Кіріспе

Африка музыкасының дәстүрлерін шолу

Африка құрлығының аумақтық кеңдігін ескере отырып, оның музыкасы алуан түрлі, аймақтар мен елдердің әрқайсысының өзіне тән музыкалық дәстүрлері бар. Африка музыкасына ампапиано, жюжю, фужи, афробит, хайлайф, конголық румба, суку, ндомболо, макосса, кизомба, таараб және тағы да басқа жанрлар жатады. Африка музыкасында құрлықтың барлық аймақтарынан алынған түрлі-түрлі музыкалық аспаптар қолданылады. Африкалық музыка дәстүрлеріне негізделген африкалық диаспораның музыкасы мен биі американдық диксиленд джазы, блюз, джаз және Кариб теңізінің көптеген жанрларын, мысалы, калипсо (қайсо) және соканы қамтиды. Латын Америкасының кумбия, сальса, сон кубано, румба, конга, бомба, самба және зук сияқты музыка жанрлары құл африкалықтардың музыкасына негізделген, ал олар өз кезегінде африкалық халық музыкасына әсер еткен. Африка музыкасының тағы бір ерекшелігі – оның сұрақ-жауап стилі: бір дауыс немесе аспап қысқа мелодиялық фразаны орындайды, ал осы фразаны басқа дауыс немесе аспап қайталайды. Сұрақ-жауап стилі ырғаққа дейін созылады, онда бір добыл ырғақтық үлгіні орындайды, ал екінші добыл сол үлгіні қайталайды. Африка музыкасы импровизацияға да бейім. Әдетте, негізгі ырғақтық үлгі ойналады, содан кейін добылшылар статикалық бастапқы үлгілерге жаңа үлгілерді қосып импровизациялайды. Құрлықтың көп бөлігінде дәстүрлі музыка ауызша беріліп келеді. Батыс нотациясына оңай аударылмайтын биіктік пен интонациядағы ұсақ айырмашылықтар бар. Африка музыкасы батыстық тетратоникалық (төрт ноталық), пентатоникалық (бес ноталық), гексатоникалық (алты ноталық) және гептатоникалық (жеті ноталық) шкалаларға жақын. Мелодияны үйлесімдеу үшін параллель үшінші, төртінші немесе бесінші ноталармен ән салу қолданылады (Сахара асты Африканың дәстүрлі гармониясын қараңыз). Африкада музыка дін үшін маңызды, онда ритуалдар мен діни рәсімдерде музыка арқылы әңгімелер ұрпақтан ұрпаққа беріліп, ән салу мен билеу үшін қолданылады. Сонымен қатар, музыка жалпы мәдениет үшін маңызды, ол діни және жеке өзін-өзі білдірудің бір түрі ғана емес, сонымен қатар маңызды демографиялық мәселелер, саясат және мораль туралы хабарласу құралы болып табылады. Африкадағы музыка өмірдің барлық саласына сіңіп, әлеуметтік өзгерістерге әсер етеді. Көптеген басқа мәдениеттер африкалық музыканы зерттеген, сондықтан оның басқаларға үлкен әсері болды. Мысалы, 2002 жылдың желтоқсан айында Швейцарияның этномузыкология қоғамы Гана музыкасын зерттеу үшін бірнеше конференция өткізді. Зерттеуге қатысқан этномузыкологтар музыка арқылы тарихтың кейбір аспектілерін және оның дәстүрлерін үйренуге тырысты. Сонымен қатар, Джон Коллинс сияқты кейбір этномузыкологтар Гана музыкасының нақты аспектілерін, мысалы, халық музыкасындағы христиандықтың болуын зерттеуге тырысты. Африка музыкасының қоғаммен тығыз байланысы бар. Африка музыкасы жұртшылықтың ләззаты мен қатысуы үшін жасалады, бұл африкалық музыканы қауымдық музыка санатына жатқызады, онда қауымдық және жұртшылықтың музыка жасауға белсенді қатысуы ынталандырылады. Осы қауымның маңыздылығы Кристофер Смоллдың әлеуметтік бақыт және музыка туралы идеясын қалыптастырады, бұл мәдениетте өте маңызды.

