Кіріспе

Гүлді өсімдіктер туысы

Филодендрон – арамгүл тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктердің ірі туысы. 2015 жылғы таңдалған өсімдіктер отбасыларының әлемдік тізімі 489 түрді мойындады, ал басқа көздер түрлердің саны бойынша әртүрлі мәліметтер келтіреді. Түрлер санына қарамастан, бұл туыс Anthurium туысынан кейін Araceae отбасының екінші ірі мүшесі болып табылады. Таксономиялық тұрғыдан Филодендрон туысы әлі толық зерттелмеген, сипатталмаған көптеген түрлері бар. Көптеген түрлері әсемдік үшін және үй ішінде өсіріледі. Бұл атау грек тіліндегі "фило" – "сүйіспеншілік, құрмет" және "дендрон" – "ағаш" сөздерінен шыққан. Филодендрон деген жалпы атауы ағылшын тілінде де осылай қолданылады.

Өсу әдеті

Арасея тұқымдасының басқа тұқымдарымен салыстырғанда, филодендрондарда өсу әдістерінің өте алуан түрлісі бар. Өсу жолдары эпифиттік, жартылай эпифиттік немесе сирек жердегі болуы мүмкін. Кейбіреулері қоршаған ортаға байланысты осы өсу жолдарының комбинациясын көрсете алады. Жартылай эпифиттік филодендрондарды екі түрге бөлуге болады: біріншілік және екіншілік жартылай эпифиттер. Біріншілік жартылай эпифиттік филодендрон өмірін жоғарыда, қанатында, тұқымының өніп шығу орнынан бастайды. Содан кейін өсімдік эпифит ретінде өседі. Ол жеткілікті өлшемге жетіп, жасы ұлғайған соң, орман төңірегіне қарай өсетін ауа тамырларын шығара бастайды. Олар орман төңірегіне жеткен соң, топырақтан тікелей қоректік заттарды алады. Осылайша, өсімдіктің стратегиясы – өмірінің басында қоректік заттардың есебінен жарық алу болып табылады. Кейбір біріншілік эпифиттік түрлердің құмырсқалармен симбиоздық қарым-қатынасы бар. Осы түрлерде құмырсқалардың ұясы өсімдіктің тамырлары арасында өседі, бұл ұяны тұрақтандыруға көмектеседі. Филодендрондарда гүлден тыс нектарийлер болады, олар құмырсқаларды тарту үшін нектар бөліп шығаратын бездер. Филодендрон өз кезегінде, құмырсқалардың ұясынан қоректік заттар алады, ал құмырсқалардың агрессивті мінезі өсімдікті оны жейтін басқа жәндіктерден қорғайды. Екіншілік жартылай эпифиттер өмірін топырақта немесе тұқымдарының өніп шығу орнына өте жақын ағаш діңінің бөлігінде бастайды. Бұл филодендрондар өмірінің басында тамырларын топыраққа жасайды. Содан кейін олар ағашқа көтеріле бастайды және ақырында толығымен эпифиттік болып, жер астындағы тамырларын жояды. Екіншілік жартылай эпифиттер әрдайым өмірін ағашқа жақын бастамайды. Осы филодендрондарда өсімдік ағашты тапқанша жер бойымен ұзын интернодтармен өседі. Олар ағаштың қараңғы көлеңкесі сияқты қараңғы аймақтарға қарай өсіп, қолайлы ағашты табады. Бұл қасиет скотропизм деп аталады. Ағаш табылғаннан кейін, скотропизм тоқтап, филодендрон фототропизмге ауысады, ал интернодтар қысқарады және қалыңдайды. Бірақ көбінесе филодендрондар ағаштарда өнеді.

