Кіріспе

Ямайкадағы музыка дәстүрлерінің шолуы

Ямайка музыкасы ямайкалық халық музыкасымен қатар менто, ска, рокстеди, регги, дуб, денсхолл, регги фьюжн және осыған байланысты стильдер сияқты көптеген танымал жанрларды қамтиды. Регги, әсіресе Боб Марлидің әйгілілігі арқасында кең танымал. Ямайка музыкасының басқа елдердегі музыкалық стильдерге тигізген әсерінің бірі – Нью-Йоркке әкелініп, рэпке айналған «тост» әдісі. Сонымен қатар, Lovers rock, джунгл және грим сияқты британдық жанрлар да ямайка музыкасының ықпалында дамыған.

Менто

Менто – ска мен регги музыкасына алдын барып, үлкен әсер еткен ямайка музыкасының стилі. Лорд Фли мен Граф Лашер – ең танымал менто орындаушыларының қатарында. «Day O», «Jamaica Farewell» және «Linstead Market» – кеңінен танылған менто әндері. Менто көбінесе Тринидад және Тобаго елдерінде пайда болған калипсо музыкасымен шатастырылады.

Калипсо мен сока

Көптеген аңгло-кариб аралдарында болғандай, Тринидад пен Тобагоның калипсо музыкасы Ямайка мәдениетінің бір бөлігіне айналды. Ямайканың жергілікті менто музыкасы көбінесе калипсо музыкасымен шатастырылады. Екеуінің де көптеген ұқсастықтары болғанымен, олар бөлек және ерекше музыкалық формалар. 20-шы ғасырдың ортасында менто калипсомен араласып кетті, менто жиі калипсо, калипсо және менто-калипсо деп аталды; менто әншілері көбінесе калипсо әндері мен техникаларын қолданды. Калипсодағы сияқты, менто да кедейлік және басқа әлеуметтік мәселелерге қатысты әзіл-қалжыңмен айтылатын тақырыптық өлеңдерді пайдаланады. Жыныстық меңзеулер де жиі кездеседі. Тринидадтың калипсо және сока музыкасы Ямайкада танымал. Ямайканың танымал калипсо/сока орындаушыларына Байрон Ли, Fab 5 және Ловиндер жатады. Гарри Белафонте (АҚШ-та туып, 5-тен 13 жасқа дейін Ямайкада өскен) американдық тыңдаушыларды калипсо музыкасымен (20-шы ғасырдың басында Тринидад пен Тобагода пайда болған) таныстырды, ал Белафонте "Калипсо патшасы" деп аталды.

Жаз

XX ғасырдың басында Ямайка көптеген белгілі джаз музыканттарын тәрбиеледі. Осы дамуға Кингстондағы Альфа Бойз мектебінің оқу саясаты зор әсер етті, ол шәкірттеріне музыкалық білім беруде оқыту және қолдау көрсетті. Аралдың мыс құбырлы оркестр дәстүрі де маңызды болды, ол әскери контекстте музыкалық жұмыс істеу және оқу мүмкіндіктерімен нығайтылды. Дегенмен, Ямайкада джаз ойнау арқылы мансап құрудың мүмкіндіктері шектеулі болғандықтан, көптеген жергілікті джаз музыканттары аралды тастап Лондонға немесе АҚШ-қа көшіп кетті. Шетелде сәтті мансап жасаған ең танымал ямайкалық джаз музыканттарының бірі – альт-саксофонист Джо Харриотт, ол қазір халықаралық деңгейде джаз композиторларының ең өзгеше және жаңашыл музыканты ретінде танылады. Трубашылар Диззи Рис, Лесли 'Дживер' Хатчинсон және Лесли Томпсон, бассист Колеридж Гуд, гитарист Эрнест Ренглин және пианист Монти Александр да халықаралық деңгейде жетістікке жетті. Харриот, Гуд, Хатчинсон және Томпсон Лондонға қоныстанып, көптеген басқа музыканттармен бірге манто стилінде музыка ойнады, соның ішінде піанода ойнайтын Йорк де Соуза және көрнекті саксофонист Берти Кинг, кейін Ямайкаға оралып, манто стиліндегі топ құрды. Рис және Александр АҚШ-та жұмыс істеді. Саксофонист Уилтон "Боги" Гейнер Германияға қоныстанып, негізінен Курт Эдельхагеннің оркестрімен жұмыс істеді.

