Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Гавайи королевасы (1768–1832) басқа да ұқсас есімдер иелері
Queen consort of Hawaii (1768–1832)
other people with similar names
Каахуману (17 наурыз 1768 – 5 маусым 1832) ("қауырсын жамылғысы") – Гавайи Корольдігінің королевасы және Кухина Нуи ретінде регент қызметін атқарды. Ол король Камехамеха I-нің сүйікті әйелі және сонымен қатар саяси тұрғыдан ең ықпалды болды, сондай-ақ оның алғашқы екі мұрагері билік еткен кезде Корольдікте маңызды билікке ие болды.
Kaʻahumanu (March 17, 1768 – June 5, 1832) ("the feathered mantle") was queen consort and acted as regent of the Kingdom of Hawaiʻi as Kuhina Nui. She was the favorite wife of King Kamehameha I and also the most politically powerful, and continued to wield considerable power as co ruler in the kingdom during reigns of his first two successors.
Ерте өмір
Каахуману Гавайи аралындағы Мауи аралындағы Ханадағы Пуу Кауики атты үңгірде дүниеге келді. Ол 17 наурыз 1768 жылы туған. Қазіргі Каахуману қоғамы өзінің атауын алған адамның туған күнін наурыздың 17-сінде тойлайды. Оның әкесі – Кеʻеаумоку Папаʻиахиахи, Гавайи аралынан қашқан алиʻи (ақсүйек), ал анасы – Намаханакалелеокалани, король Кекаулике Каланинуи Куи Хоно и Камокудың қызы және оның жартылай інісі, Мауидің қайтыс болған королі Камехамеха Нуидің әйелі. Анасы арқылы ол Мауидің көптеген корольдерімен туыс. Әкесі арқылы ол Камехамеха I-нің үшінші туысы болды, екеуінің де ортақ ата-бабасы – Гавайи аралының принцессасы Каланикаулелейииви. Ол әкесі қашып жүрген кездегі қарсыласы Қахекилинуиʻахуманудың есімімен аталған. Оның бауырлары – Гавайи аралының губернаторы Джон Адамс Куакини, ханыша Калакуа Кахеихеимали және Мауи губернаторы Джордж Кеʻеаумоку II. Оның әкесі Камехамеха I-нің кеңесшісі және досы болды, соңынан Мауидің корольдік губернаторы атанды. Ол Каахумануға он үш жасында үйленуге мүмкіндік жасады. Камехамеханың көптеген әйелдері болғанмен, Каахуману оның сүйіктісіне айналды және аралдарды біріктіру үшін соғысын қолдады.
Kaʻahumanu was born in a cave called Puu Kauiki in Hāna on the Hawaiian island of Maui. She was born on 17 March 1768. The present Kaahumanu Society celebrates the birthday of its namesake on March 17. Her father was Keʻeaumoku Papaʻiahiahi, a fugitive aliʻi (noble) from the island of Hawaiʻi, and her mother was Nāmāhānaikaleleokalani, daughter of King Kekaulike Kalani nui Kui Hono i Kamoku and the wife of her half brother the late king of Maui, Kamehameha Nui. Through her mother she was related to many kings of Maui. Through her father, she was the third cousin of Kamehameha I, both sharing the common ancestor, Princess Kalanikauleleiaiwi of the island of Hawaiʻi. She was named after her father's rival, Kahekilinuiʻahumanu because it was from him that her father was fleeing at the time. Her siblings include Governor John Adams Kuakini of Hawaii island, Queen Kalākua Kaheiheimālie, and Governor George Keʻeaumoku II of Maui. Her father became an advisor and friend to Kamehameha I, eventually becoming royal governor of Maui. He arranged for Kaʻahumanu to marry him when she was thirteen. Kamehameha had numerous wives but Kaʻahumanu would become a favorite and encouraged his war to unify the islands.
Корольдік регент
Қаахуману Камехамеха І-нің сүйікті әйелдерінің бірі және оның ең күштісі болды. 1819 жылдың 8 мамырында Камехамеха қайтыс болғаннан кейін Қаахуману, марқұм патшаның Хавай Корольдігін 22 жастағы ұлы Лихолихомен, Камехамеха II есімін алған, бірге басқаруды қалағанын жариялады. Кеңесшілер кеңесі келісіп, оған кухина нуи лауазымын берді, ол қазіргі заманғы премьер-министрге ұқсас еді. Оның билік базасы өсті және ол Камехамеха II және Кауикеаулидің билігі кезінде, Камехамеха III ретінде таққа отырған Король Регент ретінде билік етті. Қайталайтын болсақ, Қаахуману өз заманынан озып, туған гавайилік әйелдердің құқықтарын қорғады, бірақ бұл оның өзіне тиімді болды. "Ай Ноа" (еркін тамақтану) деп белгілі болған оқиғада Қаахуману, оның қайтыс болған күйеуінің тағы бір әйелі, Камехамеха II билігі кезінде Король Регент болған Кеопуоланимен бірге, жас патшамен бір үстелге отырып тамақтануға келісті. Сонымен қатар, ол патшалықтың кахуна нуи (Бас жұбы) – Хевахеваны, капуды жоюға жасаған әрекеттерін қолдауға көндірді. Капудың маңызды ережесін бұзу оның өліміне әкелуі керек еді, бірақ оның ұлы оны өлтіруден бас тартты; осы оқиға монархияның капуға деген қолдауын жойды және жүйенің тыйым салынғандығына әкелді.
