Кіріспе

1819-1824 жылдар аралығында Гавайи королі, Гавайидің екінші королі Камехамеха II (1797 жылдың қарашасы – 1824 жылдың 14 шілдесі) – 1819-1824 жылдар аралығында Гавайи Корольдігінің екінші патшасы. Оның туған аты Лихолихо, толық аты – Каланинуи куа Лихолихо и ке капу ʻИолани. Таққа отырғанда оның аты Калани Калеиʻаимоку о Каивикапу о Лаʻамеа и Кауикавекиу Ахилапалапа Кеалии Кауинамаку о Кахекили Каланинуи и Мамао ʻИолани и Ка Лихолихо деп ұзартылды. Жас болғандықтан, оның билігі шектеулі болды және ол әкесі Камехамеха I-нің әйелі Каʻахуманудың бақылауында болды. Дегенмен, Камехамеха II дәстүрлі діни заңдарды бұзған «Ай Ноа» оқиғасымен танымал, бұл ұзаққа созылған тыйымдарды бұзуға, дін қызметкерлерінің әлеуметтік тобының таратылуына және храмдар мен бейнелердің қирауына әкелді. Оның билігі тұсында еуропалық байланыстардың артуымен христиандық және батыс мәдениетінің ықпалы көріне бастады.

Ерте өмір

Камехамеха II 1797 жылы Ханайаэлеэле айында (қарашаға сәйкес) Гавай аралындағы Хило қаласында дүниеге келді. Ол, Kamehameha I-нің ең жоғары дәрежелі әйелі Keōpuolani-дан туған аға ұлы болды. Бастапқыда ол Оаху аралындағы Куканилоко туған жерінде дүниеге келуі жоспарланған, бірақ королеваның ауруы саяхатқа мүмкіндік бермеді. Оның жастасы, француз Жан Батист Ривз 19 ғасырдың басында аралдарға келді. Ривс патшалық ұлдарға ағылшын және француз тілдерін үйретті, олармен жақын дос (ʻaikāne) болды. Оның басқа серіктері Чарльз Канаина, Кекуанаоа және Лаʻануи болды. Ол Kalaninui kua Liholiho i ke kapu ʻIolani деп аталды. Liholiho (жарық беруші деген мағынаны білдіреді), Kalaninuiliholiho немесе Kalaninui kua Liholiho i ke kapu сөздерінің қысқартылған түрі, "арқасы отпен күйген қасиетті басшы" дегенді білдіреді. ʻIolani "патшалық бүркіт" дегенді білдіреді, бұл атау Гавайдағы бүркіттен (ʻio) алынған, оның жоғарыға қалықтауы патшалық мәртебесін көрсетеді.

Көтерілу

Лихолихо 1819 жылы мамыр айында Камехамеха I қайтыс болғаннан кейін ресми түрде таққа мұрагер болды. Алайда, Каахуману патшайымы оған нақты басшылық беруді ниеттемеді. Лихолихо Каилуа-Кона (сол кездегі астана) жағалауына бет алғанда, ол Камехамеханың патшалық қызыл плащын киіп, оны қарсы алып, жағалаудағы халыққа және таңырқанған Лихолихоға: «Біз екеуміз елді билейміз» деп жариялады. Жас және тәжірибесіз Лихолихоның таңдауы болмады. Каахуману Гавайидің алғашқы Кухина Нуи (бірге билеушісі) атанды. Ол тек рәсімдік қызметтерге ие болды; басқару билігі Каахумануға жүктелді. Ол «Камехамеха II патшасы» деген атақ алды, бірақ «көктемгі (немесе патшалық) бүркіт» деген мағына беретін «Иолани» деп аталуды артық көрді.

