Кіріспе
Цифрдың модульдік қасиеттерін қолдана отырып, амалдарды тексерудің арифметикалық тәртібі. Тоғызды шығару – үш арифметикалық процедураның бірі: оң бүтін санның ондық цифрларын қосу, мұнда 9-ға еселенетін кез келген 9-дар немесе цифрларды қабылдамауға болады. Бұл процедураның нәтижесі бастапқы сан бір таңбалы болмаса, бастапқы сандан кіші болады, тоғызға бөлгенде бастапқы санмен бірдей қалдық береді және бастапқы сандан 9-дың еселігін шығару арқылы алынуы мүмкін. Процедураның атауы осы соңғы қасиетінен шыққан. Алдыңғы қолданылған нәтижелерге бір таңбалы сан алынғанша осы процедураны қайталап қолдану. Бұл бір таңбалы сан бастапқы санның "цифрлік түбірі" деп аталады. Егер сан 9-ға бөлінсе, оның цифрлік түбірі 9-ға тең. Әйтпесе, оның цифрлік түбірі – 9-ға бөлгендегі қалдық. Арифметикалық есептеулердегі қателерді тексеру үшін жоғарыда аталған процедуралар қолданылатын тексеру әдісі. Тексеру операндарға қолданылатын арифметикалық амалдардың тізбегін операндардың цифрлік түбірлеріне қолдану арқылы жүргізіледі. Егер есептеулерде қателіктер болмаса, екі нәтиженің цифрлік түбірі бірдей болады. Егер олар әртүрлі болса, онда есептеулерде бір немесе бірнеше қателіктер болуы мүмкін.
Casting out nines is any of three arithmetical procedures:
Adding the decimal digits of a positive whole number, while optionally ignoring any 9s or digits which sum to a multiple of 9. The result of this procedure is a number which is smaller than the original whenever the original has more than one digit, leaves the same remainder as the original after division by nine, and may be obtained from the original by subtracting a multiple of 9 from it. The name of the procedure derives from this latter property. Repeated application of this procedure to the results obtained from previous applications until a single digit number is obtained. This single digit number is called the "digital root" of the original. If a number is divisible by 9, its digital root is 9. Otherwise, its digital root is the remainder it leaves after being divided by 9. A sanity test in which the above mentioned procedures are used to check for errors in arithmetical calculations. The test is carried out by applying the same sequence of arithmetical operations to the digital roots of the operands as are applied to the operands themselves. If no mistakes are made in the calculations, the digital roots of the two resultants will be the same. If they are different, therefore, one or more mistakes must have been made in the calculations.
Цифрлық түбірлер
Егер алдыңғы абзацта сипатталған процедура әрбір алдыңғы қолданылған нәтижеге бірнеше рет қолданылса, соңғы нәтиже бір таңбалы сан болады, онда бірден басқа барлық 9-дар "жойылған" болады. Нәтижеде алынған бір таңбалы сан бастапқы санның цифрлық түбірі деп аталады. Ерекше жағдай бастапқы санның цифрлық түбірі 9-ға тең болғанда туындайды, өйткені оның цифрлық қосындысы өзі болып табылады және демек, одан әрі цифрлық қосындыларды есептеу арқылы жойылмайды. Мысалы, 12565 санының цифрлық қосындысы 1+2+5+6+5 = 19-ға тең, одан әрі оның цифрлық қосындысы 1+9=10, ал одан әрі оның цифрлық қосындысы 1+0=1, яғни бір таңбалы сан. Демек, 12565 санының цифрлық түбірі 1-ге тең, ал оны есептеу (12565 – 1) / 9 = 1396 рет 9-ды 12565 санынан жоюға әкеледі.
Тоғыздықтарды алып тастау арқылы есептеулерді тексеру
Арифметикалық есептеудің нәтижесін тоғыздықтарды алып тастау арқылы тексеру үшін, есептеудегі әрбір сан өзінің цифрлық түбірімен алмастырылады және дәл сол есептеулер осы цифрлық түбірлерге қолданылады. Бұл есептеудің нәтижесінің цифрлық түбірі бастапқы есептеу нәтижесінің цифрлық түбірімен салыстырылады. Егер есептеулерде қателік болмаса, осы екі цифрлық түбір бірдей болуы керек. Қосу, алу, көбейту және бөлуді тексеруде тоғыздықтарды алып тастаудың мысалдары төменде келтірілген.
Қосу
Әр қосылғыштағы барлық 9-дарды және 9-ды құрайтын сандар жұптарын сызып тастаңыз, содан кейін қалғандарын қосыңыз. Осы жаңа мәндер артық мәндер деп аталады. Әр қосылғыштағы қалған цифрларды бір цифрға дейін қысқартыңыз. Енді қосындыны және артық мәндерді өңдеп, соңғы артық мәнді табыңыз. 2 және 4 қосылғанда 6 шығады. 8+1=9 және 4+5=9; қалған цифрлер жоқ. 2, 4 және 6 – 12, 1 және 2 – 3. 2 және 0 – 2. 6, 0, 3 және 2 – 11, 1 және 1 қосылғанда – 2. Қосындыдан алынған артық мән, қосылғыштардан алынған соңғы артық мәнмен тең болуы керек.
Алу
Біріншіден, екі санда (азайғыш пен азайылғышта) барлық 9-дарды және 9-ды құрайтын цифрларды (көшірмелі) сызып тастаңыз. Әрбір санның қалған цифрларын бір санға дейін қосыңыз. Содан кейін, айырмамен де осы процедураны қайталап, бір санға жеткізіңіз. Егер 2-ні 0-ден шегергенде теріс сан шығар болса, азайғыштан 9-ды қарызға алыңыз. Азайғыш пен азайылғыштың артықтарының арасындағы айырма, айырманың артығына тең болуы керек.
Көбейту
Алдымен, әрбір көбейткіштегі 9-ды және 9-ды құрайтын цифрларды сызып тастаңыз (курсивпен). Әрбір көбейтілмелінің қалған цифрларын бір санға дейін қосыңыз. Екі артық санды көбейтіп, бір санға дейін қосыңыз. Көбейтіндімен де осылай істеңіз, 9-ды сызып тастап, бір санға дейін азайтыңыз. *Көбейтіндінің артық саны, көбейткіштердің соңғы артық санына тең болуы керек. *8-ді 8-ге көбейту 64-ке тең; 6 және 4 – 10; 1 және 0 – 1.
Бөлім
Бөлгіш, бөлінді және қалдықтағы барлық 9-дарды және 9-ға толығымен жиынтықталатын сандарды сызып тастаңыз. Әрбір мәннің қиылыспаған цифрларын бір цифрға дейін қосқанда тоқтаңыз. Бөлінгеннің артық мөлшері, қалған мәндердің соңғы артық мөлшерімен тең болуы керек. Яғни, көбейту амалындағыдай процедураны орындаңыз, бірақ кері бағытта. Мысалы, 8x4=32, бұл 5-ке тең, 5+3=8 және 8=8.