Тунис экономикасы: секторлар, даму және проблемалар

Кіріспе

жоқ
ауыл шаруашылығы: 14,8%
өнеркәсіп: 33,2%
қызмет көрсету: 51,7%
(2014 ж. естім.) | өнеркәсіптер = мұнай, тау-кен (әсіресе фосфат, темір кендері), туризм, тоқыма, аяқ киім, ауыл шаруашылығы, сусындар, зәйтүн майы
| edbr = 78-орын (оңай, 2020)
| экспорт = 19,06 млрд АҚШ доллары (2019)
| экспорт тауарлары = киім, жартылай дайын тауарлар және тоқыма, ауыл шаруашылығы өнімдері, механикалық тауарлар, фосфаттар мен химиялық заттар, көмірсутектер, электр жабдықтары
| экспорт серіктестері =
| импорт = 21,57 млрд АҚШ доллары (2019)
| импорт тауарлары = тоқыма, машиналар мен жабдықтар, көмірсутектер, химиялық заттар, азық-түлік
| импорт серіктестері = қарапайым тізім
14,9%
13,2%
9,39%
7%
6%
4,53%
4,07%
3,3%
2,48%
2,19 (2021)
BBB (Ішкі)
BBB (Сыртқы)
BBB (Тәуекелдер мен шарттарды бағалау)
Көзқарас: Теріс
Moody's:

2015 жыл Тунисте болған террористік шабуылдармен ерекшеленді, бұл экономикалық өсімге, әсіресе негізгі секторлардың бірі – туризмге әсер етуі мүмкін.