Билік

Камехамеха II ең жақсы 'Ай Ноамен, ежелгі капу (табу) діни заңдар жүйесін бұзумен есте қалады – билік құрған алты ай ішінде ол Каʻахуману мен анасы Кеопуоланимен бірге отырып, тамақтанды. Гавайи дінінің қатаң ережелері енді сақталмай, дәстүрлі мәдениетке жол ашты. Камехамеха I өзінің соғыс құдайы Кūкаʻилимоку мен ғибадатханаларын өзінің туысы Кекуаокаланиге мұра етті. Кекуаокалани Лихолиходан гавайи діни қызметкерлеріне қарсы шығарған жарлықтарын кері қайтаруын, ғибадатханаларды қайта салуға рұқсат беруін және Каланимоку мен Каʻахумануды қызметтен босатуын талап етті. Камехамеха II бас тартты. Гавайи аралындағы Куамоʻо шайқасында Каланимоку басқарған патшаның жақсы қаруланған әскері ежелгі ұйымдасқан діннің гавайи құдайларын, ғибадатханаларын және діни қызметкерлерін қорғаған соңғы жауынгерлерді жеңді. Бірнеше айдан кейін Гавайи аралдарына алғашқы христиан миссионерлері келді. Ол ресми түрде христиан дініне көшкен жоқ, өйткені бес әйелінен және ішімдікке деген құштарлығынан бас тартқысы келмеді. Ол (әкесі сияқты) жоғары мәртебелі туыстарына үйленді, бірақ көп әйел алуды жүзеге асырған соңғы гавайи патшасы болды. Оның сүйікті әйелі – қарындасы Камамалу. Кинаʻу (Камамалудың толыққанды қарындасы) оның екінші әйелі болды, кейіннен ол қайтадан үйленіп, Кухина Нуи болды. Ханшайым Калани Пауахи – оның жартылай бауыры Паули Каолейокудан туған немересі. Кейін ол қайтадан үйленіп, Рут Кеʻелико́лани ханшайымын дүниеге әкелді. Кекаулуохи – Камамалу мен Кинаʻудың анасы Кахехеимали арқылы туған қарындасы, ол оның әкесінің тағы бір әйелі болған. Ханшайым Кекауʻонохи – Лихолихоның және Камехамеха I-нің немересі, кейіннен Мауи және Кауаи аралдарының патшалық губернаторы болды. Ол импульсивті екенімен белгілі болды. Мысалы, 1820 жылдың 16 қарашасында ол Клеопатраның баржасы деп аталатын патшалық яхтаны 8000 пикул сандал ағашына (бір миллион фунттан астам) сатып алды, ол шамамен 80 000 АҚШ долларына бағаланды. Бұл кеме бірнеше жыл бұрын Салемдегі (Массачусетс штаты) Крауниншилд отбасымен 15 400 долларға сатылған еді. Камехамеха II кемесімен мақтанды; кеме иесінің агенті Чарльз Буллардтың сөзімен: «Егер сіз аралдардағы діннің жағдайына қызығушылық танытсаңыз, мен сізге айта аламын – барлық діни ағымдар төзімділікпен қарастырылады, бірақ патша Баржаға табынады». 1821 жылдың жазында ол Гонолулудан батысқа қарай 'Эва жағажайына баруға арналған шағын қайықта болды. Кемеде әмірші Капиʻолани, губернатор Боки және шамамен 30 адам болды. Ол кемеге компассыз, картасыз және азық-түліксіз Кауаи аралына дейін қауіпті арнадан өтуді бұйырды. Олар Кауаиге жетті. Олар келген кезде, жергілікті әмірші Каумуалии қарусыз кемеге оқ атудан бас тартып, жас патшаны құшақ жайып қарсы алды. Патшалық яхта шақырылды, патшалық топ бір айдан астам уақыт көңіл көтеруге тырысты. Бір күні түнде Камуалииді кемеге шақырғаннан кейін, Камехамеха II кенеттен яхтаға түнде жүзуді бұйырды. Гонолулуға оралғаннан кейін ол Каумуалииді Каʻахумануға «үйлендіріп», оны өліміне дейін үй қамауында ұстады.

