Кіріспе

Антарктидадағы тұздылығы жоғары, жыл бойы мұзбен қапталған көл.

Вида көлі – Антарктида құрлығындағы ірі МакМердо құрғақ аңғарларының ең солтүстігіндегі Виктория аңғарында орналасқан, тұздылығы жоғары көл. Ол жыл бойы мұзбен қапталған және теңіз суынан әлдеқайда тұзды. 2002 жылы оның мұз қаптамасында 2800 жылдан астам уақыт мұздап сақталған микроорганизмдер сәтті ерітіліп, қайта тірілтілгенінен кейін көпшіліктің назарына ілікті.

Кіріспе

Вида көлі МакМердо құрғақ аңғары аймағындағы ең ірі көлдердің бірі және жабық бассейндік эндорхей көлі болып табылады. Көлдің үстіндегі тұрақты мұз Жердегі мұздық емес мұздан ең қалың мұз болып есептеледі, оның қалыңдығы кем дегенде шамалы. Мұздың тереңдігіндегі мұз, теңіз суынан жеті есе тұздырақ болатын тұзды ерітіндіге қаныққан. Жоғары тұздылық ерітіндінің орташа жылдық су температурасы 13 °C (9 °F) болғанда сұйық күйде қалуына мүмкіндік береді. Мұз қақпағы мыңдаған жылдар бойы тұзды ерітіндіні сыртқы ауа мен судан қорғап, ежелгі ДНК үшін уақыт капсуласын құрады. Көлдің осы ерекшеліктерінің үйлесімі Вида көлін Жердегі бірегей көлдік экожүйеге айналдырады. Көл 2002 жылғы желтоқсанда Чикагодағы Иллинойс университетінің Питер Доран басқаруымен жүргізілген зерттеу тобының 1996 жылы бұрғыланған мұз қабаттарының өзегінен 2800 жылдық халофильді микроорганизмдерді (негізінен жіп тәрізді цианобактериялар) тапқандығын жариялағаннан кейін кеңінен танылды. Микроорганизмдер ерігеннен кейін қайта жанданып, өсіп, көбейді. Осы жаңалықтан және Вида көлінің мұз қақпағын құрайтын мұздану механизмінен кейін, Вида көлі Жердің климатын және экстремалды жағдайлардағы өмірді зерттеу үшін, әсіресе Марста болуы мүмкін жануарлар әлемін зерттеу үшін маңызды орынға айналды. Адамсыз Вида көлі метеорологиялық станциясы осы ғылыми зерттеулер үшін жыл бойы көл маңындағы климаттық жағдайларды бақылайды. 2010 жылғы далалық экспедиция, 2009 жылғы Американың экономикалық жаңғырту және инвестициялау актісі арқылы Ұлттық ғылым қорының қаржыландыруымен, Вида көлінің микробиологиясы мен геохимиясын зерттеуге бағышталды. Неваданың шөлейт зерттеу институтының Питер Доран мен Элисон Мюррей басқаруымен жүргізілген экспедиция, ластанудан сақтау үшін таза бұрғылау әдістерін қолдана отырып, көлден мұз өзегі, тұзды ерітінді және шөгінді үлгілерін алды. Көлдің өзінде тұрақты елді мекендер мен инфрақұрылым жоқ. Жақын орналасқан Вида көлі метеорологиялық станциясы адамсыз, метеорологиялық деректерді МакМердо құрғақ аңғарларының ұзақ мерзімді экологиялық зерттеу ұйымына жібереді. Ең жақын елді мекен – Скотт базасы МакМердо шамалы қашықтықта орналасқан. Адамсыз бақылау станциясынан басқа, оңтүстік-батыс жағалауда 6 адамға жететін 5 күндік азық-түлік қоры жиналған. Зерттеу топтары жаз айларында қысқа мерзімді зерттеу жұмыстарын жүргізу үшін уақытша лагерьлер құрады.

Құрамы

Вида көлінде тіршілікке қатысты көптеген факторлар жоқ. Вида көлінде азот оксидінің (N2O) және молекулалық сутектің (H2) жоғары деңгейі бар. Бұл химиялық заттардың тұзды су мен төмендегі шөгінділер арасындағы химиялық реакциялар нәтижесінде пайда болатыны айтылады. Молекулалық сутек көлдегі тіршілік үшін маңызды энергия көзі болуы мүмкін және оттегі аз қоршаған ортада тіршіліктің болуын түсіндіруге көмектеседі.

