Кіріспе
Көңіл көтеруге қарама-қайшы келетін эмоционалдық бейтараптық. Deadpan, құрғақ юмор немесе құрғақ әзіл-қалжың – бұл эмоциялық бейтараптықтың немесе эмоцияның жоқтығының қасады көрсетілуі, көбінесе тақырыптың абсурдтығымен немесе күлкілілігімен қарама-қайшы келетін комедиялық жеткізу нысаны ретінде қолданылады. Мұндай жеткізіліс тікелей, ирониялық, аз сөзді немесе көрінетіндей, жасанды емес болуға тиіс.
Deadpan, dry humour, or dry wit humour is the deliberate display of emotional neutrality or no emotion, commonly as a form of comedic delivery to contrast with the ridiculousness or absurdity of the subject matter. The delivery is meant to be blunt, ironic, laconic, or apparently unintentional.
Этимология
Deadpan термині 20 ғасырдың басында "dead" (өлген) және "pan" (бет) сөздерін біріктіретін күрделі сөз ретінде (кейде екі жеке сөзбен жазылатын) пайда болды. Алғаш рет 1915 жылы баспа бетінде, Джин Вудберн атты бұрынғы бейсболшы туралы, оның бұрынғы менеджері Роджер Бреснахан жазған мақалада қолданылды. Бреснахан Вудберннің іш сөйлеу шеберлігі арқылы менеджері мен басқаларды трибуналардан келгендей сезіндіретінін сипаттады. Бреснахан жазғандай, Вудберн "актерлер "өлі бет" дейтін әдісті қолданды. Ол ешқашан күлімдемеді және сіз оның алаялық жасап жатыр деп күдіктенетін соңғы адам болатын". Джордж М. Кохан 1908 жылғы сұхбатында "өлі бет" терминін тікелей қолданбаса да, оған сілтеме жасаған. Лондоннан оралғаннан кейін Кохан сұхбат берушіге "менеджердің шамамен он американдық хор қызын алып, музыкалық комедияны ояту уақыты келді. Ағылшыз хор қыздары өлі, олардың беттері салқын" деді. Оксфорд ағылшын тілінің сөздігі 1928 жылғы New York Times газетіндегі мақаланы келтіріп, терминнің басылымда алғаш рет пайда болғанын көрсетеді. Бұл мақалада жазушы және театр агенті Фрэнк Дж. Уилстах жинаған кино жаргонында "dead pan" – "Бүстер Китонның жұмысындай, бет-әлпетсіз рөл ойнау" деп анықталған. 1915 жылғы Бреснахан мақаласы мен 1928 жылғы Times газетіндегі мақала арасында театр мен спортта терминнің бірнеше қолданылуы болды. Водевильдегі карьерасының басында Бүстер Китон өзінің өлі бетін дамытты. Китон көрермендердің оның күлімдеген бейнесіне қарағанда, оның тас сияқты бетіне жақсы жауап беретінін түсінді және осы стильді үнсіз киноға көшкенде сақтап қалды. 1928 жылғы Vitaphone компаниясының "The Beau Brummels" қысқа фильмі, водевиль комиктері Ал Шоу мен Сэм Лидің қатысуымен, толығымен өлі бетпен орындалды. 1980 жылғы "Airplane!" фильмі де көбінесе өлі бетпен ойналды және оның қосымша актерлерінің бірі Лесли Нильсеннің мансабын қайта жандандырды, ол фильмнен кейін өте танымал комедиялық актерге айналды. Актер және комедиан Билл Мюррей өзінің бет-әлпетсіз ойыншылығымен танымал. Көптеген танымал американдық комедиялық сериалдар құрғақ юморды жеткізу үшін өлі бетті пайдаланады, мысалы "Curb Your Enthusiasm", "Arrested Development" және "My Name Is Earl". Жақындағы мысалдар: Андре Браугер "Brooklyn Nine Nine" сериалындағы капитан Реймонд Холт рөлінде, Мэтью Перри "Friends" сериалындағы Чандлер Бинг рөлінде, Ник Оферман "Parks and Recreation" сериалындағы Рон Свонсон рөлінде, Обри Плаза "Parks and Recreation" сериалындағы Эйприл Лудгейт рөлінде, Дженнет МакКарди "iCarly" сериалындағы Сэм Паккет рөлінде және Луи С.К. "Louie" сериалында. Стивен Райттың комедиясы да осыған жатады. Өлі бет британдық юмордың ажырамас бөлігі болып табылады. Телевизиялық комедияларда Джон Клиз "Fawlty Towers" сериалындағы Базил Фоулти рөлінде және Роуэн Аткинсон "Blackadder" сериалындағы Эдмунд Блэкэддер рөлінде өздерінің наразылықтарын бет-әлпетсіз көрсетеді. Аткинсон сондай-ақ билік тұлғаларын (әсіресе дін қызметкерлерін) ойнап, абсурдты сөздерді өлі бетпен айтады. "Monty Python" оны өздерінің жұмыстарына, мысалы "The Ministry of Silly Walks" эскизіне енгізді. Питер Селлерс өзінің өлі беті үшін 1959 жылғы "I'm All Right Jack" фильмі үшін BAFTA сыйлығын алды. 1960-шы жылдардағы британдық сатиралық