Кіріспе

Орыс баспашысы Иван Федоров немесе Иван Федоров (Ива́н Фёдоров; Іван Федоров; шамамен 1510 немесе 1525 жылы туған – 16 желтоқсан 1583 жылы қайтыс болған), кейде Фёдоров деп транслитерацияланады, Шығыс славян баспасының негізін қалаушылардың бірі (Швейпольт Фиол және Франциск Скаринамен бірге), ол Мәскеудегі және Польша-Литва одағындағы алғашқы орыс баспашысы болды, сонымен қатар ол дағдылы зеңбірек жасаушы және көп ұңғылы минометтің ойлап табушысы болды.

Атауы

Сол кезде орыстардың мұрагерлік тегі болмаған, олар әкесінің есімінен туындаған атауларды немесе тұрақсыз лақап есімдерді қолданған. Алғашқы "Апостол" кітабында (1564 жылы Мәскеуде басылған) ол өзін дәстүрлі орысша "Иван Федоров" деп атаған, яғни "Федордың ұлы Иван". Өзінің тағы бір танымал кітабы "Острог Киелі кітабында" (1581) ол өзін шіркеу славян және грек тілдерінде "Иван, Феодордың ұлы (Феодоров сын, Θεοδώρου υἱός), Мәскеуден келген баспагер" деп атаған. Грек нұсқасында "Мәскеуден" дегеннің орнына "Ұлы Ресейден" деп жазылған. Бірақ ол Польша-Литва мемлекетінде ұзақ тұрғанда, жергілікті русин стиліндегі "Федорович" атауын қабылдап, өзінің тегін көрсететін лақап есім қосты. Латын тіліндегі құжаттарында ол Иоганн Феодорий Москус (яғни "москвалық") немесе Иоанн Федорович Москус, типограф Грек және Склавон деп қол қойған. Ерте шығыс славян тіліндегі дыбыстық өзгерістер нәтижесінде, әріп F кейде алмастырылып, атау Чуедорович немесе Ходорович болып жазылған. Кейінгі славян кітаптарында (Польша-Литва мемлекетінде басылған) "Иоанн (Иван) Феодорович" деп қол қойып, "москвалық баспагер" немесе жай ғана "москвалық" лақап атын қосады.

Өмірбаян

Оның қай жерде, қай күні туғаны белгісіз. Шамамен 1510 немесе 1525 жылы, көбінесе Ұлы княздық кезеңінде Мәскеуде дүниеге келген деп есептеледі. Литва Ұлы княздығына көшіп келгеннен кейін де өзін москвалық деп атады, ал Львовтағы «Апостол» басылымына қосымша сөзінде Мәскеуді «біздің үйіміз, отанымыз және туған жеріміз» деп атады. 1935 жылы орыс геральдикасының тарихшысы Владислав Крескентьевич Лукомский оның баспа белгісінің Рагозаның – белорус шляхтасының гербі болғанын және Федоровтың осы әулетпен туыстық немесе асырап алу арқылы байланысы болғанын болжады. Бұл теорияны Немировский (2002) басқа ешкім қабылдамады, ол тек асырап алу мүмкіндігімен келісті, бірақ Федоровтың шляхтадан тегін шығарғаны туралы теориямен келіспеді. Федоров 1532 жылы Краков университетін бакалавр дәрежесімен бітірді. 1564–1565 жылдары Федоров Мәскеу Кремліндегі Әйгілі Николай (Гостунский) шіркеуінде дьякон қызметіне тағайындалды. Мстиславльдық Петр Тимофеевпен бірге Мәскеу баспаханасын құрып, шіркеу славян тілінде жылжымалы қаріптерді пайдаланып бірнеше литургиялық еңбектерді басып шығарды. Бұл техникалық жаңалық москвалық көшірушілерге бәсекелестік туғызды, олар Федоров пен Мстиславецті қудалай бастады, нәтижесінде олар баспаханасы өртенгеннен кейін Литва Ұлы княздығына қашуға мәжбүр болды (1591 жылы Джайлс Флетчердің айтуынша, өрт сөндіру болған). Басшыларды Ұлы литвалық гетман Хрехори Ходкевич Солтүстік Подлясьедегі Заблудовтағы өзінің иелігінде қабылдады, онда олар «Yevangeliye uchitel’noye» (Оқушыларға арналған Евангелие, 1569) (қараңыз: Заблудов Евангелиесі) және «Psaltir’» (Зәбур, 1570) басылымдарын шығарды. 1572 жылы Федоров Львовқа көшіп келді және келесі жылы Киелі Онуфрий монастырында баспагер ретінде жұмысын жалғастырды. (Федоровтың Львовтағы қабір тасына «баспаны жаңарту» деген жазу ойылған.) 1574 жылы Федоров ұлының және Заблудовтың Хрын Ивановичтің көмегімен «Апостол» (бұрын Мәскеуде жариялаған) екінші басылымын, автобиографиялық эпилогпен және «Азбука» (Әліппе кітабы) басылымдарын шығарды. 1575 жылы Федоров, князь Константин Василий Острожскийдің қызметінде, Дубноға жақын орналасқан Дерман монастырының басқарушысы болып тағайындалды; 1577–1579 жылдары Острог баспасын құрды, онда 1581 жылы шіркеу славян тілінде жылжымалы қаріптермен басылған «Острог Киелі кітабы» – Киелі кітаптың толық нұсқасын және басқа да бірнеше кітаптарды жариялады. Федоров князь Константин Острожскиймен туысқандық даудан кейін Львовқа оралды, бірақ баспаханасын қайта ашуға тырысқанда сәтті болмады. Оның баспаханасы Львов Успение бауырластығына (кейін Ставропегия институты) тиесілі болды. Бауырластық 19 ғасырдың басына дейін Федоровтың бастапқы үлгілерін пайдаланды. 1583 жылы Вена мен Краковқа сапар шегіп, императорға өзінің соңғы өнертабыстарын көрсетті. Содан кейін Львовқа оралып, 1583 жылдың 16 желтоқсанында қайтыс болды және Киелі Онуфрий монастырының аумағына жерленді.

