның үш армиясы – 4-ші гвардиялық, 27-ші, 52-ші және 5-ші гвардиялық атты корпустары – қоршалған неміс күштерін толық қоршады. Қызыл Армияның құрамында 5-ші гвардиялық танк армиясының бөлімдері де болды, олардың бронетехникасы Штеммерман тобы мен III танк корпусын бөліп тұрған аймақта орналастырылды. Стеммерманн 6500 сарбазdan тұратын артқы күзет күшімен, 57-ші және 88-ші жаяу әскер дивизияларының қалған күштерімен қалуға шешім қабылдады. Осы кезде қақпаның диаметрі бес шақырымға жетті, маневр жасауға орын қалмады. Бір кезде қашу жолы ретінде қарастырылған Шандеровка «Тозақ қақпасы» деп аталды. Қызыл Армия аймаққа қарқынды артиллериялық және реактивтік оқ ату шабуылын жасады, ал Қызыл Әуе күштерінің шабуылдық авиациясы қоршалған әскерлерді бомбалады және атып тастады, тек Luftwaffe сирек қарсылық көрсетті. Әртүрлі бөлімдердің күнделіктерінде қараңғылық пен үмітсіздік көрінісі сипатталған, кеңес әскерлерінің түнгі бомбалауынан туған өрттер, жойылған немесе тасталған техникалар, жараланған сарбаздар мен ұйымсыз бөлімдер лайлы жолдарда көрінді. Конев казак атты әскерлеріне ұйымсыз неміс бөлімдеріне шабуыл жасауға бұйрық берді. Украина азаматтары жауынгерлердің арасында қалды. 1944 жылдың 16 ақпанында Манштейн, Гитлердің шешімін күтпей, Стеммерманға қашуға рұқсат беру үшін радиохабарлама жіберді: «Құпия сөз – «Бостандық», мақсаты – Лисянка, 2300 сағат». Стеммерманн мен Либ өте тартыншақтықпен 1450 жарақат алған, өздігінен қозғала алмайтын сарбазды Шандеровкада, дәрігерлер мен санитарлар күтімінде қалдыруға келісті. Содан кейін әскерлер қараңғыда үш шабуыл колоннасын құра бастады, солтүстікте 112-ші дивизия тобы, оңтүстікте 5-ші СС танк дивизиясы және ортада 72-ші дивизия, ал бірінші эшелонда күшейтілген 105-ші полк шабуылға қажетті күшті қамтамасыз етті. Бірнеше батальон мен полк 0410-ға қарай Октябрьде неміс шебіне жетті. 105-ші полк 0630-да Лисянкаға кірді. Сол жақтанғы колоннаның барлаушы тобы 239-шы төбені 5-ші гвардиялық танк армиясының Т-34 танктері басып алғанын хабарлады. Биік жерді айналып өту қажет болды. Неміс шегіну бағыты оңтүстікке қарай Гнилой Тикич өзеніне қарай бұрылуға мәжбүр болды. Таң атқанда немістердің қашу жоспары күйреу бастады. Көптеген бронетехника мен басқа да ауыр жабдықтар сырғалған, еріген төбелерге көтеріле алмады, сондықтан олар жойылды және тасталуға тиіс болды. Генерал Конев, немістердің қашуын білгеннен кейін, Сталинге берген уәдесін орындауға бел буды – неміс күштерінің қашуына жол бермеуге. Алайда, кеңес барлауы осы кезеңде III танк корпусының бронетехникалық күшін тым жоғары бағалады, сондықтан Конев күшпен ілгері жылжуға кірісті. Осы уақытта 20-шы танк корпусы Корсунь шайқасына жаңа «Иосиф Сталин-2» бригадасын жеткізді. Конев барлық қол жетімді бронетехника мен артиллерияға қашып бара жатқан бөлімдерге шабуыл жасауға, оларды оқшауланған топтарға бөліп, оларды біртіндеп жоюға бұйрық берді. Екі бөгеуші кеңес атқыштар дивизиясы – 206-шы атқыштар және 5-ші гвардиялық әуе десанттық дивизиясы – неміс шабуылшы күштерінің соққысына ұшырады; жаяу әскердің қолдауы болмағандықтан, кеңес танктері неміс құрамаларына алыстан атып, оларды қиратты. Т-34 танктеріне қарсы қарулары жоқ болғандықтан, олар көмекші әскерлерге, штабтарға, артта қалғандарға және Қызыл Кресттің медициналық колонналарына кіріп, оларды жойды. Ерте таңертеңгі сары аспан астында, ылғалды қармен жабылған жерде кеңес танктері колоннаның қалыңдығына тікелей басып кірді, жоғары-төмен қозғалып, адамдарды өлтірді және гусеницаларымен жаншып жіберді. Сонымен қатар, казак атты әскерлері танктерден алшақтап, төбелерге қашқан адамдарды аулауға және қырғынға ұшыратуға кірісті: қолдарын көтеріп тапсырғандардың мойындарын қылыштармен кесіп тастады. Осы адамдық аударымдағы өлтіру бірнеше сағатқа созылды, ал Гнилой Тикич өзенінің жағасында жаңа қырғын басталды, онда