Ска

Ска – 1950 жылдардың соңында Ямайкада пайда болған музыка жанры, ол рокстеди мен реггиге арналған бастама болды. Ска карибтік менто мен калипсо элементтерін американдық джаз және ритм-н-блюзбен үйлестірді. Сканың алғашқы жазбасын раста қауымының ньябингхи барабаншысы граф Осси жасаған. Ол жүретін бас-сызықпен және үстінен акценттелген ырғақтармен сипатталады. 1960 жылдардың басында ска Ямайканың ең танымал музыка жанры болды және британдық модтардың арасында кең таралды. Музыка тарихшылары ска тарихын әдетте үш кезеңге бөледі: 1960 жылдардың жамайкалық бастапқы көрінісі (Бірінші толқын), 1970 жылдардың соңындағы ағылшын 2 Tone ска жаңғыруы (Екінші толқын) және 1980 жылдары басталып, 1990 жылдары АҚШ-та танымал болған үшінші толқын ска қозғалысы (Үшінші толқын). Жақында жамайкалық джазды жаңғыртуға тырысып, 1950 жылдардың соңындағы жамайкалық музыканттардың дыбысын қайта жаңғыртуда.

Ди-джейлер мен тосттар

Ska-ның дамуымен бірге Sir Lord Comic, King Stitt және Count Matchuki сияқты диджейлердің танымалдылығы артты, олар дыбыс жүйелеріндегі танымал әндердің ырғақтарымен стильдік түрде сөйлей бастады. Ямайка музыкасында диджей – сөйлейтін адам (басқа жерлерде MC деп аталады), ал селектор – пластинкаларды таңдайтын адам. Диджейлердің дауыстық жүйенің маңызды бөлігі ретінде танылуы аспаптық әндерге, сондай-ақ танымал вокалды әндердің аспаптық нұсқаларына деген қажеттілікті тудырды. Тост – бұл ырғақ үстінде лирикалық ән салудың бір түрі. Dancehall музыкасында диджейлер қатысады, бірақ олар ырғақ немесе трек үстінде әндейді немесе үн қосады. Көптеген түрлі жанрлардың пайда болуымен, 1960 және 1970 жылдары Ямайкада тост жасау кең таралды. 1960 жылдардың соңында King Tubby және Lee Perry сияқты продюсерлер дыбыс жүйесі үшін жазылған тректерден вокалды алып тастай бастады. Биттер мен бас ойнатылып, жетекші аспаптар араласып, диджейлер тост айта бастады, яғни әріптес диджейлер мен жергілікті жұлдыздарға қызықты және кейде қатыгез сын айтты. Уақыт өте келе, тост айту күрделірек бола түсті және оның артында ойналатын би ырғақтарымен бірдей тартымдылыққа ие болды. Хип-хоптың негізгі элементтері – мақтану рэптері, қарсыластық топтар, қалалық жарыстар және саяси пікірлер – барлығы Ямайка музыкасында кездеседі. Рокстеди және регги топтары өз музыкаларын ұлттық және тіпті халықаралық қара қарсылықтың бір түріне айналдыруды көздегенде, олар Ямайка мәдениетін пайдаланды. Ямайка музыкасы «еркіндіксіздік» пен жыныстық меңзеулерге толы мақтаныш пен тост әндерінің басымдылығы мен өзекті, саяси, «ояң» стиль арасында ауысып отырды.

Қатты тұрақты

Рокстеди 1960 жылдардың ортасында Ямайканың "қатыгез жігіттерінің" музыкасы болды, сол кезде The Wailers және The Clarendonians хит-парадтарды биледі. Десмонд Деккердің "007" әні жаңа жанрға халықаралық назар аударды. Бұл музыкалық стиль сканың күшті духовой бөліміне қарағанда бас партиясына баса назар берді, ал ритм-гитара соқпалы уақытта ойнай бастады. Supersonics, Soul Vendors, Jets және Jackie Mittoo (Skatalites тобынан) сияқты студиялық музыканттар осы кезеңде танымал болды.

Регги

Регги – Ямайкада туған алғашқы музыка жанрларының бірі. 1960 жылдардың соңында, тост өнерімен бірдей кезеңде, регги ертедегі ска мен рокстедиден өркендеді. Боб Марли, Питер Тош және Банни Уэйлер сияқты әртістердің халықаралық сәттілігінің арқасында регги бүкіл әлемде танымал болды. Марлиді кейбір жанкүйерлер, әсіресе Кариб аймағында, Африкада, Солтүстік Американың жергілікті халқы мен Австралияның аборигендері арасында растафарилік мессия деп есептеді. Оның махаббат, құтқарылу және табиғаттың әсемдігі туралы өлеңдері тыңдаушыларды баурап алды, сондай-ақ ол Майкл Мэнли (PNP) мен Эдвард Сеага басқаратын екі қарама-қарсы ямайкалық саяси партия арасындағы келісімге қол жеткізуге қатысқандығы үшін де жаңалықтарда жиі кездесті (One Love Concert-те).