Ұлыбританияға апатты сапар

Оның тағы бір сапары өлімге ұшырады. 1822 жылдың 16 сәуірінде ағылшын миссионері Уильям Эллис өзінің кемелерінің толып жатқан жинағына алты зеңбіректі "Принц-Регент" шхунасын қосты. Бұл Ұлыбритания королі Георг IV-тің сыйы болды, ал Камехамеха II оған дипломатиялық байланыстарды нығайтуды сұрап, алғыс білдірді. Ол Лондонға саяхаттауға ниеттенді, бірақ оның барлық кеңесшілері, соның ішінде Кеопуолани мен Каахуману бұл идеяға қарсы болды. 1823 жылдың 16 қыркүйегінде анасы Кеопуолани қайтыс болғаннан кейін, ол сол сапарға баруды шешті. 1823 жылдың қарашасында Камехамеха II мен Камамалу патшайымы оларды Лондонға алып бару үшін капитан Валентин Старбак басқаратын британдық "L'Aigle" ("Бүркіт" - француз тілінде) кит аулау кемесін жалдады. Олармен бірге жоғары бас Боки және оның әйелі жоғары бас Куини Лилиха, сондай-ақ Мануая, Найхекукуи, Джеймс Янг Канехоа, Кекуанаоа, Каулухаймалама, Наайвеуэу және Наукане, бұрын Америкада (онда Джон Кокс есімін алған) және Англияда болған басқа да басшылар мен қызметшілер болды. Эллис бәрібір Англияға қайтуды қалағандықтан, аудармашы және жетекші болуды ұсынды, бірақ Старбак бас тартты. Ривз аудармашы ретінде емес, өз жолын ашып, кемеге көтерілді. 1824 жылдың ақпанында олар жаңадан тәуелсіз Бразилия империясының Рио-де-Жанейро қаласына келді. Император Педро I келушілерді қабылдап, Камехамеха II-ге алтын қабықшасы бар бриллиантпен әшекейленген салтанатты қылыш сыйлады, ал оларға керісінше, жоғары дәрежелі адамдармен байланысты дәстүрлі қауырсыннан жасалған плащты ұсынды, ол 2018 жылы Бразилия Ұлттық мұражайындағы өртте жоғалды. Камамалу патшайымына алмас жүзік сыйланды, ал ол бұған жауап ретінде сары қауырсыннан жасалған әшекейлі алқа тартты. Олар 1824 жылдың 17 мамырында Портсмутқа келді, келесі күні Лондонның Каледония қонақ үйіне көшті. Сыртқы істер министрі Джордж Кэннинг олардың сапарын қадағалау үшін Фредерик Джеральд Бингті (1784–1871) тағайындады. Бинг – Джон Бингтің бесінші ұлы, 5-ші виконт Торрингтонның және Бо Бруммелдің досы, дипломатиядан гөрі әсем киімдерімен танымал болған. Бинг олардың барлық ресми шараларға лайықты киімдерінің болуын қамтамасыз етті. Олардың келуін жергілікті баспасөз қызығушылық пен есқарақтың араласуымен қарсы алды. Олар патшаны қалай атау керектігін білмеді, оның "Liholiho" есімін әртүрліше жазды, мысалы, "Rheo Rhio". Кейбіреулер Бингтің "Пудл" лақап аты және гавай тілінде "ʻīlio ʻīlio" сөзінің "иттердің иті" деген мағынасы бар екенін, ал патшалықтың британдық атауы "Сэндвич аралдары" екенін әйелдеді. Олар 31 мамырда Ковент-Гардендегі Корольдік опера театрында опера мен балетке, ал 4 маусымда Дрюри-Лейндегі Корольдік театрда Корольдік ложада болды. Ол және Камамалу британдықтар үшін ерекше көрініс болды, олар өте аз гавайиліктерді көрген, сонымен қатар Камамалудың бойы алты футтан асып кеткен. Сарайдың бірнеше мүшесінің портретін Хайтер отбасы салған. Король Георг IV кездесуді 21 маусымға жоспарлады, бірақ Камамалу ауырғандықтан ол кейінге шегерілді. Гавайи сарайы қызылшаға шалдықты, оларға қарсы иммунитеті болмады. Олар 5 маусымда Корольдік әскери паналау орнына (қазіргі Йорк герцогының Корольдік әскери мектебі) барған кезде бұл ауруға ұқсас нәрсеге шалдыққан болуы мүмкін. Камамалу 1824 жылдың 8 шілдесінде қайтыс болды. Қайғыға батқан Камехамеха II алты күннен кейін, 1824 жылдың 14 шілдесінде қайтыс болды. 17 шілдеде Каледония қонақ үйінде оның жерлеу рәсіміне көп адам жиналды. 18 шілдеде мәйіттер Филдс шіркеуіндегі Сент-Мартиннің криптасына қойылды, олар үйге қайтаруды күтті. Боки делегацияны басқарды және, ақыры, король Георг IV-ке көріне алды. Ағылшын тілін жақсы білетін Канехоа (Джеймс Янг), әкесі Джон Янгтан ағылшын тіліне жақсы үйренген, ресми таныстыру хаттарын тапсырды және жаңа аудармашы болды. Ривз бен Старбак патша қазынасын дұрыс жұмсады деген айып тағылып, кетіп қалды. 1824 жылдың тамызында мәйіттер капитан Джордж Ансон Байрон басқаратын үлкен Корольдік фрегатымен Гавайиге оралды. "Блондинка" 1825 жылдың 6 мамырында Гонолулуға оралды. Каланимоку Ривстен келген хат арқылы өлім туралы хабардар болды, сондықтан гавайилік патшалық оның үйіне жиналды, онда мәйіттер жерлеуге әкелінді. Кемедегі теңізшілер мен экипаж ресми түрде шеру жасады, кемедегі дін қызметкері англикандық дұға оқыды, ал америкалық миссионерге гавай тілінде дұға айтуға рұқсат берілді. Олар Иолани сарайының аумағындағы мүрде үйінде жерленді, ол Камехамеха II Лондоннан көрген мазарлардың гавайилік нұсқасы болуы керек еді. Кейіннен олар Мауна-Ала деп аталатын Гавайидің Корольдік мазарға көшірілді. Камехамеха II-нің орнына оның кіші әйелі Кауикеаули келді, ол Камехамеха III патша атанды.