кеңес әскерлерімен болған алғашқы шайқаста аман қалған неміс сарбаздары тартысып, күресті. Джон Эриксон, «Берлинге жол» кітабында, 178-бет. Түске дейін, енді араласып кеткен дивизиялардың көп бөлігі Гнилой Тикич өзеніне жетті, оның ені 15 метр, тереңдігі еріген қардың әсерінен екі метрді құрады. Қашу операциясының соңғы кезеңінде инженерлер бірнеше көпірлер салды және 57-ші және 88-ші жаяу әскер дивизияларының артқы күзет бөлімдері, 600-ға жуық жараланғандармен бірге 20 атқа жеңілген вагонмен бірге «құрғақ» өтті. Олардың көптегені Лисянкадағы неміс шебіне қайта оралуына III танк корпусының күші жеткені себеп болды. Корпусқа «Тигр» және «Пантера» танктерімен қатар, арнайы көпір салу дағдылары бар инженерлік батальон кірді.

The northward thrust toward the pocket by the III Panzer Corps had been halted by Red Army determination, terrain and fuel shortages. After several failed attempts by German armored formations to seize and hold Hill 239 ( Lysyanka, Cherkasy Oblast, Ukraine) and advance on Shanderovka, Soviet counterattacks by the 5th Guards Tank Army forced the III Panzer Corps into costly defensive fighting. The 8th Army radioed Stemmermann: "Capacity for action by III Panzer Corps limited by weather and supply situation. Gruppe Stemmermann must perform breakthrough as far as the line Zhurzintsy–Hill 239 by its own effort. There link up with III Panzer Corps." The message did not specify that Zhurzintsy and the hill were still firmly in Soviet hands—a failure that caused Group Stemmermann severe casualties during the German breakout of the pocket. General Lieutenant Lieb was appointed by the 8th Army to lead the breakout. In the seven kilometers that separated Group Stemmermann and the III Panzer Corps, Konev was positioning his forces for an attack slated for 17 February. His three armies – the 4th Guards, 27th, 52nd and 5th Guards Cavalry Corps – surrounded the encircled German forces. The Red Army force also included elements of the 5th Guards Tank Army, with its armor placed in the area that separated Group Stemmermann and the III Panzer Corps. Stemmermann elected to stay behind with a rearguard of 6,500 men, the remaining combined strength of the 57th and 88th Infantry Divisions. The pocket was at this point just five kilometers in diameter, with no room to maneuver. Shanderovka, once seen as a viable escape route, became known as "Hell's Gate". The Red Army subjected the area to intense artillery and rocket fire, while the Red Air Force ground attack aircraft bombed and strafed the encircled troops, only infrequently challenged by the Luftwaffe. Various unit diaries described a scene of gloom, with fires caused by Soviet night bombing with incendiaries, destroyed or abandoned vehicles everywhere and wounded men and disorganized units on muddy roads. Konev ordered Cossack cavalry units to perform sabre attacks on the disorganised German units. Ukrainian civilians were caught between the combatants. On 16 February 1944, Manstein, without waiting for a decision by Hitler, sent a radio message to Stemmermann to authorize the breakout: "Password Freedom, objective Lysyanka, 2300 hours." With extreme reluctance, Stemmermann and Lieb decided to leave 1,450 non ambulatory wounded at Shanderovka, attended by doctors and orderlies. The troops then began to assemble at dusk into three assault columns, with Division Group 112 to the north, the 5th SS Panzer Division to the south and the 72nd Division in the center, with the reinforced 105th Regiment in the first echelon to provide assault power. Several battalions and regiments reached the German lines at Oktyabr by 0410. The 105th entered Lysyanka at 0630. At the left flank column, a reconnaissance patrol returned with the news that Hill 239 was occupied by Soviet T 34 tanks of the 5th Guards Tank