Дуб

1973 жылға қарай дуб музыкасы регги жанрының ерекше түрі ретінде пайда болды және ремикстің басталуын қабарлады. Ли "Скретч" Перри және Кинг Табби сияқты жазба продюсерлері дамытқан дуб, бұрын жазылған әндерді басқа дауыстың ерекшелігімен ремикстеуді қамтыды. Көбінесе негізгі аспаптар мен ән дауысы араласыстан түсіп, кейде студиялық эффекттермен күшті өңделді. Кинг Таббидің артықшылығы – оның аудио жабдықтары туралы терең білімі және бәсекелестерінен басым болатын өз дыбыс жүйелерін және жазу студияларын салу қабілеті болды. Ол өзгелердің жазған жазбаларын ремикстеу арқылы және өз студиясында жазған әндерімен танымал атанды.

1970 жылдардағы басқа да өзгерістер

1970 жылдары пайда болған тағы бірнеше танымал музыка түрлері: бритон (Линтон Квеси Джонсонның дуб поэзиясы); Слай мен Роббидің рокер реггиі, ол Август Паблоның мелодикасына негізделген, ал The Mighty Diamonds және The Gladiators сияқты әртістер арасында кең таралды; Джо Гиббстің тыныш рокер реггиі, оның ішінде Culture және Деннис Браунның музыкасы; Маркус Гарви және Хиллстегі адам альбомдарында көрініс тапқан Burning Spear-дің ерекше стилі; және The Abyssinians, Black Uhuru және Third World сияқты үйлесімді, рухани бағытталған Раста музыкасы. 1975 жылы Луиза Марк "Caught You in a Lie" әнімен хитке ие болып, британдық орындаушылардың романтикалық, балладалық реггиін «ғашықтар реггиі» деп атау үрдісін бастады. Регги мен ска 1970-ші жылдардағы британдық панк-рок және жаңа толқын топтарына, мысалы The Clash, Elvis Costello and the Attractions, The Police, The Slits және The Ruts-қа зор әсер етті. The Specials, Madness және The Selecter сияқты ска тірілту топтары 2 Tone жанрын дамытты.

Бейнехана және рагга

1980 жылдары Ямайкадағы ең танымал музыка стилі – дэнсхолл және рагга еді. Дэнсхолл – бұл музыкалық сүйемелдеумен, әсіресе қарапайым барабан ырғағымен (көбінесе электр барабандарында орындалады) сөйлеу өнері. Әннің мәтіні 1970-ші жылдарда танымал болған саяси және рухани тақырыптардан ауысып, көбінесе жеңіл мәселелерге назар аударды. Рагга компьютерлік ырғақтар мен реттік мелодиялық тректерді пайдалануымен ерекшеленеді. Рагганың Уэйн Смиттің "Under Mi Sleng Teng" әнімен дүниеге келгені қабылданған. 1980 жылдары рагга дэнсхоллды басып өтіп, Ямайка музыкасының басым түріне айналды. DJ Shabba Ranks және вокалдық дуэт Chaka Demus and Pliers бәсекелестерінен берік болды және «raggamuffin» деп аталатын жаңа буын «әдепсіз жігіт» мәдениетінің жаңаруына ықпал етті. Дэнсхолл кейде зорлық-зомбылыққа толы мәтіндерге ие болды, ал бірнеше қарсыластар Ямайка бойынша тудырған жанжалдары жаңалықтарға шықты (әсіресе Beenie Man мен Bounty Killer арасындағы). Дэнсхолл 1970-ші жылдардың соңында Барингтон Левидің Roots Radics тобының қолдауымен және Джунжо Лоуестің продюсерлігімен жарық көрген алғашқы жазбалардан пайда болды. Roots Radics дэнсхолл стилі үшін ең танымал қосалқы тобы болды. Yellowman, Ini Kamoze, Charlie Chaplin және General Echo Sugar Minott сияқты продюсерлермен бірге осы стильді танымал етуге көмектесті. 1980 жылдары Ямайкадан тыс жерлерде регги музыкасының танымалдылығы артты. Осы кезеңде регги әсіресе Африканың танымал музыкасына үлкен әсер етті, онда Sonny Okusuns, John Chibadura, Lucky Dube және Alpha Blondy жұлдыздарға айналды. 1980 жылдары Ямайкада дуб дәуірі аяқталды, бірақ дуб Ұлыбританияда, сондай-ақ Еуропа мен АҚШ-та белгілі бір дәрежеде танымал және ықпалды стиль болып қала берді. 1980 және 1990 жылдары дуб электронды музыкамен бірікті. 2000 жылдардың соңында Popcaan, Vybz Kartel, Shalkal, Konshens, Mr. Vegas және Mavado сияқты дэнсхолл әртістері жергілікті деңгейде үлкен жетістіктерге қол жеткізді. Келесі онжылдықта Tommy Lee Sparta, Alkaline және Cashtro Troy сияқты басқа да әртістер дэнсхолл сахнасына жол ашты. 2010 жылдардың соңында батыс нарығындағы музыкада дэнсхоллдың поп музыкаға әсері байқалды, мысалы Drake-тің "One Dance" және "Controlla" (2016) әндері мен Rihanna-ның "Work" (2016) әні.

