Кіріспе
Гавайи патшалығының мүрагері және гавайи саясаткері (1871–1922)
Джона Кухио Каланияноле (26 наурыз 1871 – 7 қаңтар 1922) – 1893 жылы американдық және еуропалық бизнесмендер коалициясы құлатқанға дейін Гавайи Корольдігінің ханзадасы болған. Кейін ол Гавайи территориясының өкілі ретінде АҚШ Конгресіне делегат болып сайланды, сондай-ақ Конгрестің туған ханзадасы болған жалғыз мүшесі атанды. Кухио көбінесе Ке Алии Мака‘айнана (Халықтың ханзадасы) деп аталды және гавайи халқын сақтау мен күшейтуге жасаған тырыстарымен кеңінен танымал.
Ерте өмір
Каланияноле 1871 жылдың 26 наурызында Кауаи аралындағы Колоа округінің Кукуикула поселкесінде дүниеге келген. Көптеген алийлер (гавайи ақсүйектері) сияқты оның әулеті күрделі болған, бірақ ол Кауаидің соңғы билеушісі Каумуалиидің мұрагері болды. Ол анасының әкесі Кухио Каланияноле, Хилоның жоғары дәрежелі басшысы, және әкесінің әкесі Джона Пиикой, Кауаидің жоғары дәрежелі басшысының құрметіне аталған. Оның гавайилік есімі Кухио "тұрғанда алға еңкейген басшы" деп аударылады, ал "Kalanianaʻole" – "амбициялы басшы" немесе "ешқашан қанағаттанбайтын басшы" деген мағынаны білдіреді.
Білім
Ол Оаху аралындағы Гонолулудегі Сент-Албан колледжінде, қазіргі 'Иолани мектебінде және Оаху колледжінде, қазіргі Пунахоу мектебінде оқыды. 1870 жылдары Сент-Албандағы француз тілінен сабақ беретін мұғалім жас жігіттің көзінің қалай қуанышпен жылтырағанын және оның бетінен күлімсіреу кетпегенін айтты. "Ол өте сүйкімді, кішкентай Купидон суретіндегідей", - деді мұғалім Пьер Джонс. "Принц Купидон" деген лақап аты Принц Кухиоға өмірінің соңына дейін берілді. Негізгі білімін аяқтағаннан кейін ол оқуын жалғастыру үшін шетелге сапарлады. Оның інісі, король Калакауа, болашақ гавай басшыларының білімін кеңейтуді қолдады және 1880 жылы «Гавай жастары шетелде» бағдарламасын құрды. Гавай үкіметі Кухио мен оның екі інісі Кавананакоа мен Келиʻиахонуиді 1885 жылы Калифорния штатының Сан-Матео қаласындағы Сент-Мэтью мектебіне оқуға жіберді. Келиʻиахонуи 1887 жылы мектептен үйге қайтып келе жолда қайтыс болды. 1890 жылы Кухио мен Кавананакоа Ұлыбританиядағы мектептерге жіберілді. Бұл олардың туысы Кайлуаниді де Англияға оқуға жібергеннен кейін бір жыл өткен соң болды. Ол Англиядағы Корольдік ауыл шаруашылығы колледжінде оқыды, содан кейін Англиядағы бизнес мектебін бітірді. Ол футбол және велосипедпен жүгіру сияқты спорт түрлерінде өте жақсы мерген және спортшы ретінде танылды.
Серфинг
Сан-Матеода оқып жүргенде Кухио және оның бауырлары Санта-Круз жағажайында Тынық мұхитында серфинг жасады. Бауырластар жергілікті тұрғындарға гавайилік серфинг спортын көрсетіп, 1885 жылы Калифорнияда серфинг жасаған алғашқы адамдар болды. 1890 жылдың қыркүйегінде Кавананакоа мен Кухио Ұлыбритания аралдарында серфинг жасаған алғашқылар болып, Англияның солтүстігіндегі Бридлингтон жағажайында ағылшын тілінен сабақ берген Джон Райтсонға серфинг үйретті.