Тарихи даму

ЖІӨ-нің жан басына шаққандағы өсуі жетпісінші жылдары 380%-дан астамды құрады (1970–1980: 280–1369 АҚШ доллары). Бірақ бұл тұрақты болмады және 1980–1990 жылдар аралығында 10% өсімге дейін төмендеді (1980–1990: 1369–1507 АҚШ доллары), ал тоқсаншы жылдары шамамен 50% өсімге дейін көтерілді (1990–2000: 1507–2245 АҚШ доллары), бұл сәтті әртараптандырудың нәтижесін көрсетеді. 1980 жылдардың ортасында сыртқы қарыздың өсуі және валюталық дағдарыс үкіметті 1986 жылы бағаларды либерализациялау, тарифтерді төмендету және Тунисті нарықтық экономикаға бағыттау үшін құрылымдық реформалар бағдарламасын іске қосуға мәжбүр етті. Тунис экономикалық реформалар бағдарламасы халықаралық қаржы институттары тарапынан үлгі ретінде бағаланды. Үкімет бағаларды либерализациялады, тарифтерді төмендетті, экспортқа шаққандағы қарыз және ЖІӨ-ге шаққандағы қарыз көрсеткіштерін төмендетті, сондай-ақ 10 миллиард долларлық сыртқы қарызының орташа мерзімін ұзартты. Құрылымдық реформалар Дүниежүзілік банк және басқа батыс кредиторларынан қосымша қаржыландыруға мүмкіндік берді. 1990 жылы Тунис Тарифтер мен сауда жөніндегі келісімге (GATT) қосылды және Дүниежүзілік сауда ұйымының (WTO) мүшесі атанды. 1996 жылы Тунис Еуропалық Одақпен (ЕО) «Әрекеттесу келісіміне» қол қойды, ол 2008 жылға дейін көптеген тауарларға тарифтер мен басқа да сауда кедергілерін жойды. Ассоциация келісімімен бірге ЕО Тунис үкіметінің «Mise A Niveau» (жаңарту) бағдарламасына Тунис кәсіпорындарының өнімділігін арттыру және жаһандық нарықтағы бәсекеге дайындық үшін көмек көрсетеді. 1987 жылы жекешелендіру бағдарламасы басталғаннан кейін үкімет шамамен 160 мемлекеттік кәсіпорынды толығымен немесе жартылай жекешелендірді. Бағдарламаны GATT қолдағанмен, үкімет жаппай жұмыстан босатуды болдырмау үшін сақтық танытуға тиіс болды. Жұмыссыздық Тунистің экономикасындағы мәселе болып қала берді және жұмыс күшінің қарқынды өсуімен күшейді. Халықтың шамамен 55%-ы 25 жасқа дейін. Тунистегі жұмыс күшінің 15,2%-ы жұмыссыз. 2011 жылы «Араб көктемінен» кейін экономика төмендеді, бірақ 2014 жылы ЖІӨ 2,81%-ға өсті. Дегенмен, жұмыссыздық әлі де маңызды мәселе болып табылады, 2014 жылдың бірінші тоқсанында жұмыс күшінің 15,2%-ы жұмыссыз болды. Тунистің саяси өркендеуі 2014 жылдың басында саяси тұрпатсыздықтың шешілуімен, жаңа Конституцияның қабылдануымен және жаңа үкіметтің тағайындалуымен жаңа импульс алды. Негізгі азаматтық қоғамдық ұйымдардың делдалдық қызметімен құрылған ұлттық диалог платформасы барлық ірі саяси партияларды біріктіруде маңызды рөл атқарды. Бұл келісім экономика мен мемлекеттік сектордағы реформаларды жалғастыруға мүмкіндік береді. 