Кіріспе

Занзибар қызыл колумбы (Piliocolobus kirkii) – Танзания жағалауындағы Занзибар архипелагының ең ірі аралы Унгуджаға ендемик қызыл колумбы маймылының бір түрі. Бұл түрді зоология ғылымына алғаш рет таныстырған Занзибардың британдық резиденты сэр Джон Кирк есімімен Кирктің қызыл колумбы деп те атайды. Қазір ол қорғауға алынған түр ретінде саналады және 1990 жылдардың ортасында Занзибардағы табиғатты қорғау жұмысының символы ретінде қабылданды. Халық саны әлі де азайып келеді, сондай-ақ табиғат қорғаушылар жергілікті үкіметпен бірлесіп, халықты және олардың мекендеу ортасын қорғау үшін тиімді стратегия жасауға тырысуда. Түрдің мекендеу ортасы архипелагпен шектеліп қойғандықтан, бұл қиындықтардың бірі болып табылады. Бұл түр үш рет қайта жіктелген: бұрын Colobus туысына, содан кейін Procolobus туысына, ал кейіннен Piliocolobus туысына енген.

Эволюциялық тарих және таксономия

Занзибар қызыл колумбусы, *Piliocolobus kirkii*, – Плейстоцен дәуірінің соңында теңіз деңгейінің көтерілуінен кейін аралда оқшауланған деп саналатын қызыл колумбус популяциясын көрсетеді. Сонымен қатар, митохондриялық талдау нәтижесінде, қызыл колумбустардың филогенетикалық топтары плиоцен дәуірінен бері бір-бірінен генетикалық тұрғыдан оқшауланған деген пікір бар. Бас сүйегінің морфологиясын зерттеу *P. kirkii*-нің материктік *Piliocolobus*-тан жеке түрге айналғанын көрсетті. Ол мөлшерінің морфологиялық эволюциясында үдеуді бастан өткерді, бұл аралдағы изоляцияның және бәсекелестік, мекендеу ортасы, хищниктер және/немесе ресурстардың қолжетімділігі сияқты экологиялық қысымдардың нәтижесі деп есептеледі. Түрдің популяциясының қысқаруына қатысты ешқандай дәлел жоқ. Еркектерде педоморфтық белгілер байқалады, оларға қысқа бет, үлкен орбиталар және кеңейген нейрокраниум кіреді. Бұл эволюциялық өзгерістердің қашан және қайда болғаны әлі белгісіз. Молекулалық талдаулар *P. kirkii*-нің басқа қызыл колумбус түрлеріне қарағанда Удзунга қызыл колумбусына (*P. gordonorum*) жақын туыс екенін көрсетті. Бұл талдау сонымен қатар *P. kirkii*-нің бауырлас түрі *P. gordonorum*-нан шамамен 600 000 жыл бұрын бөлінгенін анықтады, бұл бұрынғы болжаммен салыстырғанда (соңғы мұз дәуірінде жеке түрге айналған) одан ертерек эволюциялық жасқа мүмкіндік береді. Бұл түр екі рет қайта жіктелді: бұрын *Colobus* туысына, содан кейін *Procolobus* және одан кейін *Piliocolobus* туысына енді. Оның алғашқы рет зоология ғылымына назар аударған Занзибардың британдық резиденты сэр Джон Кирк (1832–1922) құрметіне «Кирк қызыл колумбусы» деп те аталады.