Жапырақтары

Жапырақтары әдетте үлкен әрі әсерлі, көбінесе лобтары бар немесе терең тілімделген, және сол сияқты, көбінесе немесе аз мөлшерде қауырсынды болуы мүмкін. Олар сондай-ақ сопақ (Филодендрон 'Ақ ханшайым'), сүйір пішіндес, бөлінген (Филодендрон трипартитум) немесе көптеген басқа да пішін нұсқаларында кездеседі. Жапырақтары сабақта кезектесіп орналасқан. Филодендронның ерекше қасиеті – бір өсімдікте жапырақтарының бір түрі ғана бола бермейді. Олардың орнына, жас және ересек жапырақтары болады, олар бір-бірінен күрт айырылуы мүмкін. Өсімдіктің өмірінің басындағы көшет филодендрондарының жапырақтары көбінесе жүрек пішіндес болады. Бірақ, өсіп-жетілгеннен кейін, жапырақтары жас жапырақтардың қалыпты пішіні мен мөлшерін алады. Филодендронның өмірінде кейін, ол ересек жапырақтарды өндіре бастайды, бұл процесс метаморфоз деп аталады. Көптеген филодендрон метаморфозды біртіндеп басады, жас және ересек жапырақтар арасында бірден көзге түсетін айырмашылық жоқ. Жастарға қарағанда әлдеқайда ірі болудан басқа, ересек жапырақтарының пішіні айтарлықтай өзгеше болуы мүмкін. Шындығында, осы айырмашылықтардың салдарынан бұрынғыда маңызды таксономиялық қиындықтар туындаған, нәтижесінде жас және ересек өсімдіктер қате түрде әртүрлі түрлерге жатқызылған. Ересек жапырақтарға айналудың бастамасы айқын түрде әртүрлі болуы мүмкін. Бір себебі – өсімдіктің биіктігі. Екіншілік гемиэпифиттер қараңғы орман төбесінен басталып, ағаштарға өрлеп, жолында жас жапырақтарын көрсетеді. Олар жеткілікті биіктікке жеткенде, ересек жапырақтарына ұқсас жапырақтарды дамыта бастайды. Кішкентай жас жапырақтары жарық аз болатын қараңғы орман төбесі үшін қолайлы, бірақ олар шыңға жеткенде, жарық жеткілікті болғандықтан үлкен ересек жапырақтары тиімді мақсатқа қызмет ете алады. Тағы бір мүмкін себеп – бастапқы гемиэпифиттерде. Бұл филодендрон түрлері әдетте әуе тамырларын төменге жібереді. Тамырлары төмендегі жерге жеткенде, өсімдік бұрын тапшы болған топырақтан қоректік заттарды сіңіре бастайды. Нәтижесінде, өсімдік тез арада ересек жапырақтарына айналып, айтарлықтай өседі. Филодендрон жапырақтарының тағы бір ерекшелігі – бір түрдің екі өсімдігі арасында да пішіні мен мөлшері әртүрлі болуы мүмкін. Осының барлық әртүрлі жапырақ пішіндерінің нәтижесінде, табиғи өзгерістерді морфогенезден ажырату көбінесе қиынға соғады.

Катафиллалар

Филодендрон жаңадан пайда болатын жапырақтарды қоршап, қорғайтын өзгертілген жапырақтар – катафиллалар да өндіреді. Катафиллалар әдетте жасыл, жапырақ сияқты және жапырақты қорғағанда қатты болады. Кейбір түрлерінде олар тіпті шырынды да болуы мүмкін. Жапырақ толыққандай қалыптасқаннан кейін, катафилла көбінесе сабақ пен жапырақтың табаны қосылатын жерде бекітіліп қалады. Филодендрон катафиллалары екі түрге бөлінеді: түсіп қалатын және тұрақты түрлер. Түсіп қалатын катафилла жапырақ қалыптасқаннан кейін одан иіліп, бірте-бірте қоңырланып, кеуіп, соңында өсімдіктен түсіп, сабақта із қалдырады. Түсіп қалатын катафиллалар көбінесе өрмелегіш филодендрон түрлерінде кездеседі, ал тұрақты катафиллалар эпифиттік филодендрон немесе жабысқақ өсімдіктерге тән. Соңғы жағдайда, өсімдіктің қысқа аралықтары катафилланың уақтылы түрде түсуіне кедерілді етеді. Катафиллалар бекітіліп қалады, кеуіп, түйіндерге жалғасқан талшықтарға айналады. Кейбір филодендрон түрлерінде катафиллалар уақыт өте жиналып, түйіндерде ылғалды масса түзеді. Бұл жаңадан шыққан тамырларды ылғалды ұстап, жаңа жапырақтарға майлау эффектін береді.

