Кіріспе
Кандомбе – Уругвайда азат болған африкалық құлдардың ұрпақтары арасында туған музыка мен би стилі. 2009 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Білім, ғылым және мәдениет ұйымы (ЮНЕСКО) кандомбені адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасының тізіміне енгізді. Кандомбе Аргентинада, Парагвайда және Бразилияда да аз дәрежеде таралған. Аргентинада оны Буэнос-Айрес, Санта-Фе, Парана және Корриентес қалаларында кездестіруге болады. Парагвайда бұл дәстүр Камба Куада және Асунсьон қаласына жақын Фернандо-де-ла-Морада сақталған. Бразилияда кандомбе діни мәнін сақтап, Минас-Жерайс және Рио-Гранде-ду-Сул штаттарында таралған. Бұл уругвайлық музыка стилі чико, репике және фортепиано барабандары деп аталатын үш түрлі барабанға негізделген. Ол көбінесе ақпан айында Монтевидеода карнавал кезінде өтетін би парадтарында – "льямадас" және карнавалдың ашылу салтанатында орындалады.
Candombe is a style of music and dance that originated in Uruguay among the descendants of liberated African slaves. In 2009, the United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO) inscribed candombe in its Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity. To a lesser extent, candombe is practiced in Argentina, Paraguay, and Brazil. In Argentina, it can be found in Buenos Aires, Santa Fe, Paraná, and Corrientes. In Paraguay, this tradition continues in Camba Cuá and in Fernando de la Mora near Asunción. In Brazil, candombe retains its religious character and can be found in the states of Minas Gerais and Rio Grande do Sul. This Uruguayan music style is based on three different drums: chico, repique, and piano drums. It is usually played in February during carnival in Montevideo at dance parades called llamadas and desfile inaugural del carnaval.
Ортақ шығу тегі
Латын Америкасындағы қара нәсілділердің тарихын зерттейтін Джордж Рид Эндрюстің сөзіне сәйкес, 19 ғасырдың ортасынан бастап жас қара нәсілділер кандомбе биін тастап, вальс, скоттиш және мазурка сияқты еуропалық билерді орындауға көшті. Осы өзгерістен кейін басқа уругвайлықтар да осы қимылдарды қайталай бастады. 1860 және 1870 жылдары өздерін «Лос-Негрос» деп атаған жоғары топтағы портеностар қаралап, жыл сайын карнавал шерулерінің бірін ұйымдастырды. Африкалық уругвайлықтар әр жексенбі күні және Жаңа жыл, Рождество, Әулие Балтазар, Розарий Анасы және Әулие Бенито сияқты мерекелерде кандомбе билерін өткізді. Олар барабандарды жылыту үшін от жағып, әсіресе Монтевидеодағы Барио Сур және Палермо сияқты аудандарда түнде кандомбе музыкасын ойнады. Парадтағы кейіпкерлер ежелгі Монтевидеодағы құлдық замандағы ақ әмірлерді бейнелейді. Бұл олардың өмір салтын паш ету, азаттыққа ұмтылыс пен африкалық тегін еске алудың тәсілі болды. 1913 жылы «Viejo Tanguero» («Ескі тангошы») деген анонимді би тарихшысы 1877 жылы кандомбе биінен идеялар алған танго деп аталатын жаңа бидің пайда болуын жазды. Бұл би, кейін «жұмсақ танго» деп аталды, африкалық аргентиналықтар жасаған. 1883 жылы би зерттеушісі және фольклоршы Вентура Линч африкалық аргентиналық бишілердің, африкалық аргентиналық би орындарына жиі келетін «компадритоларға» («батырларға») тигізген әсерін сипаттады. Линчтің жазуынша, «милонга биін тек қалалық компадритолар ғана билейді, олар оны қара нәсілділер өздерінің орындарында билейтін билерді паш ету үшін ойлап тапты». Роберт Фаррис Томпсон «Танго: махаббат өнері» еңбегінде Линчтің бұл мәлімдемесін түсіндірді. Томпсонның пікірінше, милонга билейтін қалалық батырлардың арасында қара және мулаттар да болған, және барлық бишілер оны паш ету мақсатымен билемеген.