2015 жылы Бардо ұлттық мұражайына жасалған шабуыл Тунистің үшінші ірі экономикалық секторы – туризмнің құлдырауына әкелді. Тунис туристік қызметкерлері шабуылдан кейін туризмнің күрт төмендеуін білдіретін «туризм өлді, толығымен өлді» деді. Жұмыссыздықтың жоғары деңгейі, ең нашар отбасылардың сатып алу қабілетінің төмендеуі және жаңа тұтыну әдеттеріне байланысты пластикалық қалдықтардың көбеюі салдарынан Тунисте қоқыс жинаушылардың саны артып келеді. Қоқыс жинаушылар заңды мәртебесі бар мамандықтарға берілетін әлеуметтік қорғаудан пайдаланбайды және қайта өңдеу өнеркәсібі тарапынан құлыққа ұшырауы мүмкін. Төмендегі кестеде 1980–2017 жылдардағы негізгі экономикалық көрсеткіштер көрсетілген. Инфляция 5%-дан төмен болған жағдайлар жасыл түспен белгіленген. ЖылЖІӨ (млрд АҚШ доллары, НҚС)Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚШ доллары, НҚС)ЖІӨ (млрд АҚШ доллары, номиналды)ЖІӨ өсімі (нақты)Инфляция деңгейі (пайызбен)Жұмыссыздық (пайызбен)Мемлекеттік қарыз (ЖІӨ-нің пайызбен)198013.62,1279.67.4%10.1%к/дк/д198115.82,3879.25.5%8.9%к/дк/д198216.62,4638.9−0.5%13.7%к/дк/д198318.02,6189.24.7%9.0%к/дк/д198419.72,8339.15.7%8.6%к/дк/д198521.52,9919.25.7%7.6%к/дк/д198621.62,8949.9−1.5%6.2%к/дк/д198723.73,10110.76.7%8.2%к/дк/д198824.53,15811.10.1%7.2%к/дк/д198926.13,30611.12.6%7.7%к/дк/д199029.03,56014.17.1%6.5%16.2%к/д199131.23,75614.94.1%7.7%16.2%66.4199234.54,06517.88.0%5.5%16.2%65.2199336.24,22416.72.5%4.0%16.3%66.9199438.34,36217.93.6%5.4%16.3%67.0199540.24,48420.62.7%6.2%16.2%68.8199643.74,80822.36.9%3.7%16.1%70.1199747.05,10021.85.7%3.6%15.9%69.9199849.95,34222.95.0%3.1%16.1%61.0199953.75,67624.16.0%2.8%16.0%65.0200057.35,99322.54.3%2.8%15.7%65.9200161.46,36223.14.9%1.9%15.1%54.7200263.46,50324.31.7%1.9%15.3%54.2200368.26,93128.85.5%2.1%14.5%55.1200474.37,47632.76.0%2.5%14.2%54.1200579.77,94733.94.0%2.4%12.8%52.4200686.88,57036.15.7%3.2%12.5%47.8200794.79,26040.86.3%3.0%12.4%44.82008100.89,76347.04.5%4.3%12.4%42.02009104.810,03645.63.1%3.7%13.3%40.52010108.810,31546.22.6%3.3%13.0%39.22011108.910,20448.1−1.9%3.5%18.9%43.12012115.210,69447.33.9%5.1%16.7%47.72013120.011,02048.72.4%5.8%15.3%46.82014124.911,35550.32.3%4.9%15.3%51.62015127.611,48745.81.1%4.9%15.4%54.82016130.511,44844.41.0%3.7%15.5%61.22017135.411,75542.21.9%5.3%15.3%71.3