Гидрология

Вида көлінің кем дегенде үш атауы бар: Виктория өзені, Кит ағысы және Дюн ағысы. Виктория өзені Вида алқабы арқылы Виктория аңғарына, Виктория жеріне, Жоғарғы Виктория мұздығынан уақытша мұздық суы ретінде ағып өтеді, Жоғарғы Виктория көлінен солтүстік-батысқа қарай құйылып, соңында Вида көлінің батыс жағына жетеді. Кит ағысы да Вида алқабында орналасқан және уақытша мұздық суы ретінде Виктория Төменгі мұздығынан Вида көлінің шығыс жағына қарай батысқа ағады. Америка Құрама Штаттары Геологиялық қызметінің Антарктика зерттеулері атласы Вида көліне құятын немесе одан шығатын тоғыз ағынның картасын шығарады, оның ішінде Виктория өзені мен Кит ағысы бар. Вида көліне жылдық орташа температура -30 °C (-22 °F) дейін төмендегендіктен, ағын мен шығатын жерлер әдетте құрғақ болады. Жаз айларында температура жақын жердегі мұздықтардың еруіне жеткілікті болғанда, еріген су бірнеше апта бойы ағады. Макмердо құрғақ аңғарлары – суы аз шөлді аймақ. Бұл аймаққа жылына 200 мм-ден аз қар жауады, және осы қар жақын жердегі мұздықтарды құрайды.

Негізгі геологиялық ерекшеліктер

Вида көлі маңында әртүрлі геологиялық нысандар кездеседі, олардың ең маңыздылары – мұздықтар, көлдер, аңғарлар, жоталар және шыңдар. Белгілі бір радиус ішінде шамамен 25 атаулы мұздық бар, олардың ең жақындары – Жоғарғы Виктория мұздығы, Паккард мұздығы, Кларк мұздығы және Клио мұздығы. Сол радиуста шамамен 14 атаулы жота бар, олардың ең жақындары – Робертсон жотасы, Гелиос жотасы және Ноттедж жотасы. Виктория аңғарынан басқа, 16 атаулы аңғар бар, олардың ең жақындары – Санфорд аңғары, Барвик аңғары және Маккельви аңғары. Вида көлін балқыған сумен қамтамасыз ететін Жоғарғы Виктория көлінен басқа, тағы 11 көл бар, олардың ең жақыны – Томас көлі. Вида көлі төңірегіндегі шыңдар: Маутино шыңы, Сага тауы, Аллен тауы, Тесей тауы, Кербер тауы, Инсель тауы, Никель шыңы және Спонсор шыңы.

Басқа геологиялық ерекшеліктер

Басқа шағын ерекшеліктерге орындықтар, жартастар, тік жарлар және ағыстар жатады. Виктория аңғарының құмды алқабы, шамамен 1,5 км² аумақты және 3,1 км-ге жуық ұзындықты белдеу, Вида көлінің шығысында жатыр. Бұл жер, жыл бойы қар мен желдің әсерінен пайда болған жер бедерін және процестерді зерттеу үшін маңызды орын.

Табиғат тарихы

Кит ағысы осы аймақта көптеген метеориттер тапқан зерттеуші Джеймс Киттің құрметіне аталған (1977–1978 жылдары).

Тарих

Вида көлі Виктория жерінің Виктория аңғарында, Сербер тауының солтүстігінде жатыр. 1958–59 жылдарғы Веллингтон Виктория университетінің Антарктика экспедициясы оны 1910–13 жылдарғы Нимрод экспедициясының саналы иті Виданың (Vaida) құрметіне атады. Алғашқыда Вида көлінің түбіне дейін қатып қалған деп есептелген.

Өмір

Ғалымдар Антарктидадағы Вида көлінде, бірнеше мың жыл бұрын қалың мұз қабатымен сыртқы әлемнен толығымен оқшауланған, тіршілік тапты. Бұл экожүйенің табылуы тіршіліктің қандай жағдайға төтеп бере алатынының шегін кеңейтеді және Марс сияқты басқа планеталарда немесе Юпитердің Еуропа сияқты мұзды спутниктерінде шетелдік микроорганизмдерді іздеуге көмектесуі мүмкін.