Регги синтезі

Регги-фьюжн 1990-шы жылдардың соңында танымал қосалқы жанр ретінде пайда болды. Бұл регги немесе дэнсхоллдың басқа жанрлардың элементтерімен үйлесімде болған түрі. Ол рагга музыкасымен тығыз байланысты. Регги-фьюжн жанрындағы Ямайкадан шыққан әртістердің арасында АҚШ Billboard Hot 100 тізімінде бірінші орын алғандар: 1994 жылы "Here Comes the Hotstepper" әнімен Ini Kamoze, Sugar Ray-дің "Fly" әнінде қатысқан Super Cat, Shaggy (2 #1 хит, мысалы "Angel"), Shaggy-дің "It Wasn't Me" әнінде қатысқан Rikrok, Sean Paul (3 #1 хит, мысалы "Get Busy"), 2007 жылы "Beautiful Girls" әнімен Sean Kingston және 2015 жылы "Cheerleader" әнімен OMI (әнші). Олардың барлығы Кингстоннан, Ини Камозе, Рикрок және ОМИ-ден басқа.

Растафари емес Ямайканың діни музыкасы

Бонго ұлты – Конгодан шыққан, Ямайканың ерекше тобы. Олар Кумина деп танылады, бұл атау дін мен музыканың бір түрін білдіреді. Куминаның ерекше барабан тарту стилі растафари барабандарының бір түбіріне айналып, ска, рокстеди және реггиде естілетін Ямайканың ерекше ырғағының бастауы болды. Ямайка діні мен музыкасының қазіргі байланысы 1860 жылдарға дейін жетеді, сол кезде Покомания және Жаңарып келген Сион шіркеулері африкалық дәстүрлерге сүйеніп, ғибадаттың барлық саласына музыканы енгізді. Кейін бұл үрдіс индуист қауымдастығына таралып, нәтижесінде бакра музыкасы пайда болды. 1960 жылдары Растафари Ямайка қалаларына тараған кезде Ямайка музыкалық аренасы өзгерді, онда барабан тарту (негізінен, осы рәсімдерде ойнатылатын) болды және бұл бүгінгі танымал музыкаға жол ашты. Жоғарыда аталған музыка мен бидің көп бөлігін Рекс Неттлфорд (Вест-Индия университетінің зейнеткер профессор және вице-канцлері) және Марджори Уайл (Кариб теңізі музыкасының ғалымы, пианист, барабаншы, Вест-Индия университетінің аранжировкашы-оқытушысы) зерттеді. 1962 жылдан бері бишілер мен музыканттардың бұл ерікті тобы көптеген билерді өзінің негізгі репертуарына қосып, бүкіл әлемде үлкен аудиторияға, соның ішінде Ұлыбритания Корольдік отбасына өнер көрсетті.

Басқа да өзгерістер

Басқа да трендтерге 1995 жылы Дейв Келлинің "Pepper Seed" әнімен басталган минималистік цифрлық тректер жатты, сонымен қатар Берес Хаммонд сияқты махаббат әндерінің қайта оралуы болды. Американдық, британдық және еуропалық электронды музыканттар реггиге бағытталған биттерді пайдаланып, жаңа гибридтік электронды музыка стильдерін жасады. Дуб, әлемдік музыка және электронды музыка 2000-шы жылдары да музыкаға әсерін тигізе берді. Соңғы жаңалықтардың бірі – 2013 жылы рекорд продюсері Лиссан Фолькс құрған Linguay деп аталатын музыкалық форма. JaFolk Mix – ямайкалық музыкант Джой Фейрклоудың ямайкалық халық музыкасын кез келген шетелдік және жергілікті музыка стильдерімен қосатын, олардың бірігуінен туған жаңа дыбыстың эволюциясын білдіретін термині. Бұл 20-шы ғасырдың соңы мен 21-ші ғасырдың ямайкалық музыкалық стильдік дамуының ең соңғы үлгісі. Ямайка музыкасы әлемдік музыкаға ықпал етуін жалғастыруда. Ямайка музыкасын зерттеу және көшіруге жасалған көптеген әрекеттер осы жаңа музыка түрін әлемге таныстырды, себебі көшірілген стильдер лингвистикалық және музыкалық жағынан сол стильді зерттеген, көшірген және орындаған елдің мәдени ерекшеліктеріне бейімделген.