Тамырлар

Филодендронның әуе және жер асты тамырлары бар. Әуе тамырлары түрлі пішіндер мен өлшемдерде кездеседі және өсімдіктің көптеген түйіндерінен немесе кейде интернодтан шығады. Бір түйіндегі әуе тамырларының саны мен мөлшері тамырлардың бекінуіне қолайлы субстраттың болуына байланысты. Әуе тамырлары екі негізгі функцияны атқарады. Олар филодендронға ағашқа немесе басқа өсімдікке жабысуға, сондай-ақ су мен қоректік заттарды жинауға мүмкіндік береді. Осыған байланысты тамырлар морфологиялық тұрғыдан осы екі санатқа бөлінеді. Ағаштарға жабысу үшін қолданылатын әуе тамырлары әдетте қысқа, көп және кейде тамыр түктерінің қабатымен жабылған болады; ал су мен қоректік заттарды жинау үшін пайдаланылатындары қалың және ұзын болады. Бұл қоректендіруші тамырлар филодендрон бекітілген субстратқа тығыз жабысып, топыраққа қарай тікелей төмен қарай өседі. Жалпы, қоректендіруші тамырлар оң гидротропизм және теріс гелиотропизм көрсетеді. Филодендрон тамырларының ерекшелігі – склерозды гиподермис, яғни эпидермис ішінде орналасқан, бірден бес жасушаға дейін ұзындығы бар цилиндрлі түтікшелер. Склерозды гиподермистің жасушалары созылыңқы және қатайған болады. Эпидермистің астында ұзын жасушалар мен қысқа жасушалардың кезектесіп орналасқан ерекше қабаты бар.

Гүлден тыс нектарийлер

Кейбір филодендрондарда гүлден тыс нектарийлер (гүлдердің сыртында орналасқан нектар өндіретін бездер) болады. Нектар құмырсқаларды тартады, олармен өсімдік өзара пайдалы симбиоздық қарым-қатынаста болады. Нектарийлер өсімдіктің әртүрлі жерлерінде кездеседі, оның ішінде сабақтарында, жапырақ қабықшаларында, жапырақтардың төменгі жағында және гүл серігінде. Нектарийлер құмырсқалардың жейтін тәтті, жабысқақ затты шығарады, бұл оларды берілген филодендронның тамырлары арасында ұя салуға ынталандырады. Кейбір жағдайларда, өндірілген нектар мөлшері тым көп болуы мүмкін, нәтижесінде беті толығымен осы затпен жабылады.

