Кіріспе

Момотаро (桃太郎) – жапон халық ертегілерінің танымал батыры. Оның есімі көбінесе "Шабдалы ұл" деп аударылады, бірақ тікелей "Шабдалы + Таро" деп аударылады, Таро – жиі кездесетін жапон есімі. Момотаро – сонымен қатар осы батыр туралы әңгімені бейнелейтін түрлі кітаптардың, фильмдердің және басқа да туындылардың атауы. Момотароның Окаяма префектурасының жергілікті батыры екені туралы кең таралған пікір бар, бірақ бұл мәлімдеме заманауи дәуірде пайда болған. Бұл пікір ғылыми ортада жалпы қабылданбаған.

Әдебиеттегі даму

Бұл әңгіменің ауызша нұсқасы Муромачи дәуірінде (1392–1573) пайда болған болса да, жазбаша түрде Едо дәуірінде (1603–1867) жазылған болуы мүмкін. Момотаро туралы ең көне қолжазбалар Генроку дәуірінде (1688–1704) немесе одан бұрынғы кезеңде болған деп саналады.

Эдо кезеңі

Генроку дәуіріндегі (мысалы, Момотаро мухасигатари) осы ескі мәтіндер жоғалып кетті, бірақ кейінгі кезеңдерде сақталған мысалдары, мысалы, Саихан Момотаро мухасигатари (шамамен 1777 жыл) ескі дәстүрді сақтап қалғандықтан, Коике Тогороға сәйкес мәтіндердің алғашқы (ең қарапайым) тобын құрайды. Қайта басылымның кеш шығуы кейде оны кибёши ("сары мұқабалы" кітап, негізінен ересектерге арналған) немесе кейінірек кусадзёси әдебиетінің түрі (әйелдер мен балаларды қоса алғанда, көбірек аудиторияға арналған) деп жіктеуге себеп болды, бірақ оны акахон ("қызыл кітап") немесе ерте түрі деп жіктеу дұрыс. Коике жас деп есептеген екінші топтағы мәтіндерге кішкентай акахон (『もゝ太郎』), Киохо 8 (1723) кіреді. Бұл кішкентай кітап қазір Момотаро туралы жазылған ең көне сақталған түптеме деп есептеледі. Бірінші немесе екінші топқа жатқандықтан, Эдо дәуіріндегі мәтіндер көбінесе қазіргі стандартты нұсқалармен бірдей жалпы сюжетті ұстанады, бірақ кейбір егжей-тегжейлі айырмашылықтар бар.

Қалмұрт, құрт, жануарлар

Момотаро киби денгомен ("таққа қамыры") емес, ([:ja:十団子) және басқа да тәттілермен ең көне Генроку дәуірі мәтіндерінде және бірінші топта беріледі. Бірінші топта қарт адам отын кесуге емес, шөп шабуға шығады. Екі топта да бірдей үш жануар (фазан, маймыл, содан кейін ит) кездеседі, бірақ әртүрлі ретпен. Жануарлардың реті оқиға үшін маңызды болмаса да, ең көп кездесетін рет – ит, маймыл, содан кейін фазан. Көптеген нұсқаларда үш жануардың барлығы Момотароға оның тағамының бір бөлігін алғандықтары үшін көмектесуге келіседі. Эдо дәуіріндегі бір нұсқада итке жарты бөлігі беріледі, маймыл өз еркімен келеді, ал Момотаро фазанды қорқытады.

Персикадан туған бала

Жоғарыда айтылғандай, Эдо дәуіріндегі көптеген кітаптарда шалқар бала шалқардан емес, шалқар жеген әйелден туады және жасы жаңартылады. Бірінші және екінші топтардың барлығы "жаңарту" типіне жатады. "Шалқардан туған" мысалдары (мысалы, Такизава Бакиннің 1811 жылғы "Құс тасының әртүрлі жазбалары" эссесі) одан да көп өзгерген әңгімелердің ішінде кездеседі, оларды Койке үшінші топқа жатқызады. Ивая Сазанамидің 1894 жылғы нұсқасындағы Момотаро да сол сияқты жаста (15 жаста) болғанда, шайтан аралына баруға бекінді. Зерттеуші Намекава Мичио [ja] Момотароның көбірек жасқа дейін бейнелену тенденциясын байқады және бұл құбылысты "жас төмендеу тенденциясы" (低年齢化傾向) деп атады.