Аргентинада
Кандомбенің бастауы қазіргі Анголадан шыққан, оны 17-18 ғасырларда Конго, Анзиква, Ньонг, Куанг және басқа да елдерде құл ретінде сатылған адамдар, негізінен португалдық құл саудагерлері Оңтүстік Америкаға әкелген. Кандомбе мәдениетін таратушылар Бразилияны (әсіресе Сальвадор-де-Баия аймағында), Кубаны және Рио-де-ла-Платаны (астанасы Буэнос-Айрес және Монтевидео қалаларымен бірге) жайлады. Осы аймақтардағы тарихи оқиғалар мен тәжірибелер ортақ бастаудан өркендеп, түрлі ырғақтарды дүниеге әкелді. Африкалық ықпал Аргентинаға да жеткен, онда кандомбе өзінің ерекшелігімен дамыды. Буэнос-Айресте 1580 жылдан бері қара африкалық құлдар болған. Дегенмен, еуропалық иммигранттардың көбеюі (Аргентинаға 6 миллионға дейін еуропалықтар келді) және құрылымдық расизм (мысалы, мемлекеттік қолдаумен жүзеге асырылған «бланкиаменто» саясаты) афроаргентиналықтардың бірте-бірте ұмытылуына себеп болды. Буэнос-Айресте Хуан Мануэль де Росастың билігі кезінде «афропортенос» (Буэнос-Айрес қара халқы) кандомбе биін жұрт алдында орындауға рұхсат етілді, тіпті Росас пен оның қызы Мануэла оны көруге келіп, қолдады. 1852 жылы Касерос шайқасында Росас жеңілгеннен кейін Буэнос-Айрес еуропалық мәдениетке басымдық беретін терең және қарқынды мәдени өзгерістерге ұшырады. Осыған байланысты, афропортенос өздерінің ежелгі мәдени дәстүрлерін жеке өмірлеріне көбірек енгізді. Сондықтан 1862 жылдан бастап баспасөз, зиялылар және саясаткерлер Аргентина халқының санасында қалып қойған афроаргентиналықтардың жоғалып кеткені туралы бұрыс пікірді таратуды бастады. Көптеген зерттеушілер кандомбе, милонганың дамуы арқылы аргентиналық тангоның пайда болуына зор үлес қосты деп келіседі. Бұл музыкалық ырғақ, әсіресе «Sureña Milonga»-ға әсер етті. Шындығында, танго, милонга және кандомбе – африкалық тамырдан туған, бірақ әртүрлі даму жолын өтеген музыкалық триптихті құрайды. Бастапқыда кандомбемен тек қара нәсілді адамдар ғана айналысты, олар «Тангос» деп аталатын арнайы орындар құрды. Бұл сөз 19 ғасырда «Танго» сөзінен пайда болған, бірақ сол кезде оның қазіргі мағынасы болмаған. Бүгінде кандомбе Аргентинаның барлық аймақтарында афроаргентиналық және басқа ұлт өкілдері тарапынан орындалады. Корриентес провинциясында кандомбе – қара аргентиналықтардың қамқоршысы саналатын Сан-Балтасардың діни мерекесінің бір бөлігі болып табылады.
Уругвайда
Кандомбе сөзі "қараларға қатысты" деген мағынаны білдіретін киконго сөзінен шыққан. Бастапқыда ол Буэнос-Айресте африкалық диаспора мүшелері мен олардың ұрпақтары құрған би ұйымдарын атау үшін қолданылған. Кейіннен бұл термин жалпы би стиліне қатысты қолданыла бастады және Уругвайда да қабылданып алынды. Уругвайда кандомбе түрлі африкалық би дәстүрлерін біріктіріп, күрделі хореографияны құрады. Ондағы қимылдар қарқынды, ал қадамдар орындаушының қалауынша импровизацияланады.