Жыныстық

Филодендрондар көбейуге дайын болған кезде гүлшоғырын шығарады, ол жапырақ тәрізді қапшық – спатадан және оның ішінде орналасқан түтік тәрізді құрылым – спадикс-тен тұрады. Түрлеріне қарай, бір гүлшоғыры немесе қысқа сабақшаларда бір уақытта 11 гүлшоғырына дейін түзілуі мүмкін. Спата көбінесе майлы және әдетте екі түсті болады. Кейбір филодендрондарда спатаның төменгі жағы жоғарғы бөлігінен түсімен өзгешеленеді, ал басқаларында спатаның ішкі және сыртқы беттерінің түсі әртүрлі болады. Ақшыл түсі әдетте ақ немесе жасыл, ал қараңғысы – қызыл немесе қызыл қоңыр. Пеларгонидин – спатадағы қызыл түстің басты пигменті. Спатаның жоғарғы бөлігі жапырақ немесе шеті деп аталады, ал төменгі бөлігі түтікше немесе камера деп аталады, себебі оның негізінде түтікше тәрізді құрылымы бар. Спадикс көбінесе ақ және спатадан қысқа болады. Спадикс-те құнарлы аналық, құнарлы аталық және тозаңсыз аталық гүлдер кездеседі. Құнарлы аталық және аналық гүлдер спадикс-те тозаңсыз аталық гүлдерден тұратын тозаңсыз аймақпен бөлінеді. Бұл тозаңсыз аталық гүлдердің қабырғасы құнарлы аталық гүлдердің аналық гүлдерді тозаңдандырмауын қамтамасыз етеді. Гүлдің орналасуы тік болып келеді: спадикс-тің жоғарғы жағында құнарлы аталық гүлдер, одан кейін тозаңсыз аталық гүлдер, ал құнарлы аналық гүлдер спата түтігі немесе камерасы деп аталатын аймақта төменгі жағында орналасқан. Кейбір филодендрондарда тозаңсыз аталық гүлдердің қосымша аймағы спадикс-тің ең жоғарғы жағында кездеседі. Құнарлы аталық гүлдер тозаң шығарған кезде құнарлы аналық гүлдер көбінесе тозаңдануға дайын болмайды, бұл өздігінен тозаңданудың алдын алады. Өзінің тозаңы жіп тәрізді болып, құнарлы аталық гүлдер орналасқан жерден шығып тұрғандай көрінеді. Жыныстық көбею қоңыздар арқылы жүзеге асырылады, көптеген филодендрон түрлері тозаңдану үшін белгілі бір қоңыз түрінің болуын қажет етеді. Керісінше, көптеген қоңыздар бірден бірнеше филодендрон түрін тозаңдата алады. Бұл қоңыздар филодендроннан басқа, арацеялар тұқымдасынан тыс басқа тұқымдарды да тозаңдата алады. Тозаңдаушы қоңыздар Rutelinae және Dynastinae тұқымдастарының еркектері болып табылады, және бүгінгі күнге дейін гүлшоғырды тозаңдататыны анықталған қоңыздар тек Cyclocephala немесе Erioscelis тұқымдасына жатады. Нелия тұқымдасына жататын басқа да кішірек қоңыздар да гүлшоғырларды аралайды, бірақ олар филодендрондарды тозаңдауға қатыспайды деп есептеледі. Қоңыздарды тарту үшін тозаңсыз аталық гүлдер еркек қоңыздарды тарту үшін феромондарды бөліп шығарады, әдетте, кешкі мезгілде. Бұл процеске, әйел гүлдің ашылуы еркек гүлдің ашылуы қосылады, онда тозаң өндіріледі. Әйел гүлдің ашылуы екі күнге дейін созылуы мүмкін және қоңыздардың кіруі үшін жапырақшаның біртіндеп ашылуын қамтиды. Кейбір деректер жапырақшаның ашылу уақыты жарық деңгейіне байланысты екенін көрсетеді, бұлтты, қараңғы күндерде жапырақша ашық күндерге қарағанда ертерек ашылады. Бұл қоңыздар үшін қауіпсіз көбейетін орын болып табылады. Осылайша, еркек қоңыздар көбінесе әйел қоңыздармен бірге жапырақшада жұптасу мақсатында жүреді. Филодендрон бұл симбиотикалық қатынастан пайда көреді, өйткені еркектер ақырында тозаңмен қапталған жапырақшаны тастап, басқа филодендронның процесін қайталайды, оны тозаңдап, осылайша филодендронға жыныстық көбеюдің құралын ұсынады. Қауіпсіз орын табудан басқа, еркек қоңыздар орталық жерде болудан да пайда көреді, өйткені бұл оларға әйелдерге жұптасуға дайын және қабілетті екенін хабарлауға мүмкіндік береді. Филодендрон гүліне беттеген әйел қоңыздар оның жұптасу ниетімен солай істейтінін біледі, ал жыныстық қатынасқа бейім және жұптасуды қажет ететін әйелдер филодендрон гүлдері өндіретін феромондарды ұстанса, еркектерді таба алатынын біледі. Нәтижесінде, еркек қоңыздар филодендронмен қарым-қатынастан пайда көреді, өйткені олар әйелдерді тарту үшін феромон шығарудың қажеті жоқ, өйткені филодендрондар оны олар үшін жасайды. Сонымен қатар, еркек қоңыздар пайдаға жетеді, өйткені олар тек жыныстық қатынасқа бейім әйелдермен ғана жұптасады, бұл міндетті түрде басқаша емес. Филодендрон еркек қоңыздарға өздері ғана таба алмайтындай тиімді жолмен әйелдерді табуға мүмкіндік береді. Филодендрондар шығаратын феромондар ұрғашы қоңыздар ата қоңыздарды жұптастыру үшін шығаратын феромондарға ұқсас болуы мүмкін. Сонымен қатар, феромондар көптеген түрлерде тәтті, жеміс иісі бар, ал басқаларында көзге түспейтін иісі бар. Бұл симбиозда қоңыздарға тікелей пайда келтіретін барлық қоңыз мінез-құлқы емес: қоңыздарға көбейту артықшылықтарынан басқа, филодендрондар екі түрде тағам береді. Құнарлы аталық гүлдерден шыққан тозаң қоңыздар түн бойы жейді. Екіншіден, тозаңсыз аталық гүлдер, қоңыздар жегенде липидтерге бай. Жапырақша мен спадикс ұсынатын пайдаға байланысты еркек қоңыздар түн бойы жапырақшада болып, жеп, жұптасады. Әдетте, түн бойы жапырақшада бес-он екі қоңыз болады. Сирек жағдайларда, бір уақытта 200 қоңыз байқалған, және көбінесе қоңыздар бір түрге жатады. Бұл симбиотикалық қатынастың тағы бір ерекшелігі, жақсы түсінілмегені, спадикс жапырақшаның қоңыздар үшін ашылуына дейін жылулана бастайтын оқиғалар тізбегі. Бұл процеске термогенез деп аталады. Жапырақша ашылып, қоңыздар келген кезде спадикс әдетте өте ыстық болады; кейбір түрлерде 46°C дейін, бірақ әдетте 35°C шамасында. Термогенез қоңыздардың келуімен сәйкес келеді және олардың қатысуын арттырады. Спадикс-тің жеткен максималды температура сыртқы температурадан шамамен 20°C жоғары болады. Температураның уақытқа қатысты өзгеруі түрлеріне қарай өзгеруі мүмкін. Кейбір түрлерде спадикс температурасы қоңыздар келгенде ең жоғары деңгейге жетеді, содан кейін төмендейді, содан кейін филодендрон қоңыздар кеткенге дайын болғанда қайтадан жоғарылайды. Басқа түрлерде, бірақ, спадикс температурасы тек қоңыздар келгенде ғана ең жоғары деңгейге жетеді, ол шамамен бір күн бойы тұрақты болып қалады, содан кейін біртіндеп төмендейді. Аз түрлер гүлдеу кезінде температураның үш шығын шығынын көрсетеді. Көтерілген температура қоңыздардың метаболизмін арттырады, оларды жапырақшада көбірек қозғалуға және олардың тозаңмен жеткілікті жабылғанын қамтамасыз етеді. Спадикс-ке бекітілген тамшылар түрінде де жабысқақ шайыр өндіріледі, ол тозаңды қоңыздарға жабысуға көмектеседі. Бұл шайыр өндіру қасиеті тек Филодендрон мен Монстераға тән, арацеялар тұқымдасының басқа тұқымдары спадикс-терінде оны өндірмейді. Шайыр филодендронның сабақтарында, жапырақтарында және тамырларында да табылады. Оның түсі жаңа өндірілген кезде қызыл, қызыл, сары немесе түссіз болуы мүмкін. Бірақ, уақыт өте келе, ол ауаға ұшырағанда қоңыр түске айналады. Сонымен қатар, кейбір деректер термогенез қоңыздардың жұптасуын қозғалысқа келтіреді екенін көрсетеді. Ол сондай-ақ феромондарды ауаға таратуға көмектеседі. Спадикс жапырақшаға қатысты 45° бұрышпен ұсталған себебі, жылудың феромондарды ауаға тарату қабілетін барынша арттыру болуы мүмкін. Термогенез үшін энергия көзі сақталған көмірсулар мен липидтерді тотықтыру болып табылады. Спадикс-тің жылуланатын бөлігі – тозаңсыз аймақ. Ол жылуланғанда көмірсулар пайдаланылады, бірақ спадикс максималды температураға жеткеннен кейін липидтер тотықтырылады. Липидтер көмірсуларға айналдырылмайды, бірақ тікелей тотықтырылады. Термогендік реакция...

