Кіріспе

Карелия тасмуындағы өзен Вуокса (тарихи: "Uzerva"; ; ; Vuoksen) – Карелия тасмуының ең солтүстік бөлігі арқылы Оңтүстік-Шығыс Финляндиядағы Сайм көлінен Солтүстік-Батыс Ресейдегі Ладога көліне дейін ағатын өзен. Өзен Ладога көліне үш саламен құяды: ескі негізгі солтүстік саласы Приозерск (Кякисалми) тұсында, одан бірнеше шақырым солтүстікке қарай кішірек сала, және оңтүстік саласы оңтүстік-шығысқа қарай Бурная өзені (фин. Taipaleenjoki) болып құяды, ол су шығыны тұрғысынан басты арнаға айналған. 1857 жылдан бері ескі солтүстік салалары Вуокса бассейнінің төменгі бөлігін ғана суландырып, Сайм көлінен толыққан жоқ. Солтүстік және оңтүстік салалары екі бөлек өзен жүйесіне жатады, олар құрғақ маусымда бір-бірінен оқшаулануы мүмкін. Сайм көлі мен Ладога көлі арасындағы биіктік айырмасы Приозерск саласы арқылы немесе Тайпале (Бурная) саласы арқылы өзеннің барлық ағысымен жүзеге асырылады. Өзеннің су жинау алабының ұзындығы бойынша, өзен көптеген қысқа өзен тәрізді байланыстармен біріктірілген көлдер тізбегіне дейін кеңейеді. Осы көлдердің бірі – Приозерске жақын Уусиярви, Кеңес Одағы оны Вуокса көлі деп атады. Вуокса Ладога көлін Орталық Финляндиямен байланыстырады және бұрын сауда мен байланыс үшін маңызды жол болған. Жердің көтерілуі салдарынан жоғалған батыс саласы, Нева өзені жаулармен тосылған кезде карелиялықтар үшін Фин шығанағына жетудің балама жолы болған. Қазір Сайм каналы Вуоксаны айналып өтеді және ортағасырлық Выборг қаласының жанындағы Выборг шығанағы арқылы Фин шығанағына құяды. Қысқы және Ұлттық соғыстар кезінде Вуокса өзені совет әскерінің шабуылына қарсы финдердің маңызды қорғаныс желісі болды. Маннергейм және VKT желілері оның оңтүстік саласының солтүстік жағалауында орналасқан. Өнеркәсіптік революциядан бастап Вуоксаның шатқалдарынан алынған энергия 19 ғасырдың соңында Вуокса аймағын Финляндияның өнеркәсіптік орталығына айналдырды. Қысқы соғыстан (1940) бері Карелия тасмуы Ресейге тиесілі, және өзеннің тек бір бөлігі Финляндияда қалды. Таинионкоски мен Иматрадағы ірі электр станциялары Финляндияның Иматра қаласында орналасқан. Өзеннің айналасындағы аймақ, соның ішінде Корела бекінісі (бұрынғы Кякисалми), Санкт-Петербург тұрғындары үшін танымал демалыс орны болып табылады. Өзен өз шатқалдарымен әйгілі, мысалы, Иматрадағы Иматранкоски және Лосево (Кивиниеми) ауылындағы шатқалдар. Вуокса мен Суванто/Суходольское көлінің Лосеводағы шатқалдары каяк, каноэ және катамаран жарыстары үшін танымал орын. Қазір Ресейде Лосеводағы шатқалдарды жою және Бурная өзенін, Суходольское көлін және Вуоксаның төменгі бөлігін кеме жүретін каналға айналдыру жобасы талқылануда, бұл Ладога көлін Фин шығанағымен байланыстырып, мұнай танкерлеріне Нева өзенін және Санкт-Петербург қаласын айналып өтуге мүмкіндік береді.

Геологиялық тарих

Шамамен 5000 жыл бұрын Сайм көлінің сулары Сальпауселкеге еніп, Ладога көлінің солтүстік-батыс бұрышында оған құятын өзенді қалыптастырды, соның нәтижесінде Ладога көлінің деңгейі көтерілді. Ладога көлі кеңейіп, жазық жердегі көлдерді және Вуоксиді су басып, қазіргі Виборгтың шығысындағы Хайнжокиде Балтық теңізімен байланысты. Ладога деңгейі біртіндеп төмендеп, 3100–2400 жылдар шамасында пайда болған Нева өзені Фин шығанағына құйды. Алайда, Вуокси 16 немесе 17 ғасырға дейін Виборг шығанағына тікелей су ағызып тұрды. Жер көтерілуі салдарынан бұл байланыс үзілді. 1818 жылы Суванто көлінен (қазіргі Суходольское көлі, Карелия тасмуының шығыс бөлігіндегі ұзын, тар көл) Ладога көліне көктемгі су тасқынын төмендету үшін канал қазылды. Бірақ канал күтпеген жерден тозып, Тайпалейнйокиге (қазіргі Бурная өзені) айналды. Тайпалейнйоки Сувантоны суға батырып, оның деңгейін төмендетті. Алғашқыда Суванто көлі Кивиниеми (қазіргі Лосево) арқылы Вуоксиге құйған, бірақ осы өзгеріс нәтижесінде су жолы құрғап қалды. 1857 жылы сол жерде арна қазылды, бірақ ағыс бағытын өзгертті, су тасқынына себеп болды, бұл Кивиниемиде кеме жүруді қиындатты. 1857 жылдан бері Суванто және Тайпалейнйоки Вуоксидің оңтүстік тармағын құрап, Ладогаға Кексхолм (қазіргі Приозерск) тұсында құятын бастапқы солтүстік тармақтың деңгейін төмендетіп, негізгі ағысқа айналды.