Солтүстік Африка және Африка мүйізі

Солтүстік Африка – ежелгі Мысыр мен Карфагеннің мекені, ежелгі Таяу Шығыспен тығыз байланысы бар және ежелгі грек және рим мәдениеттеріне әсер еткен өркениеттер. Әрі қарай, Мысыр парсылар, содан кейін гректер мен римдіктердің билігіне қарады, ал Карфаген римдіктер мен вандалдар тарапынан бағындырылды. Кейін Солтүстік Африканы арабтар жаулап алды, олар аймақты Магреб (картада аспан көгі және қою жасыл түсті аймақ) деп атады. Оның музыкасы Таяу Шығыс музыкасымен тығыз байланысты және ұқсас мелодиялық режимдерді (мақаматтар) пайдаланады. Солтүстік Африка музыкасының диапазоны кең: ежелгі Мысыр музыкасынан бастап, шөлдегі көшпелілердің – берберлер мен туарегтердің музыкасына дейін. Аймақтың академиялық музыкасы ғасырлар бойы араб және Андалусия классикалық музыкасының үлгісін ұстанды: оның танымал заманауи жанрларының бірі – алжирлік Раи. Осылармен бірге Судан мен Африка мүйізінің музыкасын да қосуға болады, оның ішінде Эритрея, Эфиопия, Джибути және Сомали музыкасы. Сомали музыкасы көбінесе пентатоникалық болып келеді, октаваға бес дыбыспен қарамастан, гептатоникалық (жеті дыбысты) шкала, мысалы, мажорлық шкалаға. Үш қосымша режим – жоғарыда аталғандардың вариациялары: tezeta minor, bati major және bati minor. Кейбір әндер өздерінің qenet атауларын алады, мысалы, tizita – естелік ән. Сол сияқты, шебер қағалмашы және ғалым К.К. Ладзекпо баңту африкалық ритмдік принциптердің «теңіздей біртектілігін» растайды. Африканың дәстүрлі музыкасы көбінесе функционалдық сипатқа ие. Орындаулар ұзаққа созылуы мүмкін және көбінесе тыңдаушылардың қатысуын қажет етеді. Мысалы, жұмыс кезінде, бала туғанда, үйлену тойында, аң аулауда, саяси шараларда, жаман рухтарды қорғау үшін, жақсы рухтарға, өлгендерге және ата-бабаларға құрмет көрсету үшін арнайы әндер бар. Бұлардың ешқайсысы да оларға арналған әлеуметтік контекстен тыс орындалмайды және олардың көп бөлігі белгілі бір бимен байланысты. Олардың кейбіреулерін кәсіби музыканттар орындайды – бұл қасиетті музыка немесе сарайда орындалатын рәсімдік музыка. Музыкалық тұрғыдан, Сахарадан оңтүстік Африканы төрт аймаққа бөлуге болады: Диуфтың сөзіне сүйенсек, дәстүрлі мұсылмандық Батыс Африка музыкасы ислам дұғасының элементтерін қамтиды (7-ші ғасырдың басында Абиссиниялық африкалық мұсылман Билал ибн Рабахтан бастау алады), соның ішінде Құдайды мадақтауға арналған өлеңдер, әуен, ноталар, «көмейде дірілдейтін және қозғалғандай» сөздер, музыкалық шкалалардағы күрт өзгерістер және мұрындық интонация. Кубиктің пікірінше, Батыс Африкадағы мұсылман әншілерінің ән салғандағы «мелизма, толқынды интонация және т.б. қолдануы – бұл Батыс Африканың VII-VIII ғасырлардан бері араб ислам әлемімен байланыста болған үлкен аймағының мұрасы». Аспаптар тұрғысынан, Кубик струнды аспаптарды (банджоның ата-бабаларын қоса) мұсылман Батыс Африка халқы дәстүрлі түрде ұнатқанын, ал барабанды мұсылман емес Батыс Африка халқы ұнатқанын атап өтеді. Идиофондар – бұл дірілдейтін және шайқалатын аспаптар, ал перкуссия – аяқпен таптау және қол шапалақтау сияқты дыбыстар. Көптеген ағаш аспаптарда ата-бабаларды бейнелейтін суреттер немесе ою-өрнектер салынған. Кейбіреулері қауырсынмен немесе бұрандамен әсемделген.

Африка музыкасына әсері

Тарихи тұрғыдан алғанда, Африканың дәстүрлі музыкасына бірнеше фактор әсер еткен. Тіл, орта, түрлі мәдениеттер, саясат және халықтың қозғалысы – бәрі де өзара байланысты болып, музыкаға әсер еткен. Африканың әр тобы континенттің әртүрлі аймақтарында қалыптасқан, демек, олар әртүрлі тағамдар жеп, әртүрлі ауа-райымен бетпе-бет келген және басқа қоғамдардан өзге топтармен қарым-қатынас жасаған. Әр топтың жылдамдығы мен қозғалыс бағыты басқалардан ерекше болғандықтан, оларға әртүрлі адамдар мен жағдайлар әсер еткен. Бұған қоса, әр қоғам бірдей үкімет басқаруымен жұмыс істемеген, бұл да олардың музыкалық стильдеріне маңызды үлес қосыпты.