Гибридтеу

Филодендрондарда будандастыруға кедергі жасайтын физикалық репродуктивтік тосқауылдар өте аз, бірақ табиғатта табиғи гибридтер сирек кездеседі. Мұның себебі филодендрондарда кез келген жарықша тозаңданудың алдын алу үшін географиялық және уақыттық тосқауылдар көп болуы мүмкін. Мысалы, бір уақытта бірнеше филодендрон түрі гүлдеуі немесе бір түрдің қоңызымен тозаңдануы сирек кездеседі. Сонымен қатар, қоңыздар тозаңдататын өсімдіктің биіктігіне қарай таңдау жасайды, бұл гибридтердің пайда болуын азайтатын қосымша шара болып табылады. Осы сыртқы тосқауылдардың нәтижесінде филодендрондар жарықша тозаңдануды болдырмау үшін физикалық механизмдерді дамыту қажеттігін сезінбеген болуы мүмкін. Табиғаттағы гибридтер туралы өте сирек хабар беріледі. Егер олар табылса, көбінесе керемет генетикалық байланыстар байқалады. Әртүрлі бөлімдерге жататын екі филодендронның арасындағы будандастыру сәтті жүзеге асуы мүмкін.

Тарих

Филодендрондардың 1644 жылдан бері Георг Маркграфпен жабайы табиғаттан жиналғандығы белгілі, бірақ оның туысын жинау және жіктеуге жасалған алғашқы, жартылай сәтті ғылыми әрекетті Чарльз Плюмиер жүзеге асырды. Плюмиер Мартиника, Испаньола және Сент-Томас аралдарынан шамамен алты түрді жинады. Одан бері жаңа түрлерді жинау үшін көптеген зерттеулер жасалды, соның ішінде Батыс Үндістанда, Колумбияда және Венесуэлада жаңа түрлерді жинаған Н. Дж. Жакеннің зерттеулері де бар. Осы тарихи кезеңде олар ашқан филодендрондардың атаулары «Арум» туысымен жарияланды, себебі көптеген ароидтер осы туысқа жатады деп есептелді. Филодендрон туысы әлі құрылмаған еді. 17-шы ғасырдың соңы, 18-шы және 19-шы ғасырлардың басында көптеген өсімдіктер «Арум» туысынан алынып, жіктемені жақсарту мақсатында жаңадан құрылған туыстарға қосылды. Генрих Вильгельм Шотт таксономияны жақсарту мәселесін шешіп, 1829 жылы «Филодендрон» туысын жасап, оны сипаттады. Алғашқыда бұл туыс «Philodendrum» деп аталатын, бірақ 1832 жылы Шотт гүлдеу ерекшеліктеріне негізделген филодендрондарды жіктеу әдісін ұсынған «Meletemata Botanica» атты Araceae тұқымдасына жататын өсімдіктерді жіктеу жүйесін жариялады. 1856 жылы Шотт өзінің бұрынғы еңбегінің қайта қаралуын «Synopsis aroidearum» деп жариялады, содан кейін 1860 жылы «Prodromus Systematis Aroidearum» атты соңғы еңбегін жариялады, онда ол «Филодендрон» жіктемесі туралы толыққанды мәліметтер берді және 135 түрді сипаттады.