Army. The high ground had to be bypassed. The direction of the German retreat had to veer off to the south toward the Gniloy Tikich River. When daylight arrived, the German breakout plan began to unravel. Very few armored vehicles and other heavy equipment could climb the slippery, thawing hillsides and the weapons had to be destroyed and abandoned. General Konev, now aware of the German breakout, resolved to keep his promise to Stalin not to let the German forces escape. Soviet intelligence, however, at this stage vastly overestimated the armored strength of the III Panzer Corps, and Konev therefore proceeded in force. At this time, the 20th Tank Corps brought its brigade of the new Joseph Stalin 2s to the Korsun battlefield. Konev ordered all available armor and artillery to attack the escaping units, cut them into isolated groups and then destroy them piecemeal. The two blocking Soviet rifle divisions, the 206th Rifle and 5th Guards Airborne, had been smashed by the German assault forces; without infantry support Soviet tanks then fired into the German formations from a distance. With no anti tank weapons in the field, T 34s commenced to wade into support troops, headquarters units, stragglers and Red Cross identified medical columns. Under the yellow sky of early morning and over ground covered with wet snow Soviet tanks made straight for the thick of the column, ploughing up and down, killing and crushing with their tracks. Almost simultaneously massed Cossack cavalry wheeled away from the tanks to hunt down and massacre men fleeing for the refuge of the hills: hands held high in surrender the Cossacks sliced off with their sabres. The killing in this human hunt went on for several hours and a new round opened on the banks of the river Gniloy Tikich, where the survivors of the first collision of the German column with Soviet troops dragged and fought their way.| John Erickson, in The Road to Berlin, p. 178. By mid day, the majority of the now intermingled divisions had reached the Gniloy Tikich stream, 15 meter wide and two meters deep due to melting snow. Toward the end phase of the breakout, engineers had built several more bridges and rear guard units of the 57th and 88th Infantry Divisions crossed the river "dry", including 20 horse drawn wagons with about 600 wounded. That many escaped back to the German lines at Lysyanka was due in great measure to the exertions of the III Panzer Corps as it drove in relief of Group Stemmermann. The unit was equipped with Tigers and Panthers and an engineer battalion with specialist bridging skills.

Тарихнама

Корсундағы шайқастар туралы алғашқы тарихи-тарихтық еңбектердің бірі 1952 жылы АҚШ армиясының DA Pamphlet 20–234, Operations of Encircled Forces: German Experiences in Russia басылымы болды. Бұл еңбек НАТО-ның Кеңес Одағымен суық соғыстағы қақтығысы аясында жазылды, авторлар Вермахттың тарихи тәжірибесін атап өтті, ол НАТО күштеріне пайдалы болуы мүмкін, егер Кеңес Одағы мен НАТО елдері арасында соғыс басталса. Осы дәуірдегі Шығыс майданындағы ағылшын тіліндегі еңбектердің көпшілігі сияқты, ол неміс тұрғысынан жазылды және соғыс уақытындағы жазбалардың мүмкіндігі болмады. Джон Эриксонның 1983 жылғы "Берлинге жол" және Дэвид Гланцтың 1995 (2015) "Титандар соқтығысқанда" атты кітаптары Шығыс майданындағы оқиғаларды неміс және кеңестік тұрғысынан қарастырды және бірнеше бетін Корсун қалтасындағы шайқастарға арнады. Эриксон неміс қазаларына қатысты кеңестік мәлімдемелерін күмәнге түсірмеді, ал Гланц неміс мәлімдемелерінің шындығына күмән келтірді. Гланц сонымен қатар Кеңес Бас штабының Корсун операциясы туралы зерттеуін ағылшын тіліне "Украина үшін шайқас: Қызыл Армияның Корсун-Шевченковский операциясы, 1944" деп аударды. Соңғы кезде 2002 жылы АҚШ армиясының тарихшысы Дуглас Нэштің "Тозақтың