бумның жетекші тұлғасы Питер Кук Дадли Мурмен бірге жұмыс істегенде өлі монологтарды орындады. Рикки Гервейс әртүрлі рөлдерде көбінесе ашулы дем беру арқылы юмор жасайды. Саша Барон Коэн, Али Г және Борат сияқты кейіпкерлерде, күдіктенбес адамдармен қарым-қатынас жасайды, олар өзін-өзі әзілдеуге дайын екендерін білмейді; The Observer газеті бұл туралы былай дейді: "оның мансабы адамдарды ашу және бетін өлі ұстауға негізделген". Құрғақ юмор көбінесе ақылды немесе интеллектуалды юмормен шатастырылады, өйткені құрғақ юмордың юморы сөздерде немесе жеткізілуде емес. Керісінше, тыңдаушы сөздердің, жеткізілудің және контекстің арасындағы қайшылықты табуы керек. Контексті ескермеу немесе қайшылықты анықтамау тыңдаушының құрғақ юморды әзілсіз деп санауына әкеледі. Алайда, "deadpan" термині шын мәнінде жеткізу әдісіне ғана қатысты.
The Oxford English Dictionary cites a 1928 New York Times article as having the first appearance of the term in print. That article, a collection of film slang compiled by writer and theatrical agent Frank J. Wilstach, defines "dead pan" as "playing a role with expressionless face, as, for instance, the work of Buster Keaton." There were several other uses of the term, in theater and in sports, between the 1915 Bresnahan article and the 1928 article in the Times. Early in his vaudeville days, Buster Keaton developed his deadpan expression. Keaton realised that audiences responded better to his stony expression than when he smiled, and he carried this style into his silent film career. The 1928 Vitaphone short film The Beau Brummels, with vaudeville comics Al Shaw and Sam Lee, was performed entirely in deadpan. The 1980 film Airplane! was performed almost entirely in deadpan; it helped relaunch the career of one of its supporting actors, Leslie Nielsen, who transformed into a prolific deadpan comic after the film. Actor and comedian Bill Murray is known for his deadpan delivery. Many popular American sitcoms use deadpan expressions to deliver dry humour, including Curb Your Enthusiasm, Arrested Development, and My Name Is Earl. More recent examples are Andre Braugher as Captain Raymond Holt from the TV show Brooklyn Nine Nine, Matthew Perry as Chandler Bing in Friends, Nick Offerman as Ron Swanson and Aubrey Plaza as April Ludgate in Parks and Recreation, Jennette McCurdy as Sam Puckett in iCarly, and Louis C. K. in Louie. Another example is the comedy of Steven Wright. Deadpan delivery runs throughout British humour. In television sitcoms, John Cleese as Basil Fawlty in Fawlty Towers and Rowan Atkinson as Edmund Blackadder in Blackadder are both frustrated figures who display little facial expression in their put downs. Atkinson also plays authority figures (especially priests) while speaking absurd lines with a deadpan delivery. Monty Python include it in their work, such as "The Ministry of Silly Walks" sketch. For his deadpan delivery Peter Sellers received a BAFTA for Best Actor for I'm All Right Jack (1959). A leading figure of the British satire boom of the 1960s, Peter Cook delivered deadpan monologues in his double act with Dudley Moore. In his various roles Ricky Gervais often draws humour from an exasperated sigh. While in his various guises such as Ali G and Borat, the comedian Sacha Baron Cohen interacts with unsuspecting subjects not realising they have been set up for self revealing ridicule; on this The Observer states, "his career has been built on winding people up, while keeping a deadpan face." Dry humour is often confused with highbrow or egghead humour, because the humour in dry humour does not exist in the words or delivery. Instead, the listener must look for humour in the contradiction between words, delivery and context. Failure to include the context or to identify the contradiction results in the listener finding the dry humour unfunny. However, the term "deadpan" itself actually refers only to the method of delivery.