Қазіргі заманғы жіктеме

Филодендрон әдетте өте ерекшеленеді және көбінесе басқа туыстармен шатастырылмайды, бірақ Anthurium және Homalomena туыстарындағы кейбір ерекшеліктер филодендронға ұқсас келеді. Филодендрон туысы үш кіші туысқа бөлінеді: Меконостигма, Птеромисхум және Филодендрон. 2018 жылы Филодендрон кіші туысы Меконостигманы жеке туыс ретінде, Тауматофиллум деп тану ұсынылды. Филодендрон туысын бірнеше бөлімдерге және кіші бөлімдерге де бөлуге болады. Baursia бөлімі, Philopsammos бөлімі, Philodendron бөлімі (Ахироподиум, Каннифиллиум, Макролонхиум, Филодендрон, Платиподиум, Псороподиум және Соленостеригма кіші бөлімдері), Calostigma бөлімі (Bulaoana, Eucardium, Glossophyllum, Macrobelium және Oligocarpidium кіші бөлімдері), Tritomophyllum бөлімі, Schizophyllum бөлімі, Polytomium бөлімі, Macrogynium бөлімі және Camptogynium бөлімі. Әдетте, гүлшоғыры нақты филодендрон түрін анықтауда маңызды рөл атқарады, себебі ол жапырақтарға қарағанда аз өзгергіш болады. Филодендрон туысын термогенездің байқалатын үлгісіне сүйене отырып ажырату арқылы одан әрі жіктеуге болады, бірақ қазіргі уақытта бұл әдіс қолданылмайды.

Эволюция

Филодендрон Аделонемадан бөлініп, 25 миллион жыл бұрын Жаңа дүниеде Олигоценнің соңында түрленген.

Тарату

Филодендрон түрлері тропикалық Америка және Вест-Индияның әртүрлі көптеген орталарында кездеседі. Көбінесе ылғалды тропикалық ормандарда өседі, бірақ батпақтарда, өзен жағалауларында, жол жиектерінде және тас беткейлерінде де таба аласыз. Олар теңіз деңгейінен 2000 метрден жоғары биіктікте де өседі. Осы туыстың түрлері көбінесе басқа өсімдіктерге өрмелеп немесе ауа тамырларының көмегімен ағаштардың діңіне шығып өседі. Филодендрондар әдетте өзге өсімдіктерге қарағанда көптеп кездесуімен ерекшеленеді, осылайша олар өсетін экожүйенің көзге түсетін маңызды бөлігін құрайды. Олар жол бойындағы ашық жерлерде көптеп табылады. Филодендрондар Австралияда, Тынық мұхитының кейбір аралдарында, Африка мен Азияда да кездеседі, бірақ олар жергілікті емес, әкелінген немесе кездейсоқ қашып кеткен түрлер.

Өсу

Филодендрондарды қоңыржай климатта көлеңкелі жерлерде ашық ауада өсіруге болады. Олар органикалық заттарға бай, ылғалды топырақтарда жақсы өседі. Қоңыржай климатта оларды топыраққа отырғызылған құмыраларда немесе, мысалы, Филодендрон оксикардиумды суға қойылған ыдыстарда өсіруге болады. Бөлмедегі филодендрондар 15-18°C температурада гүлдеп, басқа үй өсімдіктеріне қарағанда төмен жарықта да тіршілік ете алады. Филодендрондар қараңғы жерде де өмір сүре алады, бірақ олар жарыққа көбірек бейім. Жапырақтарды сумен жуып тұру шаң мен жәндіктерді кетіреді. Жақсы дамыған тамыр жүйесі бар құмырадағы өсімдіктерге екі апта сайын әлсіз тыңайтқыш ерітіндісін құю пайдалы.