Калакауа әулетінің ханзадасы
Камехамеха әулетінің билігі 1872 жылы король Камехамеха V-нің өлімімен аяқталып, король Луналило 1874 жылы қайтыс болғаннан кейін Калакауа әулеті Гавайи корольдігінің тағына отырды. Ол 1878 жылы әкесі, 1884 жылы анасы қайтыс болғаннан кейін жетім қалды. Каланияноланы оның аналық әпкесі болған король Давид Калакауаның әйелі, королева Капиолани асырап алды. Бұл практика ханай деп аталады, ол ежелгі Гавайиде кеңінен қолданылатын дәстүрлі асырау әдісі еді, бұл Каланияноланы Патшалықтың ханзадасы етті. Калакауа 1891 жылы қайтыс болғаннан кейін Лилиуокалани патшайым болды және ол Каланияноланы қолдауын жалғастырды. Ол Ішкі істер және Кеден басқармасында төменгі лауазымда жұмыс істеді. Бірақ 1893 жылы Гавайи Корольдігінің құлауынан бастап, алдымен Гавайидің Уақытша үкіметі, содан кейін монархтардың рөлі жоқ республика билікке келді.
Төңкерістен кейінгі іс-шаралар
Жиырма төрт жасында ол 1895 жылы Уилкокстың Гавайи Республикасына қарсы көтерілісіне қатысты. Көтерілісшілер Республика әскерлері мен полициясына тең келмеді, жаулық басталғаннан кейін көп ұзамай бүлікшілердің бәрі жеңіліп, тұтқындалды. Кухио бір жылға бас бостандығынан айырылды, ал басқалары мемлекетке қарсы сатқындық жасады деген айыппен өлім жазасына кесілді (кейіннен түрме жазасына ауыстырылды). Кухио өзінің мерзімін толық өткерді. Оның никелескен әйелі Элизабет Кахану Каланияноле оны күнделікті келіп көріп тұрды. 1898 жылы АҚШ Гавайиді аннексиялады, ал 1900 жылы Гавайи территориясы құрылды. Оның туысы ханшайым Каиулани және оның тәтесі, Кухио мен оның бауырына мүлкін қалдырған королева-ана Капиолани 1899 жылы қайтыс болды. Осы қайғылы оқиғаларға жауап ретінде Кухио және оның әйелі 1900 жылдың наурыз айынан 1901 жылдың қыркүйегіне дейін Гавайиден кетіп, АҚШ және Еуропаны аралады, онда оларды патшалармен тең көріп құрметтеді. Ол Оңтүстік Африкаға сапар шекті, онда Британ армиясына қосылды немесе Екінші Бур соғысында бақылаушы ретінде армиямен бірге болды. Ол 1903 жылдың 4 наурызынан өмірінің соңына дейін қызмет етті және барлығы он сайлауда жеңіске жетті. Осы кезеңде ол округ деңгейінде жергілікті басқаруды құрды, Гавайиде қазірге дейін сақталған округ жүйесін жасады. Ол осы мемлекеттік қызмет лауазымдарына гавайиліктерді тағайындады. Бұл әрекет 19 ғасыр американдық саясатындағы саяси демеушілік жүйесін және гавайилік басшылардың сенімді адамдарына игілікпен билік беру дәстүрімен біріктірді. 1903 жылы Кухио 1904 жылы алғаш рет Камегамеха күнін тойлауға арналған Камегамеха I патшалық орденін қайта ұйымдастырды. Ол 1919 жылы Камегамеха I-нің өлімінің 100 жылдығын атап өтуді ұйымдастыруға көмектесті. 1919 жылы Кухио Конгреске Гавайи штатының құрылуы туралы алғашқы заң жобасын енгізді. Оның іске асуына қырық жыл уақыт кетті.