Мейдзи дәуірі

Жапония феодалдық жүйеден бас тартып, Мейдзи дәуіріне кіргеннен кейін, Ивая Сазанами [ja] Момотаро әңгімесінің қалыптасуына және жапон халқына танысуына үлкен үлес қосып, маңызды тұлғаға айналды. Сазанами коммерциялық тұрғыдан сәтті болған халық ертегілері жинағында Момотаро ертегілерінің авторы болды, сондай-ақ оқулықтарға да маңызды үлес қосты. "Момотаро" әңгімесі алғаш рет 1887 жылы Мейдзи үкіметінің бастауыш мектептерге арналған ұлттық оқулықтарына енгізілді. Refn|, Hori ағылшын тілінде келтірген. Кейіннен ол Ұлттық тіл оқырманының 1-басылымынан алынып тасталды, бірақ 2-басылымнан бастап 5-басылымға дейін қайта пайда болды. 1910 жылғы 2-басылымның оқырманының 1906 жылы Білім министрлігіне штат емес қызметкер ретінде келген әңгімеші Ивая Сазанами жазғаны де-факто қабылданды. Ивая 1894 жылы "Момотароның" нұсқасын "Нихон мукашибанаши" (жапон халық ертегілері) үшін жариялаған, онда Момотаро Ұлы Жапонияның (Дайнихон) әскери сарбазы немесе қолбасшысы (сёгун) ретінде бейнеленеді, ол солтүстік-шығыста тұратын огрелерді басу үшін жазалау науқанына жіберіледі. Ескі мәтіндер огрелерді жазалауды әдеттегідей қабылдады және олардың қандай қылмыстар жасағанын түсіндірмейтін. Бірақ Иваяның нұсқасында огрелер "кедейлерді" жеп, императордың Жапония жерінен "тоналған заттарды" алған зұлым жандар ретінде нақты көрсетілді (Озакидің аудармасы), осылайша Момотароның жорығын моральдық тұрғыдан ақтады. Бұл огрелердің 1895 жылы жарық көрген, Қытай-жапон соғысының басталуына әкелген Цинь әулетін бейнелегені болжамдалды.

Тайшо және Шоу дәуірі

Ұлттық тіл оқырманының 3-басылымынан (1918–1932) бастап (Екінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін) «Момотаро» осы ұлттық бастауыш оқулық сериясының 1-кітабындағы соңғы әңгіме орнына ие болды. Мұғалімдер 1917 жылы ұсынған эсселерінде «Момотаро» ертегісінің қабылдануы өзгеріп жатқанын, оның сенімділік сабақтарын және елдің материалдық өркендеуіне көмектесуді көрсететінін айтты. Либералдық жақтан сын айтылды, мысалы, романист Ямамото Юдзо (1925) онидің ешқандай себепсіз жазаланғанын және бұл «балаларға шетелдіктерді они ретінде қарауға үйретумен тең» деп наразылық білдірді. Шoва дәуірінің басында, император Хирохито таққа отырғаннан кейін, «Момотаро» 4-басылымдағы Ұлттық тіл оқырманы (1933–1938) арқылы патриотизмді (немесе Білім туралы жарлықтың ұстанымдарын) сіңіру үшін қолданыла берді, ол кітаптың алғашқы бетінде шие гүлдерінің суретімен басталады. 4-басылымдағы «Момотаро» өзгертілді, онда они енді «Біз енді адамдарды мазаламаймыз және ештеңе алмаймыз. Өмірімізді сақтаңыз» деді және өз ынтасымен қазыналарын берді, осылайша бұрынғы мәселелерді шешті (яғни, «Момотаро» заңды себепсіз ониге шабуыл жасады деген айыптама). Джон В. Доуэр АҚШ және оның одақтастарына қарсы соғыс кезеңінде «Момотароның» үгіт-насихат құралы ретінде қолданылуын «Жүрегі жоқ соғыс» (1986) кітабында кеңінен талқылады. Доуэр осы тұрғыда «Момотаро парадигмасы» терминін енгізгенімен белгілі. «Момотаро» Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында жапон оқулықтарынан жоғалып кетті.