Көбейту

Жаңа өсімдіктерді кем дегенде екі буыны бар сабақ кесу арқылы өсіруге болады. Кесілген сабақтарды құм мен торф араласқан топыраққа отырғызады. Бұл топыраққа отырғызылған ыдыстар 21–24°C төменгі температурасы бар жылыжайларда орналастырылады. Тамыр жаратылу кезеңінде кесілген сабақтарды тікелей күн сәулесінен қорғау керек. Тамыр жаратқаннан кейін өсімдіктерді үлкен горшоктарға немесе қолайлы климатта тікелей топыраққа отырғызуға болады. Сабақ кесу арқылы, әсіресе төмен өсетін сорттарын, суда да тамырландыруға болады. Төрт-бес апта ішінде өсімдік тамыр жарып, горшокқа отырғызуға дайын болады. Филодендрондарды ауа қабаттану арқылы да көбейтуге болады, бұл – өсімдіктің сабағында жаңа өсімдік құруды қамтитын, көбейтудің бірқатар жетілген әдісі. Егер гүлдейтін өсімдіктер болса, филодендрондарды будандастыру өте оңай, себебі олардың будандастыруға кедергі келтіретін көптеген тосқауылдары жоқ. Дегенмен, будандастырудың кейбір аспектілері филодендронды будандастыруды қиындатуы мүмкін. Филодендрондар көбінесе әртүрлі уақытта гүлдейді, ал гүлдің жапырақшасының (шпата) ашылу уақыты әр өсімдікте әртүрлі болады. Тозаң мен гүл шоғырының өмір сүру мерзімі қысқа болғандықтан, сәтті будандастыру үшін филодендрондардың үлкен коллекциясы қажет. Тозаңды тоңазытқышта пленка контейнерінде сақтау арқылы оның өмір сүру мерзімін бірнеше аптаға дейін ұзартуға болады. Жасанды тозаңдау әдетте тозаңды сумен араластыру арқылы жүзеге асырылады. Содан кейін гүлдің жапырақшасында (шпата) тілік жасалып, сумен араласқан тозаңды құнарлы аналық гүлдерге жағылады. Сосын бүкіл жапырақшаны пластик қаппен жауып, тозаңды судың кебуін болдырмайды, ал бірнеше күннен кейін қапты алып тастайды. Егер гүл шоғыры ұрықтанбаса, ол әдетте бірнеше апта ішінде түсіп қалады.

Қолданылуы

Монстера мен Филодендрон гүлдеген кезде түзілетін шайырларды тригона аралары өз ұяларын салу үшін пайдаланады. Оңтүстік Американың жергілікті халықтары аралардың ұяларынан алынған шайырды қолданады, одан ауа өтпейтін және су өткізбейтін үскір сақиналарын жасайды. Олардың құрамында кальций оксалаты кристалдары болғанымен, кейбір түрлерінің жемістерін жергілікті тұрғындар жейді. Мысалы, Thaumatophyllum bipinnatifidum түрінің тәтті ақ жемістері қолданылады. Бұдан өзге, осы түрдің ауа тамырлары арқан ретінде де пайдаланылады. Филодендрон жапырақтарын Венесуэланың қызыл ұраншы маймылдары да жейді, олар жейтін жапырақтардың 3,1% құрайды. Сонымен қатар, Амазонкадағы Тайвано тайпасы кураренің ерекше рецептін дайындағанда, белгісіз филодендрон түрінің жапырақтары мен сабақтарын қолданады. Жапырақтар мен сабақтар Vochysia ferruginea қабығымен және Strychnos туысына жататын бірнеше түрлердің қабықтарымен араластырылады. Филодендронды балық аулау үшін де қолданады. Колумбиялық Амазонкадағы бір тайпа Филодендрон краспедодромын суға у қосу үшін пайдаланады, бұл балықтарды уақытша жансыздандырып, олар су бетіне көтеріледі, сол жерден оларды оңай ұстауға болады. Уды суға қосу үшін жапырақтарды кесіп, бір-біріне байлап, бірнеше күн бойы ашытуға қояды. Содан кейін осы орамдарды сығып, суға қосады, осылай у таралады. Филодендрон краспедодромумның уыттылығы толыққанды зерттелмеген, бірақ балықтарды уландыруға себеп болатын белсенді заттар ашыту процесінде түзілетін кумариндер болуы мүмкін. Кейбір филодендрон түрлері салтанатты мақсаттар үшін де қолданылады. Колумбияда тұратын Кубео тайпасы Филодендрон инсигнеді емшілер науқастарды емдеу үшін пайдаланады. Олар жапырақ гүлшоласының шырынын қолдарын қызылға бояу үшін қолданады, себебі көптеген мұндай тайпалар қызыл түсті билік символы деп санайды.