Аргентина
Соңғы уақытта кейбір суретшілер бұл жанрды өз шығармаларына енгізіп, Мисибамба қауымдастығы, Буэнос-Айрес қауымдастығының афроаргентиналықтары сияқты афро-туысқандардың топтары мен ҮЕҰ-ларын құрды. Дегенмен, Аргентинада ең көп таралғаны – уругвайлық Кандомбе екенін атап өту қажет, бұл Уругвайдан келген көші-қон және аргентиналықтарды қызықтыратын ырғақтың тартымдылығына байланысты. Сондықтан олар музыканы, биді және кейіпкерлерді үйреніп, оған ұқсас нәрсені қайта жасайды. Уругвай Кандомбесі Сан-Телмо, Монсеррат және Ла-Бока аудандарында жиі орындалады. Аргентиналық нұсқасының жергілікті таралуы шектеулі болды (Уругвайдағы таралумен салыстырғанда), себебі қара африкалық текті халықтың саны азайды, олардың ақ көшпендермен араласуы және соңғы диктатура кезінде карнавалға тыйым салынды. Афроаргентиналық Кандомбе тек афроаргентиналықтардың үйлерінде, көбінесе Буэнос-Айрес маңында жасырын орындалады. Бірақ, соңғы кезде афроаргентиналықтардың жасырудан ашыққа шығу стратегиясының өзгеруіне байланысты, оны қоғамдық орындарда, сахнада және көше шерулерінде орындауға күш-жігер артып жатыр. Афроаргентиналық Кандомбе орындайтын топтардың арасында: “Тамборес дель Литорал” (Санта-Федегі “Баликумба” және Парана, Энтре-Риос қаласындағы “Кандомбес дель Литорал” бірлестігі), “Баконго” (олардың жеке веб-сайты бар), “Компарса Негрос Аргентинос” және “Групо Бум Ке Бум” (екеуі де “Асосиасьон Мисибамбадан”). Соңғы екеуі Гран Буэнос-Айресте (Буэнос-Айрес қаласы және оның айналасында) орналасқан.
Уругвай
1960 жылдардың аяғы мен 1970 жылдардың басында кандомбе 60-шы жылдардағы поп музыкасының элементтерімен және босса-новамен қосылып, «кандомбе биті» деп аталатын жаңа жанр туды. Бұл жанрдың пайда болуына Уругвай әншісі, әнші-күйші және музыкант Эдуардо Матео, сондай-ақ Хорхе Галемир сияқты басқа музыканттар зор үлес қосты делінеді. Кейін бұл стильді Хайме Рус қабылдап, Хорхе Дрекслерге де айқын әсер етті. Қазіргі заманғы музыканттар, мысалы Диего Янсен мен Мигель дель Агила кандомбен классикалық жанрларды, джаз, блюз және милонганы үйлестіру арқылы жаңа тәжірибелер жасап жатыр.
Кандомбаның шебер домбырашылары
Ең маңызды және дәстүрлі Монтевидео ырғақтары: Куарейм, Ансина және Кордон. Кандомбенің өмірін екі жүз жыл бойы үзіліссіз сақтап келген бірнеше шебер соқпақшылар бар. Ансина мектебінің бірегей өкілдері: Вашингтон Окампо, Гектор Суарес, Педро "Перико" Гуларте, Эдуардо "Качо" Хименес, Хулио Хименес, Рауль "Почо" Магариньос, Рубен Кирос, Альфредо Феррейра, "Тито" Градин, Рауль "Мага" Магариньос, Луис "Мокамбо" Кирос, Фернандо "Хурон" Сильва, Эдуардо "Малумба" Хименес, Альваро Салас, Даниэль Градин, Серхио Ортуньо және Хосе Луис Хименес.