GDP per capita soared by more than 380% in the seventies (1970–1980: USD 280–1,369). But this proved unsustainable and it collapsed to a cumulative 10% growth in the turbulent eighties (1980–1990: USD 1,369–1,507), rising again to almost 50% cumulative growth in the nineties (1990–2000: USD 1,507–2,245), signifying the impact of successful diversification. Growing foreign debt and the foreign exchange crisis in the mid 1980s led the government to launch a structural adjustment program to liberalize prices, reduce tariffs, and reorient Tunisia toward a market economy in 1986. Tunisia's economic reform program was lauded as a model by international financial institutions. The government liberalized prices, reduced tariffs, lowered debt service to exports and debt to GDP ratios, and extended the average maturity of its $10 billion foreign debt. Structural adjustment brought additional lending from the World Bank and other Western creditors. In 1990, Tunisia acceded to the General Agreement on Tariffs and Trade (GATT) and is a member of the World Trade Organization (WTO). In 1996 Tunisia entered into an "Association Agreement" with the European Union (EU) which removed tariffs and other trade barriers on most goods by 2008. In conjunction with the Association Agreement, the EU is assisting the Tunisian government's Mise A Niveau (upgrading) program to enhance the productivity of Tunisian businesses and prepare for competition in the global marketplace. The government totally or partially privatized around 160 state owned enterprises after the privatization program was launched in 1987. Although the program is supported by the GATT, the government had to move carefully to avoid mass firings. Unemployment continued to plague Tunisia's economy and was aggravated by a rapidly growing workforce. An estimated 55% of the population is under the age of 25. Officially, 15.2% of the Tunisian workforce is unemployed. In 2011, after the Arab Spring, the economy slumped but then recovered with 2.81% GDP growth in 2014. However, unemployment is still one of the major issues with 15.2% of the labor force unemployed as of the first quarter of 2014. Tunisia's political transition gained new momentum in early 2014, with the resolution of a political deadlock, the adoption of a new Constitution and the appointment of a new government. The national dialogue platform, brokered by key civil society organizations, played a crucial role in gathering all major political parties. This consensus will allow for further reform in the economy and public sector. In 2015, the Bardo National Museum attack led to the collapse of the third largest sector of Tunisia's economy; tourism. Tunisian tourist workers in Tunis have said that "tourism is dead, it is completely dead", expressing the severe drop in tourism after the attack. The number of ragpickers in Tunisia is increasing due to the continuing high level of unemployment, the loss of purchasing power of the most disadvantaged families, and the explosion of plastic waste due to new consumption habits. Ragpickers do not benefit from social protection, granted to professions with a legal status and may be subject to the exploitation of the Recycling industry. The following table shows the main economic indicators in 1980–2017. Inflation under 5% is in green. YearGDP(in Bil. US$ PPP)GDP per capita(in US$ PPP)GDP
(in bil. US$ nominal)GDP growth(real)Inflation rate(in Percent)Unemployment (in Percent)Government debt(in % of GDP)198013.62,1279.67.4%10.1%n/an/a198115.82,3879.25.5%8.9%n/an/a198216.62,4638.9−0.5%13.7%n/an/a198318.02,6189.24.7%9.0%n/an/a198419.72,8339.15.7%8.6%n/an/a198521.52,9919.25.7%7.6%n/an/a198621.62,8949.9−1.5%6.2%n/an/a198723.73,10110.76.7%8.2%n/an/a198824.53,15811.10.1%7.2%n/an/a198926.13,30611.12.6%7.7%n/an/a199029.03,56014.17.1%6.5%16.2%n/a199131.23,75614.94.1%7.7%16.2%66.4%199234.54,06517.88.0%5.5%16.2%65.2%199336.24,22416.72.5%4.0%16.3%66.9%199438.34,36217.93.6%5.4%16.3%67.0%199540.24,48420.62.7%6.2%16.2%68.8%199643.74,80822.36.9%3.7%16.1%70.1%199747.05,10021.85.7%3.6%15.9%69.9%199849.95,34222.95.0%3.1%16.1%61.0%199953.75,67624.16.0%2.8%16.0%65.0%200057.35,99322.54.3%2.8%15.7%65.9%200161.46,36223.14.9%1.9%15.1%54.7%200263.46,50324.31.7%1.9%15.3%54.2%200368.26,93128.85.5%2.1%14.5%55.1%200474.37,47632.76.0%2.5%14.2%54.1%200579.77,94733.94.0%2.4%12.8%52.4%200686.88,57036.15.7%3.2%12.5%47.8%200794.79,26040.86.3%3.0%12.4%44.8%2008100.89,76347.04.5%4.3%12.4%42.0%2009104.810,03645.63.1%3.7%13.3%40.5%2010108.810,31546.22.6%3.3%13.0%39.2%2011108.910,20448.1−1.9%3.5%18.9%43.1%2012115.210,69447.33.9%5.1%16.7%47.7%2013120.011,02048.72.4%5.8%15.3%46.8%2014124.911,35550.32.3%4.9%15.3%51.6%2015127.611,48745.81.1%4.9%15.4%54.8%2016130.511,44844.41.0%3.7%15.5%61.2%2017135.411,75542.21.9%5.3%15.3%71.3%