Солтүстік Америка музыкасына әсері

Африка музыкасы қазіргі Диксиленд, блюз және джаз деп білетін музыканың қалыптасуына зор үлес қосты. Бұл стильдер Африканың құлдар Атлант мұхиты арқылы әкелген ырғақтары мен дыбыстарынан қарыз алған. Сахара аймағынан оңтүстік Африкадағы африкалық музыка көбінесе көтеріңкі, полиритмиялық және қуанышқа толы, ал блюзді жаңа әлемдегі құлдық жағдайларының нәтижесінде пайда болған эстетикалық даму деп қарастыру керек. Блюз африкалық «көк нота» шкаласының еуропалық он екі тондық музыкалық аспаптармен бірігуінен пайда болған болуы мүмкін. Ирландия және Шотландиядан келген қоныс аударушылардың музыкалық дәстүрлері афроамерикандық музыкалық элементтермен бірігіп, ескі уақыт және блюграсс сияқты басқа жанрларды құрады. Америкалық фольклорлық музыкант Пол Саймон өзінің Graceland альбомында Оңтүстік Африкалық топтардың, ырғақтардың және мелодиялардың өзінің өлеңдеріне музыкалық фон ретінде пайдаланды, әсіресе Мириам Макеба, Ladysmith Black Mambazo және Рей Фири. 1970-ші жылдардың басында афро-рок авангардыстық барабаншысы Реми Кабака Ginger Baker's Airforce, The Rolling Stones және Steve Winwood's Traffic сияқты топтарда афро-рок дыбыстарын жасаған алғашқы барабан үлгілерін жасады. Ол он жыл бойы Winwood, Пол Маккартни және Мик Джаггермен жұмысын жалғастырды. Сахара аймағындағы кейбір африкалық музыкалық дәстүрлер Disney-дің «Арыстан патшасы» және «Арыстан патшасы II: Симбаның мақтанышы» сияқты шығармаларға да елеулі әсер етті, олар дәстүрлі африкалық музыканы батыс музыкасымен үйлестіреді. «The Lion Sleeps Tonight», «Circle of Life» және «He Lives in You» сияқты әндерде зулу және ағылшын тілдері, сондай-ақ Оңтүстік Африканың isicathamiya және mbube сияқты дәстүрлі африкалық музыкалық стильдері мен қазіргі батыс стильдері біріктірілген. Сонымен қатар, Disney фильмі банту суахили тілінен көптеген сөздерді қамтиды. Мысалы, «hakuna matata» фразасы – суахили тілінде «уайымдама» деген мағына беретін нағыз суахили тіліндегі фраза. Симба, Кову және Зира сияқты кейіпкерлердің аттары да суахили тілінен алынған, олардың мағынасы сәйкесінше «арыстан», «із» және «жек көру». Мириам Макеба, Хью Масекела және Бабатунде Олатунжи Америка Құрама Штаттарында үлкен жанкүйерлер базасын құрған алғашқы африкалық артистердің қатарында болды. 1960 және 1970 жылдары коммерциялық емес афроамерикандық радиостанциялар африкалық музыканы мәдени және саяси миссияларының бір бөлігі ретінде насихаттады. Африка музыкасы тарихи түрде қараларға арналған колледждер мен университеттерде (HBCU) ынталы аудитория тапты және азаматтық құқықтар мен қара күш қозғалысының белсенділеріне әсіресе ұнады.