қақпасы: Черкасский қалтасының шайқасы, 1944 жылдың қаңтар-ақпаны" атты еңбегінде Кеңес Одағының Корсунды тағы бір Сталинград деп атағаны туралы мәлімдеме жасады. Сол сияқты, швед тарихшылары Никлас Цеттерлинг пен Андерс Франксон 2008 жылы жазған "Корсун қалтасы. Шығыстағы неміс армиясының қоршауы мен бұзылуы, 1944" атты еңбегінде Кеңес Бас штабының Корсун операциясы туралы зерттеудегі талаптарды жоққа шығарды, қызметкерлердің зерттеуін "ешқандай дәлдігі жоқ" және "толық сенімсіз" деп сипаттады. Нэш пен Цеттерлинг/Франксон екеуі де Корсунды Кеңес Одағының жеңісі деп санайды. 2007 жылы Германияның жартылай ресми соғыс тарихының 8-томы (Германия және Екінші дүниежүзілік соғыс) жарияланды, ал Карл Хайнц Фризердің авторлық жұмысының бір бөлігі Корсундағы оқиғаларды қарастырды. Бұл еңбек неміс күштерінің жағдайы туралы егжей-тегжейлі талқылау кезінде неміс қазаларына қатысты кеңестік мәлімдемелеріне күмән келтірді, неміс архивтерінен алынған деректерді пайдаланды. Алайда, бұл жұмыстағы неміс қазалары неміс архивтерінен алынған болса да, кеңестік AFV және қару-жарақ шығынын бағалауда (критикалық емес) неміс соғыс уақытындағы талаптарға сүйенді. 2011 жылы жазушы және тарихшы Жан Лопез Economica Edition басылымында "Le chaudron de Tcherkassy Korsun" атты кітап жариялады.

One of the initial historiographical works on the fighting at Korsun was a 1952 U. S. Army publication, DA Pamphlet 20–234, Operations of Encircled Forces: German Experiences in Russia. This work was written in the context of NATO's Cold War confrontation with the Soviet Union, and the authors highlighted the historical experience of the Wehrmacht which might prove useful to NATO forces had a war between the Soviet Union and the NATO countries broken out. Like most of the English language works on the Eastern Front of this era, it was written from the German point of view and without the benefit of wartime records. John Erickson's 1983 The Road to Berlin and David Glantz's 1995 (2015) When Titans Clashed covered events on the entire Eastern Front from a German and Soviet perspective, and devoted several pages to the fighting in the Korsun Pocket. Erickson did not question Soviet claims regarding German casualties, and Glantz questioned the veracity of German claims regarding the total of escapees from the pocket. Glantz has also translated the Soviet General Staff Study on the Korsun Operation into English as The Battle for the Ukraine: The Red Army's Korsun' Shevchenkovkii Operation, 1944. More recently, the 2002 work by U. S. Army historian Douglas Nash, Hell's Gate: The Battle of the Cherkassy Pocket, January–February 1944, took issue with Soviet claims that Korsun was another Stalingrad. Similarly, the Swedish historians Niklas Zetterling and Anders Frankson disputed the assertions of the Soviet General Staff Study of the Korsun Operation in their 2008 work, The Korsun Pocket. The Encirclement and Breakout of a German Army in the East, 1944, describing the staff study as "anything but accurate" and "completely unreliable." Both Nash and Zetterling/Frankson conclude that Korsun was a Soviet victory. In 2007, Volume 8 of the German semiofficial history of the war (Germany and the Second World War) was published, and part of the work authored by Karl Heinz Frieser addressed the events at Korsun. This work also doubts Soviet claims regarding the German casualties while discussing the situation of the German forces in detail, using available data from the German archives. However, while German casualties in this work are taken from German archives, it bases its assessment of Soviet AFV and gun losses (uncritically) on German wartime claims. In 2011 author and historian Jean Lopez published, on Economica Edition ( ) a book named "Le chaudron de Tcherkassy Korsun ", covering the battle.