Kaʻahumanu was one of Kamehameha I's favorite wives and his most powerful. Upon Kamehameha's death on May 8, 1819, Kaʻahumanu announced that late king had wished that she share governance over the Kingdom of Hawaiʻi with his 22 year old son Liholiho, who took the name of Kamehameha II. The council of advisors agreed and created the post of kuhina nui for her, which was similar to co regent or modern day prime minister. Her power base grew and she ruled as Queen Regent during the reigns of both Kamehameha II and Kauikeaouli, who assumed the throne as Kamehameha III. In some ways Kaʻahumanu was ahead of her time and championed the rights of native Hawaiian women, although this was to her own advantage. In what became known as the 'Ai Noa (free eating), Kaʻahumanu conspired with Keōpūolani, another of her late husband's wives who was also a Queen Regent during the reign of Kamehameha II, to eat at the same table with the young king. Notably, she also convinced the Kahuna nui (translatable to High Priest) of the kingdom, Hewahewa, to support her efforts to abolish the kapu. Breaking a major kapu should have resulted in her death, but her son refused to kill her; this event effectively broke the monarchy's support of the kapu, and resulted in the system being outlawed.
Кауаидің Каумуалии
Кауаи аралы мен оның бағынышты Ниихау аралы ешқашан Камехамеханың күшімен жаулап алынбаған. Жылдар бойы қарсылық көрсеткеннен кейін, олар Камехамеханың флотының алдында қан төгілмей капитуляция жасау туралы келісімге келді. 1810 жылы аралдың патшасы Каумуалии Камехамехаға қарасты болды. Камехамеха I қайтыс болғанда, Камехамеха II және Каахуману Кауаи патшалықтан бөлініп кетеді деп қорқыды. Бірлікті сақтау үшін олар 1821 жылдың 9 қазанында Каумуалииді құпия түрде алып кетіп, Каахуману оны мәжбүрлеп үйлендірді. 1824 жылы Каумуалии қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы Хумехумның көтерілісі басып жаншылғаннан соң, ол оның тағы бір ұлы Кеалииахонуиге үйленді.
The island of Kauaʻi and its subject island Niʻihau had never been forcibly conquered by Kamehameha. After years of resistance they negotiated a bloodless surrender in the face of Kamehameha's armada. In 1810 the island's King, Kaumualiʻi, became a vassal to Kamehameha. When Kamehameha I died, Kamehameha II and Kaʻahumanu feared Kauaʻi would break away from the kingdom. To preserve the union they kidnapped Kaumualiʻi on October 9, 1821, and Kaʻahumanu married him by force. After Kaumualiʻi died in 1824, and a rebellion by Kaumualiʻi's son Humehume was put down, she married his other son Kealiʻiahonui.
Мәсіхшілікті қабылдауы
1824 жылы сәуірде Каʻахуману протестанттық христиан дініне өткенін жария етіп, өкілдерін осы дінге шомылдыру рәсімінен өтуге шақырды. Сол жылы ол Гавайиге христиандық этика мен құндылықтарға, сондай-ақ Он Буйрыққа негізделген алғашқы заңдар жинағын ұсынды. Каʻахуману 1825 жылдың 5 желтоқсанында бүгінде Каваиахаʻо шіркеуі орналасқан жерде шомылдырылды. Ол "Элизабет" есімін қабылдады. Миссионерлер Каʻахумануды Хонолулуде Тыныштық Анасы соборының құрылған Рим-католик шіркеуін аралдан қууға көндірді. 1827 жылдың 7 шілдесінде ол алғашқы католик миссионерлерін елден кетуге бұйырды. 1830 жылы Каʻахуману католик іліміне тыйым салатын заңға қол қойды және оны бұзғандарды елден қуумен қорқытты. 1832 жылы Каʻахуману Мауи аралына сапар шегіп, қазіргі Каʻахуману шіркеуі орналасқан жерге келді, онда Джонатан Смит Грин басқаратын қызметтерге куә болды. Мұны көргеннен кейін патшайым Каʻахуману конгрегационалистер миссиясынан тұрақты шіркеу құрылысына өзінің есімін беруді сұрады. Алайда, бұл өтініш 1876 жылға дейін орындалмады, сол кезде Эдвард Бейли осы жерде төртінші және қазіргі ғимаратты салып, оған патшайымның есімін берді. 1832 жылы қайтыс болғаннан кейін, Камехамеха III патшасының ішіндегі бірқатар басшылар бұл тыйымды елемеді. Алайда хула 1886 жылы Калакауа патшаның тұсында ғана қайтадан ашық түрде тойланды: "Хула – жүректің тілі, сондықтан Гавайи халқының жүрек соғуы". Каʻахуманудың хулаға қатысты саясаты одан бері осы өнер түрінің қабылдануына әсер етіп келеді.