Афропоп

Африкалық халықтық музыка, көбінесе африкалық поп немесе афро-поп деп аталады, африкалық дәстүрлі музыка сияқты кең және алуан түрлі. Қазіргі заманғы африкалық халықтық музыканың көп бөлігі батыс халықтық музыкасымен өзара әсерлесу арқасында дамыды. Блюз, джаз және румба сияқты көптеген танымал музыка жанрлары Африкадан шыққан музыкалық дәстүрлерден әртүрлі деңгейде туындайды, оларды құл африкалықтар Америкаға әкелді. Бұл ырғақтар мен дыбыстар кейіннен рок, соул музыкасы және ритм-н-блюз сияқты жаңа жанрларға бейімделді. Африкалық халықтық музыка да батыс музыкасының элементтерін, әсіресе музыкалық аспаптар мен студиялық техникаларды қабылдады. 1933 жылы Соломон Линданың "Original Evening Birds" вокалдық тобы құрылды. Линда сауатсыз болғанымен, бала кезінде мал баққанда ән жазған. 1939 жылы шыққан Solomon Linda's Original Evening Birds тобының ең танымал халықаралық хиті "Мбубе" 100 000 данадан астам сатылған алғашқы африкалық жазба болды. Оңтүстік Африканың 20 ғасырындағы ең маңызды әншілерінің бірі – Мириам Макеба, ол 60-шы жылдары әлемдік аудиторияның назарын Африка музыкасына және оның мағынасына аударуда маңызды рөл атқарды. Зензиле Мириам Макеба 1950-ші жылдардан бастап Африканың ең ықпалды және танымал музыканттарының бірі болды. Ол үш топтың құрамында болды, оның ішінде бір әйелдер тобы және тағы екеуі. Ол джаздың барлық түрлерін, дәстүрлі африкалық музыканы және сол кезде Батыс Африкада танымал болған музыканы орындады. Мириам өзінің музыкасының көп бөлігін "мбубе" стилінде орындады, бұл "америкалық джаз, регтайм және англикан шіркеуінің әнұрандарынан, сондай-ақ жергілікті музыка стильдерінен алынған дауыс үйлесімділігі" еді. АҚШ-қа көшіп келгеннен кейін Макебаның паспортымен мәселелер туындады және ол Америкада қалуға мәжбүр болды, ол өзінің африкалық музыкасының көп бөлігіне америкалық үлгі қосты дегенді айтты. Оның дыбыс диапазоны өте кең болды және ол кез келген нотаны оңай орындай алатын. "Африка музыкасының патшайымы" 76 жасында қайтыс болды. Батыс Африкада Фела Кути мен Тони Аллен афробит музыкасын орындады. Феми Кути мен Сеун Кути әкесі Фела Кутидің жолын жалғастырды. Афро-евро гибридтік стилі, кубалық сон, Африкадағы белгілі бір танымал музыкаға әсер етті. Континенттегі алғашқы гитаралық топтардың кейбіреулері кубалық әндерді орындады. Конгоның гитараға негізделген алғашқы топтары өз музыкаларын румба деп атады (бірақ ол румбаға емес, сонға негізделген). Конго стилі соңынан соукус деп аталды. 1972 жылы Камерундық әнші-жазушы және саксофонист Ману Дибангоның халықаралық деңгейде көптеген үлгілер алынған "Soul Makossa" әні шықты. "Soul Makossa" – тарихында ең көп үлгіленген африкалық жазба. 2010 жылғы ФИФА әлем чемпионатының афро-фьюжн және сока тақырыбындағы "Waka Waka (This Time for Africa)" әнінде Шакира мен Фрешлиграундтың қатысуымен макосса үлгісі қолданылды, бұл әскерге арналған құрмет, Golden Sounds тобының Zamina mina (Zangaléwa) әуені. Kalpop – Klassik Nation лейблімен бірге Klassikan патшалық қауымдастықтарында пайда болған музыка жанры. Калпоп – классикалық, африкалық, лингвистикалық (көпмәдениетті) және танымал музыка жанры, ол қазіргі заманғы түрінде 1990 жылдардың ортасында Кенияда пайда болып, кейіннен АҚШ пен Ұлыбританияға тарады. Kalpop музыкасы өсіп келе жатқан жанкүйерлер базасын тапты және жергілікті деңгейде құрылған және жаңадан пайда болатын Kalpop топтарымен (тек Найробиде он үштен астам белсенді жергілікті Kalpop тобы бар) Kalpop тақырыпты әртүрлі және өзара ұйымдастырылған іс-шараларға қатысып, бұл жанрды одан әрі нығайтады. DON SANTO, Badman Killa, Blessed Paul, Cash B, Jay Nuclear, Rekless, G Youts (Washu B және Nicki Mulla), Sleek Whizz, Chizei – Кенияда Kalpop музыкасын ойнайтын көптеген өнерпаздардың бірі. Кейбір африкалық елдер, соның ішінде Кения, Гамбия және Оңтүстік Африка, америкалық музыкаға берілген шамадан тыс эфир уақытына наразылық білдірді. Зимбабведе эфир уақытының 75% жергілікті музыкаға арналуы керек. Қорғау шаралары Зимбабведе Urban Grooves сияқты жаңа жанрлардың пайда болуына әкелді. 2016 жылы Sony Music Нигерияда кеңсе ашып, Африкада іске қосылды. Дәстүрлі түрде батыстың ірі халықаралық студияларының қызметтері Африкада қол жетімді емес, олардың музыкасына деген жергілікті сұраныс пираттық жолмен қанағаттандырылды. 2014 жылдан бастап Visa for Music фестивалі жыл сайын Мароккода өсіп келе жатқан табысқа ие болып, әлемдегі шығармашылық индустрияның кәсіби қызметкерлеріне арналған витриналар, музыкалық клиптер және маркетинг арқылы Африкадан шыққан музыкалық өнерпаздарды таныстырады.