Аргентиналық Кандомбе
Афроаргентиналық кандомбе тек ер адамдар ғана ойнайтын екі түрлі барабанмен ойналады. Бұл барабандар: “льямадор” (сонымен қатар “база”, “тумба”, “куинто” немесе “тумба базасы” деп аталады) және “репикадор” (сонымен қатар “контестадор”, “репикетеадор” немесе “рекуинто” деп аталады). Біріншісі – бас барабан, екіншісі – қысқа дыбысты барабан. Әр барабанның екі түрі бар: біреуі ойылған ағаштан, екіншісі таяқшалармен жасалған. Бірінші түрін иыққа белдеумен іліп, көше шеруінде ойнайды. Екіншісі олардан биік, және оны тұрып ойнайды. Барабанның екі түрі де екі қолмен ғана ойналады. Кейде басқа барабандар да ойналады: “маку” және “сопипа”. Екеуі де ойылған ағаштан жасалған, біріншісі ең үлкен және терең болғандықтан еденде жатып орындалады; ал кішкентай және қысқа дыбысты “сопипа” иыққа ілінеді немесе тізелер арасында ұсталады. Барабандарға әрқашан сүйемелдейтін идиофондардың ішінде “таба” және “мазакалла” бар, сондай-ақ “кихада”, “кисанше” және “чинеско” да қосылуы мүмкін. Аргентиналық кандомбе – бұл дауыстық-аспаптық өнер, оны отырып немесе көшеде шеру жасап ойнауға болады. Африка тілдерінде, испан тілінде немесе екеуінің араласуында үлкен әндер репертуары бар. Олар көбінесе диалог түрінде құрылады және жеке, жауап беру, антифондық немесе топтап орындалады. Ән айту көбінесе әйелдердің ісі болғанымен, ер адамдар да қатыса алады. Бірнеше дауыс болған жағдайда, олар әрқашан бір үнмен шырқалады.
Уругвайлық Кандомбе өнер көрсетуі
Толық Кандомбе тобы, жалпы алғанда Comparsa Lubola (көмірленген ақ адамдардан, дәстүрлі түрде күйдірілген тығындармен) немесе Candombera (қара адамдардан құралған) ретінде белгілі, cuerda, мулаттар деп аталатын әйел бишілер тобы және әрқайсысының өзіндік ерекше билері бар бірнеше тұрақты кейіпкерлерді қамтиды. Тұрақты кейіпкерлер: La Mama Vieja: Қарт ана. El Gramillero: Шөп дәрігері, көне қара нәсілді адам, бас киім мен пальто киіп, қолында шөптер салынған қап ұстап жүреді. El Escobero: Сыпырғышшы, ол шебер кандомберо және әсем биші болуы керек, ол ерекше тәсілдермен сыпырғышымен жонглирлеу мен тепе-теңдік көрсетеді. Кандомбе Уругвай карнавалы кезеңінде қаңтар және ақпан айларында ескі Монтевидеоның оңтүстік ауданында, сондай-ақ елдің басқа да аймақтарында тұрақты түрде орындалады. Барлығы 80 немесе 90 компарса бар, олар Лас Лламадас ("шақырулар") деп аталатын үлкен карнавалдық шеруге қатысады және Театро де Верано театрында ресми жарыстарда бір-бірімен бәсекелеседі. Лас Лламадас кезінде компарса мүшелері көбінесе музыканың құл саудасындағы тарихи тамырларын көрсететін костюмдер киеді, мысалы күннен сақтануға арналған кең шляпалар мен қара бояу. Ақшалай жүлделер шамалы, бірақ маңыздырақ нәрселер – ләззат алу, мақтаныш сезімін қалыптастыру және әріптестердің құрметіне ие болу. Күшті орындаулар қызыл қан клеткаларына зақым келтіруі мүмкін, бұл барабан ойнағаннан кейін бірден тотық түсті несеп ретінде көрінеді.
La Mama Vieja: the Old Mother. El Gramillero: the Herb doctor. an ancient black man, dressed in top hat and frock coat, carrying a bag of herbs. El Escobero: the Broomsman, He has to be an expert candombero and graceful dancer, who performs extraordinary feats and of juggling and balance with his broom. Candombe is performed regularly in the streets of old Montevideo's south neighbourhood in January and February, during Uruguay's Carnival period, and also in the rest of the country. All the comparsas, of which there are 80 or 90 in existence, participate in a massive Carnival parade called Las Llamadas ("calls") and vie with each other in official competitions in the Teatro de Verano theatre. During Las Llamadas, members of the comparsa often wear costumes that reflect the music's historical roots in the slave trade, such as sun hats and black face paint. The monetary prizes are modest; more important aspects include enjoyment, the fostering of a sense of pride and the winning of respect from peers. Intense performances can cause damage to red blood cells, which manifests as rust colored urine immediately after drumming.