Физикалық сипаттама

Бұл Ескі Дүние маймылының түсі қою қызылдан қараға дейін өзгереді, иықтары мен қолдарының бойында қара жолақтармен және ақшыл ішкі жағымен сәнделген. Оның қара бетін ұзын ақ шашпен қаптаған, ал еріндері мен мұрнында ерекше қызғылт түсті белгісі бар. Занзибардың қызыл колобусының ұзын құйрығы тек тепе-теңдікті сақтау үшін қолданылады – ол жабыса алмайды. Әдетте, олардың тобында әйелдердің саны еркектерден көп болады. Бұл түрдің айқын кішкентай ми сырғасы және дөңгелек дене пішіні бар, еркектерінің денесі ұзын, ал әйелдерінің денесі кішкентай. Ересектерде, ерекше көзге түсетін бет пішіндері топ ішінде бір-бірін тануға көмектеседі. "Колобус" сөзі грек тіліндегі ekolobóse сөзінен келген, ол "қырқу" дегенді білдіреді, себебі олардың басқа приматтармен салыстырғанда қарсыласатын бас бармағының өлшемі айтарлықтай кіші немесе толығымен жоқ. Бұған толықтыру ретінде, олардың төрт ұзын саусағы тік сызылып, берік ілгек құрады, бұл оларға ағаштардың бұтақтарын оңай ұстап, көтерілуге мүмкіндік береді.

Тіршілік ету ортасы

Занзибардың қызыл колумбы Занзибар архипелагының үш ормандық аймағында таралған. Ол кең аумаққа бейімделген, бірақ көбінесе ағаштарда тіршілік етеді және ылғалды жерлерге қарағанда құрғақ жерлерді ұнатады. Оның мекен ету орталарына жағалау бойындағы бұталар мен жағалаудағы шөптесіндер кіреді, бірақ оны ауыл шаруашылығы жерлерінде және мангр батпақтарында да кездестіруге болады; соңғысы жыл бойы тамақпен қамтамасыз етеді. Маймылдың ең ірі және маңызды қорғау және тіршілік ету аймағы – Жозани ұлттық паркі, ол жер қорығы болып табылады. Бұл негізгі аралда орналасқан және мұндағы популяциялар экологиясы мен мінез-құлқы тұрғысынан жан-жақты зерттелген. Дегенмен, көптеген топтар парктің жанындағы шамбаларда (суахили тілінде «егістік жер») кездеседі. Паркке жапсарлас шамбаларда қызыл колумбының тығыздығы жоғары, олар парктің ішіндегіге қарағанда, біріккен топтарда өмір сүреді. Бұл піскен жемістерді жемейтін сирек түрлердің бірі; оның қабыршақты асқазаны төрт бөліктен тұрады және өсімдік материалдарын ыдыратуға арналған, бірақ піскен жемістердегі қантты қорыта алмайды. Маймыл жас жапырақтармен қоректенеді (бірақ олармен шектелмейді), сондықтан кейде ағаш көмірін жейді, ол жас жапырақтардағы (мүмкін фенолдық қосылыстар) токсиндерді қорытуға көмектеседі деп саналады. Алайда, аралдардағы барлық популяциялар мұндай мінез-құлық танытпайды, көбінесе көп жылдық және экзотикалық жапырақтарды тұтынушылар осылай істейді. Құрғақ маусымда, бұрын айтылғандай, үнді бадам ағашы жапырақтарын төгіп, маймылдың тамақтану аумағын кеңейту үшін парктің шегінен тысқары шығуына себеп болады. Бұл қазірдің өзінде қауіпті жағдайдағы колумбаның жағдайын одан да қиындатады. Дегенмен, материктегі колумба маймылдарымен салыстырғанда, туу көрсеткіштері төмендеген, ал туу аралығы ұзарған. Түрді сақтау үшін әртүрлі шаралар қолданылып келеді. Бір жоба Дүниежүзілік жабайы табиғат қорымен, атап айтқанда, Узи аралының батысында орналасқан Менай шығанағында жүзеге асырылды. Африка конвенциясы жануарды «А класы» деп санап, оның сақталуына үлкен үлес қосты. Маймылды сақтаудың маңызды жолы – оның зиянды емес екенін және туризмді тарта отырып, аймақтың экономикасына пайда әкелуі мүмкін екенін жариялау. Бұл Унгуджа (Занзибар) аралында орын алды. Сонымен қатар, қорғалатын аймақтарды құру және белгілеу қажет.