In April 1824, Kaʻahumanu publicly acknowledged her conversion to Protestant Christianity and encouraged her subjects to be baptized into the faith. That same year, she presented Hawaiʻi with its first codified body of laws modeled after Christian ethics and values and the Ten Commandments. Kaʻahumanu was baptized on December 5, 1825, at the site where Kawaiahaʻo Church stands today. She took the name "Elizabeth". Missionaries persuaded Kaʻahumanu that the Roman Catholic Church, which had established the Cathedral of Our Lady of Peace in Honolulu, should be removed from the island nation. On July 7, 1827, she ordered the first Catholic missionaries to leave. In 1830, Kaʻahumanu signed legislation that forbade Catholic teachings and threatened to deport whoever broke the law. In 1832, Kaʻahumanu visited Maui, and came to the site of what is now Kaʻahumanu Church, witnessing services being presided by Jonathan Smith Green. Upon seeing this, Queen Ka'ahumanu asked the Congregationalist mission to name the permanent church structure after her. However, this request was not honored until 1876 when Edward Bailey constructed the fourth and current structure on the site, naming it after the Queen. After her death in 1832, some chiefs ignored this ban, including King Kamehameha III. However it was not until King Kalakaua's reign in 1886 that hula was celebrated openly once again: "Hula is the language of the heart and therefore the heartbeat of the Hawaiian people." Ka'ahumanu's policies on hula have had a ripple effect on the acceptability of the art form ever since.
Америкамен қарым-қатынас орнату
Каахуману мен Камехамеха III патшасы 1826 жылы президент Джон Куинси Адамс басқаруымен Гавай Корольдігі мен АҚШ арасындағы алғашқы шартты жасасты. Бұл шартқа сәйкес, гавайлықтар американдық саудагерлерге болған қарыздары үшін жауапкершілікке ие болды және осы қарызды 150 000 долларлық сандал ағашымен төледі; бұл оған саудагерлерге ақшасы бар басшылардың қолдауын әкелді. Осы құжат сонымен қатар еркін сауда шарты болды, ол американдықтарға Гавайидің барлық портына кіріп, сауда жасау құқығын берді. Американдықтар гавайи соттарында соттануға және гавайи заңдарымен қорғалуға құқылы болды. 1827 жылы Каахуману жел соққан аралдарды аралап келгеннен кейін денсаулығы нашарлай бастады. Ол ауырып жатқанда миссионерлер гавайи тілінде алғашқы Жаңа Өсиетті, қызыл былғарыға оралған және оның аты алтын әріптермен жазылған күйде басып шығарды. Ол оны 1832 жылдың 5 маусымында Гонолулу маңындағы Маноа аңғарында ішек ауруынан қайтыс болғанға дейін өзімен бірге сақтады. Оның қосылу рәсімі Гавайидегі Вестминстер аббаттығы деп аталатын Каваиахао шіркеуінде өтті. Қызметтерді Хирам Бингем басқарды. Ол ʻИолани сарайының аумағына жерленді, бірақ кейіннен Патшалық мавзолейге көшірілді. Вайола шіркеуі зиратындағы Каумуалии ескерткішінде "Каахуману оның әйелі болды, 1822 жыл" деп жазылған, бұл кейбіреулерді оның сол жерде жерленген деген жаңылыс пікірге әкелді.
Kaʻahumanu and King Kamehameha III negotiated the first treaty between the Kingdom of Hawaiʻi and the United States in 1826, under the administration of President John Quincy Adams. The treaty assumed responsibility on behalf of native Hawaiians with debts to American traders and paid the bill with $150,000 worth of sandalwood; this won her the support of chiefs who owed money to the traders. The same document was also a free trade treaty, ensuring Americans had the right to enter all ports of Hawaiʻi to do business. Americans were also afforded the right to sue in Hawaiian courts and be protected by Hawaiian laws. In 1827, after Kaʻahumanu returned from a tour of the windward islands, her health steadily declined. During her illness missionaries printed the first copy, bound in red leather with her name engraved in gold letters, of the New Testament in the Hawaiian language. She kept it with her until her death of intestinal illness, June 5, 1832, in the Mānoa Valley near Honolulu. Her funeral was held at Kawaiahaʻo Church, often referred to as the Westminster Abbey of Hawaiʻi. Services were presided by Hiram Bingham. She was laid to rest on ʻIolani Palace grounds but was later moved to the Royal Mausoleum. The monument of Kaumualiʻi in Waiola Church cemetery includes the inscription, "Kaahumanu was his wife, Year 1822," leading some to mistakenly conclude that she is buried there.