Кіріспе

Оаху (/oʊ/'/ɑː//h//uː/ ohAHhoo) (гавай: Оʻаху) – Гавайи аралдарының ең көп халқы бар және үшінші үлкен аралы. Оаху аралы мен Солтүстік-Батыс Гавайи аралдары Гонолулу қаласы мен округін құрайды. Штаттың астанасы Гонолулу, Оахудың оңтүстік-шығыс жағалауында орналасқан. 2021 жылы Оахуда 995 638 адам тұрды, бұл 2010 жылғы 953 207 адамнан көп (АҚШ-тың Гавайи штатының жалпы 1 455 271 халқының шамамен 70 пайызы, олардың шамамен 81 пайызы Гонолулу қалалық аймағында немесе оның жанында тұрады).

Атауы

Гавайидегі Оаху аралын көбінесе "Қонақтар жиналатын орын" деп атайды (немесе аударғанда). "Қонақтар жиналатын орын" деген аударманы 1922 жылы "Hawaiian Almanac" кітабының авторы Томас Трум ұсынған. Трум ʻokina белгісін назардан тыс қалдырған немесе қателесіп орналастырған болуы мүмкін, себебі гавай тіліндегі "ʻo ahu" тіркесін "заттарды жинау" деп аударуға болады (ʻo – бастауыш белгісі, ал ahu – "жинау" мағынасын білдіреді). Оаху атауының гавай тілінде, осы жердің атын білдіргеннен басқа, нақтылы мағынасы жоқ.

Тарих

Аралға кем дегенде б.з. 3 ғасырынан бері адамдар қоныстанған. 304 жыл өмір сүрген Оаху патшалығын бір кезде Гавай аралдарындағы ең ежелгі алии билеген. Оахудың алғашқы ұлы патшасы – заң шығарушы Маʻиликукахи болды, одан кейін көптеген монархтар таққа отырды. Куалии – соғысқа құмар патшалардың біріншісі, оның орнын ұлдары басты. 1773 жылы Эланидің ұлы Кахахана таққа отырды. 1783 жылы Мауи патшасы Кахекили II Оахуды жаулап алып, биліктегі әулетті құлатып, ұлы Каланикупулені Оаху патшасы етіп, Оахуды марионеттік мемлекетке айналдырды. Ұлы Камехамеха Нуʻуану шайқасында Каланикупуленің әскерін жеңді. Камехамеха 1795 жылы Оахуды жаулап алып, Гавайи Корольдігін құрды. Гавайи 1810 жылы Кауаи және Ниихау аралдары король Каумуалииге бағынып бергенге дейін біріктірілмеген. Камехамеха III 1845 жылы астанасын Мауи аралындағы Лахайнадан Оаху аралындағы Гонолулуға көшірді. Кейінірек патшалық отбасының басқа мүшелері салған ʻИолани сарайы бүгінге дейін тұр және Америка құрылығындағы жалғыз патша сарайы. Оаху 1778 жылғы 19 қаңтарда капитан Джеймс Куктың үшінші Тынық мұхиты экспедициясы барысында HMS Resolution экипажы алғаш көрген Гавай аралдарының бірі болды. HMS Discovery кемесімен бірге экспедиция Тынық мұхитының солтүстігінде осындай биік аралдарды тауып таң қалды. Оахуға еуропалықтар 1779 жылғы 28 ақпанда ғана келді, ол кезде капитан Чарльз Клерк HMS Resolution кемесімен Ваймеа шығанағына қонды. Клерк 14 ақпанда Кеалакекуа шығанағында (Гавай аралы) Джеймс Кук қаза болғаннан кейін кемеге қолбасшылық етіп, аралдарды Солтүстік Тынық мұхитына тастап кетті. Гавай аралдарын ашумен бірге аурулар, масалар және агрессивті шетелдік жануарлар да келді. Бұл жат түрлерге тікелей емес, жай ғана қатысу Гавайи халқы мен ортасына қайырсыздан зиян келтірді. 1941 жылғы 7 желтоқсан күні таңертең Жапон императорлық теңіз күштері Оаху аралындағы Перл-Харборға шабуыл жасады, бұл АҚШ-ты Екінші дүниежүзілік соғысқа тартты. Шабуылдың мақсаты – американдықтардың соғысуға деген құлшынысын жойып, оларды бірден бейбітшілікке шақыру, АҚШ Әскери-теңіз күштерінің Тынық мұхиты флотына және оны қорғаған Әскери-әуе күштері мен Теңіз әскерінің әуе күштеріне шабуыл жасау болды. Шабуыл салдарынан 12 американдық соғыс кемесі зақымдалды немесе жойылды, 188 ұшақ жойылды, 2335 американдық әскери қызметкері мен 68 азамат қаза тапты (олардың 1177-сі USS Arizona кемесінің қирауынан туды). Бүгінде Оаху туризм мен сауданың орталығына айналды. Жыл сайын бес миллионнан астам турист (көбінесе континенттік АҚШ және Жапониядан) осы жерге келіп тұрады.

Климат

Оаху сонымен қатар тарихтағы ең ұзақ жаңбыр жауғанымен танымал, ол 200 күн қатарынан созылды. 1993 жылдың 27 тамызынан 1994 жылдың 30 сәуіріне дейін Kāneʻohe Ranch шаруашылығында 247 күн бойы жаңбыр жауды. Оаху аралының орташа температурасы шамамен. Аралы маусымнан қазанға дейін ең жылы болады. Қыс салқын болғанымен, әлі де жылы, орташа температурасы .

География

Оаху аралының ұзындығы 71 шақырым, ал ені 48 шақырымды құрайды. Оның жағалау сызығының ұзындығы 365 шақырымға жетеді. Форд аралы және Канеохе шығанағындағы, сондай-ақ шығыс (жел соғатын) жағалаудағы кіші аралдарды есепке алғанда, аралының жалпы ауданы 596,7 шаршы миль (1,545 км²) болып табылады, бұл оны АҚШ-тың 20-шы ең үлкен аралына айналдырады. Аралда штаттың астанасы және ең ірі қаласы – Гонолулу орналасқан. Әкімшілік бөлімше ретінде Оаху толығымен Гонолулу округіне қарасты, бірақ Гонолулу оның оңтүстік-шығыс бөлігін ғана қамтиды. Оахудың әйгілі нысандарына Вайкики, Перл-Харбор, Даймонд-Хед, Ханаума, Канеохе шығанағы, Кайлуа шығанағы, Солтүстік жағалау және курорттық Ko Олина жатады. Арал екі жеке қалқан тәрізді жанартаудан – Вайанаэ және Коолау жоталарынан тұрады, олардың арасында кең аңғар немесе қырат (Оахудің орталық жазығы) орналасқан. Ең биік нүктесі – Уайанаэ жотасындағы Каала, теңіз деңгейінен 1220 метр биіктікке көтеріледі.

Туризм

Оаху, Гавайи штатының қалған бөлігімен бірге, жергілікті экономиканың басты драйверы ретінде туризмге тәуелді. Аралдың төңірегіндегі Ала Моана жағажайы, Ханаума шығанағы, Канеохе шығанағы, Ко Олина жағажай паркі, Вайкики жағажайы сияқты танымал туристік орындар бар. Сонымен қатар, Ала Моана орталығы, Бишоп мұражайы, Гонолулу өнер мұражайы, ʻИолани сарайы және Куалоа ранчосы да туристер арасында кең танымал.