Жарияланымдар

1. Апостол. Мәскеу, 17 сәуір 1563 – 3 наурыз 1564, 6 нөмірленбеген және 262 нөмірленген парақ (кириллица сандарымен), кем дегенде 285 x 193 мм өлшемде, екі түсте басылған, шамамен 1000 данадан тұратын басылым, оның кем дегенде 47 данасы сақталған. 2 және 3. Сағат кітабының екі басылымы. Мәскеу, 7 тамыз – 29 қыркүйек 1565 және 2 қыркүйек – 29 қазан 1565, 173 (екінші басылымда 172) нөмірленбеген парақ, кем дегенде 166 x 118 мм өлшемде, екі түсте басылған, бүгінгі күні кем дегенде 7 данасы сақталған. 4. Оқушылық Евангелие. Zabłudów, 8 шілде 1568 – 17 наурыз 1569, 8 нөмірленбеген және 399 нөмірленген парақ, кем дегенде 310 x 194 мм өлшемде, екі түсте басылған, бүгінгі күні кем дегенде 31 данасы сақталған. 5. Забурлар мен Сағат кітабы. Zabłudów, 26 қыркүйек 1569 – 23 наурыз 1570, 18 нөмірленбеген парақ, екі бөлек нөмірленген 284 және 75 парақтан тұратын жиынтық, кем дегенде 168 x 130 мм өлшемде (көптеп кесілген дана), екі түсте басылған. Өте сирек басылым: тек үш данасы ғана белгілі, олардың барлығы толық емес. Кириллица әрпімен басылған алғашқы кітап. Цифрлық нұсқасы бар. 6. Апостол. Львов, 25 ақпан 1573 – 15 ақпан 1574, 15 нөмірленбеген және 264 нөмірленген парақ, кем дегенде 300 x 195 мм өлшемде, екі түсте басылған, 1000–1200 данадан тұратын басылым, бүгінгі күні кем дегенде 70 данасы сақталған. 1564 жылғы Мәскеу басылымына ұқсас, бірақ сәл жақсартылған дизайны бар. Көп толықтырылмаған данасының электрондық нұсқасы онлайн қолжетімді. 7. Оқулық. Львов, 1574, 40 нөмірленбеген парақ, 127,5 x 63 мм өлшемдегі рама, екі түсте басылған, шамамен 2000 данадан тұратын басылым, бірақ тек біреуі ғана сақталған (Гарвард университетінің кітапханасында сақталады). 8. Грек-орыс-славян оқулығы. Острог, 1578, 8 нөмірленбеген парақ, 127,5 x 64 мм өлшемдегі рама, бір түсте басылған, Федоровтың кітаптарында алғаш рет екі бағанға (грек және славян мәтінімен қатар) орналастырылған, тек бір данасы ғана бар (Шығыс Германияның Гота мемлекеттік кітапханасында сақталады). Бұл дана 1578 жылғы Острог оқулығымен бірге тілінген (төменде қараңыз), осылайша 1578 жылғы Острог кітабы ретінде белгілі. Онлайн нұсқасы бар. 9. Оқулық. Острог, 1578, 48 нөмірленбеген парақ, 127,5 x 63 мм өлшемдегі рама, бір түсте басылған, басылым көп данадан тұрды, бірақ тек екі толық емес данасы ғана бар (біреуі жоғарыда аталды, екіншісі Копенгагеннің Корольдік кітапханасында сақталады). 1574 жылғы Львов оқулығының қайта басылымы, оған Черноризец Храбардың «Әріптер туралы» еңбегі қосылған. Онлайн нұсқасы бар. 10. Жаңа өсиет Забурлармен бірге. Острог, 1580, 4 нөмірленбеген + 480 нөмірленген парақ, кем дегенде 152 x 87 мм өлшемде, екі түсте басылған, дана саны белгісіз, кем дегенде 47 данасы сақталған. 11. Алфавиттік көрсеткіш алдыңғы басылымға («Кітап, әртүрлі заттар жинағы»). Острог, 1580, 1 нөмірленбеген және 52 нөмірленген парақ, 122 x 55 мм өлшемдегі рама, бір түсте басылған, кем дегенде 13 данасы сақталған (көбінесе алдыңғы кітапқа қоса беріледі, бірақ, әрине, жеке басылым ретінде де басылған). 12. Андрей Рымшаның жылнамасы («Которого ся місяць що за старых віков дїяло короткое описаніє»). Острог, 5 мамыр 1581 жыл, екі беттік парақ (мәтін беттердің ішкі жағында басылған), шамамен 175 x 65 мм өлшемде. Жалғыз данасы Санкт-Петербургтегі Салтыков-Щедрин атындағы мемлекеттік кітапханада сақталады. 13. Киелі кітап. Острог, 1581. 8 нөмірленбеген парақ, 276, 180, 30, 56 және 78 парақтан тұратын 5 жеке нөмірленген жиынтық, кем дегенде 309 x 202 мм өлшемде, мәтін екі бағанға бөлінген, оның ішінде грек тіліндегі бөлімдер де бар, негізінен бір түсте басылған (қызыл түс тек тақырып үшін қолданылады), 1500 данадан тұратын басылым, оның шамамен 400 данасы сақталған.