Әйелдердің сайлау құқығы
1915 жылы аумақтағы саяси партиялар Кухиодан АҚШ Конгресіне аумақтық заң шығарушы органның әйелдердің сайлау құқығын анықтау құқығын сұрап заң жобасын енгізуді өтінді. Гавайи территориясын құрған және федералдық конституцияға қайшы келетін жергілікті деңгейде сайлау құқығын беруге аумақтық заң шығарушы органға тыйым салған Органикалық акті бұл мәселеге кедергі келтірді. Кухио Конгрестен бұл мәселеге назар аудармады, бірақ 1916 жылы оны қайта көтерді. 1917 жылы Кухио сенатор Джон Ф. Шафорт ұсынған тағы бір заң жобасын АҚШ Конгресіне ұсынды. Бұл заң жобасы Гавайи территориясына сайлау құқығын өздігінен шешуге мүмкіндік беретін болды. 1918 жылы Жаңа Англиялық суфражистка Альмира Холландер Питман, Гавайи басшысы Киноʻолеолилиханың ұлына үйленген, осы заң жобасын қабылдауға сәтті көмектесті. Питман Кухиоға көмектесу үшін саяси байланыстарын пайдаланды. Заң жобасы 1918 жылдың маусым айында бекітілді. Органикалық актіге түзетулер енгізілгеннен кейін, Гавайи заң шығарушы органы 1919 жылдан 1920 жылға дейін әйелдерге сайлау құқығын беру туралы мәселені талқылады. Гавайи территориялық Сенаты мен Гавайи территориялық Өкілдер палатасы арасындағы келіспеушіліктерге байланысты мәселе шешілмей қалды: заң жобасы 1919 немесе 1920 жылғы алғашқы сайлауда күшіне ене ме, әлде мәселені референдум шешуі керек пе? Жергілікті заңнама қабылданбады, себебі келесі жылы Конгресс сайлау құқығын бекіткен Он тоғызыншы түзетуді қабылдады.
1921 жылғы Гавай үйлер комиссиясы туралы заң
Осы кезеңде 1921 жылы Гавайи үйлер комиссиясы туралы заң қабылданды. Кухионың тілегіне қарамастан, Заң бенефициарлардың қанындағы гавайилік тектің мөлшерін (ата-аналарының гавайилік тайпадан екенін) растауын талап етті және меншік құқығын берудің орнына жерді жалға берді, осылайша мәңгілік мемлекеттік институт құрылды. Бұл заң және одан кейін қабылданғандар гавайилік саясатта әлі де даулы болып табылады және Акака заң жобасы сияқты соңғы заңдарды негіздеу үшін қолданылды. Кухио 1921 жылдың 16 қыркүйегінен бастап алғашқы Гавайи үйлер комиссиясының құрамында қызмет етті.
Өлім және жерлеу
Кухио 1922 жылдың 7 қаңтарында қайтыс болды. Оның денесі Оаху аралындағы Нуануда орналасқан Мауна Ала атты Корольдік мавзолейдегі патшалық отбасының қабіріне қойылды. Оның әйелі Кахану оның құрметіне мавзолейдегі шіркеуді өз қаражатымен (кейіннен аумақтық үкімет тарапынан өтелді) жаңартып, күлдірді.
Жеке өмір
1888 жылы Калакауа Кухионы Жапонияға жіберді, онда ол жапон үкіметінің қонағы болды. Ол Кухионың жапон ханшайымына үйленсін деп тіледі, бірақ бұл саяси одақ ешқашан іске аспады. 1894 жылдың 29 қаңтарында, ханшайым Каиулани он тоғыз жасқа толғанда, Лилиуокалани оған ханзада Дэвид Кавананакоаға, ханзада Жона Кухио Каланиянолеға немесе аты-жөні айтылмаған жапон ханзадасына (сол кезде Лондонда оқып жүрген) үйленуді қарастыруын сұрап хат жазды. Ол оған: «Халық сіздің біреуіне немесе екеуіне үйленуін қалайды, сонда бізде көп [А]лиілер болады. Дәуіт хан немесе оның інісінен басқа, таққа талапкер бола алатын басқа ешкім жоқ» деп еске салды. Каиуланидің Лилиуокаланидің ұсынысына жауап беруіне бес ай уақыт кетті. 1894 жылдың 22 маусымындағы хатында Каиулани қажет болмаса, махаббатпен үйленгенді жөн көретінін айтып: «Мен сүймеген адамға үйлену дұрыс емес деп ойлаймын» деді. Кухио Елизавета Кахану Кааувайға үйленді.
Мұра
Кухио көшелер, жағажайлар мен серфингке арналған орындар арқылы еске алынады, оның туған жеріне жақын Поипудағы Кухио жағажай паркі, Принц Кухио Плаза сауда орталығы және оның құрметіне аталған Принц Кухио федералды ғимараты. 26 наурыздағы Принц Кухио күні – Кухионың туған күнін құрметтейтін мемлекеттік мереке. Гавайидегі үш мемлекеттік мектеп те оны құрметтейді: Гонолулудағы Калани жоғары мектебі, Гонолулудағы Принц Джона Кухио бастауыш мектебі және Гавайи аралындағы Хилоға жақын Папаику қаласындағы Принц Джона Кухио Каланияноле бастауыш және толық емес орта мектебі.