Сыртқы сауда және инвестициялар

1992 жылы Тунис алты жыл ішінде алғаш рет халықаралық жеке капитал нарығына қайтадан кіріп, төлем балансын қолдау үшін 10 миллион долларлық несие желісін қамтамасыз етті. 2003 жылдың қаңтар айында Standard & Poor’s компаниясы Тунистің инвестициялық рейтингтерін растады. 2002-2003 жылғы Дүниежүзілік экономикалық форум Тунистің жаһандық бәсекеге қабілеттілік индексінде 34-орынға орналастырды (континент көшбасшысы Оңтүстік Африкадан екі орын төмен). 2002 жылдың сәуірінде Тунистің 1997 жылдан бері АҚШ долларымен есептелетін алғашқы мемлекеттік облигациясы 458 миллион доллар көтеріліп, 2012 жылы мерзімі аяқталды. Тунис биржасы мемлекеттік қаржы нарығы кеңесінің бақылауында болып, 50-ден астам компанияны тізімдеген. Үкімет компанияларды биржаға қосылуға ынталандыру үшін маңызды салық жеңілдіктерін ұсынады және кеңейіп келеді. Тунис үкіметі 1993 жылы шетелдік капиталды тарту үшін бірыңғай инвестициялық кодексті қабылдады. Тунисте еңбек құны салыстырмалы түрде төмен және Еуропа нарықтарына қол жеткізу артықшылықтарын пайдалану үшін 1600-дан астам экспортқа бағытталған бірлескен кәсіпорындар жұмыс істейді. Тунистің экономикалық байланыстары ең жақын Еуропа елдерімен, олар Тунистің саудасында басымдық құрайды. Тунис динары Тунистің шегінен тыс жерде саудаланбайды. Дегенмен, нақты коммерциялық және инвестициялық операциялар үшін ішінара айналымға жіберу мүмкіндігі бар. Кейбір шектеулер Тунис тұрғындары жүзеге асыратын операцияларды әлі де шектейді. Дүниежүзілік банк 2007 жылы Тунисте тіркелген компаниялардың биржалық капитализациясын 5,3 миллиард долларға бағалады, бұл 2007 жылғы ЖІӨ-нің 15%-ын құрайды. 2007 жылы шетелдік тікелей инвестициялар 2 миллиард динарға жетіп, елдегі инвестициялардың жалпы көлемінің 5,18%-ын құрады. Бұл көрсеткіш 2006 жылмен салыстырғанда 35,7%-ға өсті және 271 жаңа шетелдік кәсіпорын мен 222-сінің кеңеюін қамтиды. 2007 жылғы экономикалық өсімнің 6,3%-дық деңгейі соңғы он жылдағы ең жоғары көрсеткіш. 29 және 30 қарашада Тунис әлемнің барлық елдерінен басшыларды қатыстырған инвестициялық конференция өткізіп, жаңа мемлекеттік жобаларды қаржыландыруға 30 миллиард долларлық уәде алды. 2022 жылдың мәліметтері бойынша, Тунис үкіметі экономикасы мемлекеттік қаржы дағдарысымен күресіп жатқандықтан халықаралық көмекке мұқтаж, бұл қарыз төлемеу қаупін тудырып, үкімет сыншыларының пікірінше, азық-түлік пен отын тапшылығына себеп болып отыр. Осыған байланысты, үкімет 2022 жылдың желтоқсанында 2023 жылы фискалдық тапшылығын 5,5%-ға дейін төмендетуді жоспарлап отыр, бұл биылғы күтілетін 7,7%-бен салыстырылады, бұл Халықаралық валюта қорымен құтқару пакеті бойынша соңғы келісімге қол жеткізуге мүмкіндік беретін үнемдеу шараларымен қамтамасыз етіледі.

In 1992, Tunisia re entered the private international capital market for the first time in 6 years, securing a $10 million line of credit for balance of payments support. In January 2003 Standard & Poor's affirmed its investment grade credit ratings for Tunisia. The World Economic Forum 2002 03 ranked Tunisia 34th in the Global Competitiveness Index Ratings (two places behind South Africa, the continent's leader). In April 2002, Tunisia's first US dollar denominated sovereign bond issue since 1997 raised $458 million, with maturity in 2012. The Bourse de Tunis is under the control of the state run Financial Market Council and lists over 50 companies. The government offers substantial tax incentives to encourage companies to join the exchange, and expansion is occurring. The Tunisian government adopted a unified investment code in 1993 to attract foreign capital. More than 1,600 export oriented joint venture firms operate in Tunisia to take advantage of relatively low labor costs and preferential access to nearby European markets. Economic links are closest with European countries, which dominate Tunisia's trade. Tunisia's currency, the dinar, is not traded outside Tunisia. However, partial convertibility exists for bona fide commercial and investment transaction. Certain restrictions still limit operations carried out by Tunisian residents. The stock market capitalisation of listed companies in Tunisia was valued at $5.3 Billion in 2007, 15% of 2007 GDP, by the World Bank. For 2007, foreign direct investment totaled TN Dinar 2 billion in 2007, or 5.18% of the total volume of investment in the country. This figure is up 35.7% from 2006 and includes 271 new foreign enterprises and the expansion of 222 others already based in the country. The economic growth rate seen for 2007, at 6.3% is the highest achieved in a decade. On 29 and 30 November, Tunisia held an investment conference with country chiefs from all around the world with pledges that have reached $30 billion to finance new public projects. As of 2022, Tunisia's government is in need of international help as the economy grapples with a crisis in public finances that has raised fears it may default on debt and has contributed to shortages of food and fuel, according to government critics. As a result, the government announced in December 2022 that they expect to reduce its fiscal deficit to 5.5% in 2023 from a forecast 7.7% this year, driven by austerity measures that could pave the way for a final deal with the International Monetary Fund on a rescue package.