Ауызша қолданылатын түрлер

Бұл оқиғаның ауызша таралуында аймақтық ерекшеліктер бар. Кейбір нұсқаларында өзенмен қызыл және ақ жәшіктер ағып келеді, ал қызыл жәшік таңдалғанда Момотароның ішінде болатыны көрінеді. Бұл қызыл және қара жәшіктер болуы мүмкін, немесе жәшіктің ішінде шабдар болуы да мүмкін. Мұндай нұсқалар Жапонияның солтүстік бөлігінде (Тохоку және Хокурику аймақтарында) көбірек кездеседі. Немесе Момотаро "Ұйықтаған бала" әңгімелеріндегі жалқау кейіпкер сипатын көрсетеді. Осындай түрлері негізінен Шикоку және Чюгоку аймақтарында жиналған. Момотароның өсу жолында да айырмашылықтар бар: бірі – ол қарт әйелдердің күткендей, жақсы бала болып өскен. Екіншісі – ол күшті болғанымен, жалқау адам болып өсті, күні бойы ұйықтап, ештеңе істемейтін. Момотароның жақсы бала ретіндегі нұсқасы балаларға сабақ беру үшін көбірек танымал болуы мүмкін. Қазіргі уақытта Момотаро Жапониядағы ең танымал кейіпкерлердің бірі, оның мейірімділігі, батылдығы, күші және ата-анасына деген қамқорлығы жас балалар үшін үлгі болып табылады. Өскен соң Момотаро Онигасима (шайтан аралы) аралындағы жындар туралы естігенде оларды жеңу үшін жолға шығады. Кейбір нұсқаларында Момотаро өз еркімен жындарды қуып, халыққа көмектесуге келіседі, ал кейбір әңгімелерде қала тұрғындары немесе басқалар оны сапарға мәжбүрлейді. Дегенмен, барлық әңгімелерде Момотаро Ониды жеңіп, қарт әйелдермен «бақытты өмір сүреді» делінеді.

Жергілікті батыр ретінде танылу

Момотаро қазір Окаяма қаласы немесе оның префектурасымен байланыстырылады, бірақ бұл байланыс тек қазіргі заманда қалыптасты. Мысалы, Нанба Кинносукедің 1930 жылы жарық көрген «Момотаро но Шиджитсу» атты кітабы Момотароның Окаямада туғандығы туралы түсінікке кеңінен танымал болуына көмектесті. Дегенмен, тіпті Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін (1941–1945 жж.) Окаяма Момотароның отаны деп есептелетін тағы екі аймақтың артында үшінші үміткер болып саналды. Әңгімедегі жын аралы (Онигасима (鬼ヶ島)) кейде Такамацу қаласының жанындағы Сето ішкі теңізіндегі Мегисима аралымен байланыстырылады, себебі онда үлкен, адам жасаған үңгірлер бар. Инуяма (Айчи префектурасы) Момотаро ғибадатханасына (Инуяма) [ja] және оған байланысты аңызға ие. Озакиді жапон халық ертегілерін ағылшын тілді елдерге таратуда Тейджи Сета [ja] сияқты зерттеушілер жоғары бағалады. Озаки қолданған деректерге негізделген және шамамен сол уақытта жарық көрген тағы бір ағылшын аудармасы болды, атап айтқанда, Ханна Ридделл аударған Иваяның «Ескі Жапонияның ертегілері» (1903, қайта басылған 1914 ж.) кітабындағы «Пирсик жігіт туралы әңгіме». Тереза Пирс Уиллистон 1911 жылы шыққан «Жапон ертегілері, екінші серия» кітабында бұл ертегіні «Пирсик принц және жын-шайтан» деп аударды және оны «Менің балаларым ең жақсы көретін ертегілер» жинағына енгізді, бірақ жинақтаушы оның жапондық тегін көрсетпеді.

Соғыс пропагандасының нышаны ретінде

Момотароны жау елдермен күресіп жатқан Жапон императорлық армиясының сарбазы ретінде бейнелеу (Бірінші) Қытай-Жапон соғысына (1894–1895) дейін басталған. 1894 жылы Ивая Сазанами Момотаро ертегісін өзгертіп, оннилерді Жапонияның солтүстік-шығысында қоныстандырды, бұл сол кездегі геосаяси ахуалды ескере отырып, Цинь Қытайына жасалған ишара еді. Ивая тек балалар әдебиетіндегі маңызды тұлға ғана емес, сонымен қатар 1878 жылдан бері Білім министрлігінің редакциялық бюросының басшысы қызметін атқаратын мемлекеттік қызметкер болды. Момотаро Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Жапонияда өте танымал болды, көптеген соғыс уақытындағы фильмдер мен мультфильмдерде пайда болды. Момотаро жапон үкіметін, ал жау мемлекеттерді, атап айтқанда одақтастарды, кейін АҚШ-ты қоса, онни – шайтан фигурасымен бейнеледі. Момотаро мен оның жануарлары Жапон қарулы күштері үшін (британдықтарға қарсы) әскери операцияға шығатын «Момотароның құдай теңіз жауынгерлері» атты соғыс уақытындағы фильмдердің бірі.