Уыттылық

Филодендрондарда 0,7% оксалаттар рафидтер түрінде кальций оксалаты кристалдарының құрамында болуы мүмкін. Егер орташа ересек адам жұтса, өлім қаупі, тіпті мүмкін болса да, өте төмен, бірақ оны тұтыну әдетте денсаулыққа зиянды деп есептеледі. Жалпы алғанда, кальций оксалаты кристалдары адамдарға өте жұмсақ әсер етеді, ал белгілердің пайда болуы үшін үлкен мөлшерде тұтыну қажет. Мүмкін болатын белгілерге сілекейдің артуы, ауыздың күйгендей сезімі, тілдің ісінуі, стоматит, дисфагия, сөйлеу қабілетінің төмендеуі және ісіну жатады. Жапырақтармен тікелей байланыс салдарынан жеңіл дерматит, оның ішінде көпіршіктер мен эритема пайда болуы туралы да хабарлар бар. Алкенил-резорцинолдың химиялық туындылары кейбір адамдарда дерматитке себеп болуы мүмкін деп саналады. Филодендрон майы немесе сұйықтығы көзбен жанасса, конъюнктивит тудыруы мүмкін. Өлімге әкелетін улану өте сирек кездеседі; бір жағдайда нәресте аз мөлшерде филодендронды жегені салдарынан ауруханаға жатқызылып, қайтыс болған. Дегенмен, бұл жағдайды зерттеу екінші зерттеудің нәтижелерімен сәйкес келмейтіні анықталды. Бұл зерттеуде филодендронды жұтқан 127 бала қарастырылды, олардың тек біреуінде ғана белгілер байқалды; 10 айлық бала филодендрон жапырағын шайнағанда үстіңгі ерінінің сәл ісінуі байқалды. Зерттеу сонымен қатар белгілердің емдеусіз жоғалуы мүмкін екенін және бұрын хабарланған ауыр асқынулардың шамадан тыс екенін көрсетті. Мысықтарда филодендронның токсикалық әсері туралы мәліметтер келіспейді. Бір зерттеуде 72 мысықтың улануы қарастырылды, олардың 37-сі өлді. Уланған мысықтардың белгілері: қозу, спазм, ұстамалар, бүйрек жетіспеушілігі және энцефалит. Бірақ, басқа бір зерттеуде үш мысыққа Philodendron cordatum түтікше арқылы тамақтандырылды және оларда жедел улану белгілері байқалмады. Бұл зерттеуде екі ересек мысық пен бір мысық балаға сумен араластырылған жапырақтар берілді, содан кейін оларды бақылап, кейін эвтаназия жасалды, содан кейін олар тілді. 2,8, 5,6 және 9,1 г/кг дозалары қолданылды, ең жоғары дозасы кез келген үй мысығының жұтуынан әлдеқайда көп болды. Мысықтарда бұрынғы эпидемиологиялық зерттеулерде анықталған белгілер байқалмады және олар қалыпты көрінді. Некропсиядан токсикалық әсерді көрсететін ештеңе табылмады. Бұрынғы эпидемиологиялық зерттеулердің қате болуы мүмкін екені болжанады, себебі ауру мысықтар өздерінің ауруларын жеңілдету үшін өсімдіктерді жеуге бейім болуы мүмкін. Егер бұл дұрыс болса, онда мұндай зерттеулер мысықтардың ауруын филодендрондарға дұрыс емес жатқызуы мүмкін. 100 мг Philodendron cordatum жапырақтары дистильденген суға араластырылып, алты тышқанға берілді. Үш тышқан өлді. Осы тәжірибе 100 мг P. cordatum сабақтарымен үш тышқанда қайталанды және олардың ешқайсысы өлген жоқ. Сонымен қатар, Philodendron sagittifolium жапырақтары мен гүлдері 100 мг дозада тышқандарға ауызша берілді. Әр жапырақ пен гүл үшін үш тышқан қолданылды; ешбір тышқан өлмеді. Ұқсас тәжірибелер P. cordatum өсімдіктерінің жапырақтары мен сабақтарымен жүргізілді, бірақ дозаны ауызша берудің орнына, 3 г өсімдік экстрактысын жапырақтарынан немесе сабақтарынан қолдана отырып, ішекке инъекция жасалды. Алты тышқанға жапырақтан алынған экстракт инъекцияланды, олардың бесеуі қайтыс болды. Сегіз тышқанға сабақтан алынған экстракт инъекцияланды, олардың екеуі қайтыс болды.