Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Грузия шахмат гроссмейстері (1961 жылы туған)
Georgian chess grandmaster (born 1961)
Майя Чибурданидзе (17 қаңтар 1961 жылы туған) – грузиялық шахмат гроссмейстері. Ол алтыншы әйелдер әлем чемпионы, бұл атақты 1978 жылдан 1991 жылға дейін сақтап тұрды, және 2010 жылға дейін ең жас чемпион атанды, бірақ бұл рекордын Хоу Ифан бұзды. Чибурданидзе ФИДЕ-ден гроссмейстер атағын алған екінші әйел, бұл 1984 жылы болды. Ол әйелдер шахмат олимпиадасында алтын медаль жеңген тоғыз команда құрамында ойнады.
Maia Chiburdanidze (; born 17 January 1961) is a Georgian chess Grandmaster. She is the sixth Women's World Chess Champion, a title she held from 1978 to 1991, and was the youngest one until 2010, when this record was broken by Hou Yifan. Chiburdanidze is the second woman to be awarded the title of Grandmaster by FIDE, which took place in 1984. She has played on nine gold medal winning teams in the Women's Chess Olympiad.
Ерте өмір және мансап
Майя Чибурданидзе Кутаисиде, Грузин Кеңестік Социалистік Республикасында, КСРО-да дүниеге келді және сегіз жасында шахмат ойнай бастады. 1976 жылы КСРО қыздар арасындағы чемпиондыққа ие болды, ал бір жылдан кейін әйелдер арасындағы титул жеңіп алды. 1977 жылы Чибурданидзе ФИДЕ-ден Әйелдер Гроссмейстері атағын алды. Чибурданидзе 1974 жылы, бар болғаны 13 жасында Брашовтағы халықаралық әйелдер турнирінде дебют жасап, жеңіске жетті, содан кейін 1975 жылы Тбилисиде өткен тағы бір турнирде жеңімпаз атанды және 1976/77 жылдарғы әйелдер әлем чемпионатына қатысты. Чибурданидзенің ойын стилі мықты, бірақ агрессивті және классикалық принциптерге негізделген; оған карьерасының басында оның жаттықтырушысы болған, советтік үздік жаттықтырушы Эдуард Гуфельд үлкен әсер етті.
Maia Chiburdanidze was born in Kutaisi, Georgian Soviet Socialist Republic, USSR, and started playing chess around the age of eight. She became the USSR girls' champion in 1976, and a year later she won the women's title. In 1977, Chiburdanidze was awarded the title of Woman Grandmaster by FIDE. Chiburdanidze won outright on her debut, at the Braşov women's international tournament of 1974, when she was only 13 years old and went on to win another tournament in Tbilisi in 1975 before entering the women's world championship cycle of 1976/77. Chiburdanidze's style of play is solid, but aggressive and well grounded in classical principles; it was influenced by Eduard Gufeld, a top Soviet trainer, who was her coach early in her career.
Әйелдер арасындағы әлем чемпионы (1978-1991)
Чибурданидзе 1976 жылы Тбилисиде өткен әйелдер арасындағы аймақтық турнирде екінші орын алды, соның арқасында 1977 жылғы кандидаттар матчтарына қатысуға мүмкіндік алды. Ол кандидаттар финалына өтті, онда Алла Кушнирді 7½–6½ есебімен жеңіп, Грузияның Пицунда қаласында әлем чемпионы Нона Гаприндашвилиге қарсы әлем чемпионаты үшін күресті. Чибурданидзе Гаприндашвилиді 8½–6½ есебімен жеңді. Ол өзінің титулын төрт рет сәтті қорғады. 1981 жылы Боржоми/Тбилисиде өткен матчта Нана Александриямен 8–8 тең түсіп, титулын сақтап қалды. Үш жылдан кейін Ресейдің Волгоград қаласында Ирина Левитинамен ойнап, 8½–5½ есебімен жеңіске жетті. Келесі қорғаныс 1986 жылы Софияда Елена Ахмиловскаяға қарсы болды, Чибурданидзе оны 8½–5½ есебімен жеңді. 1988 жылы Грузияның Телави қаласында Нана Иоселианиді 8½–7½ есебімен жеңді. 1984 жылы ФИДЕ Чибурданидзеге халықаралық гроссмейстер атағын берді. Гаприндашвилиден кейін бұл атаққа ие болған екінші әйел ол.
Chiburdanidze finished second in the Tbilisi Women's Interzonal (1976), thereby qualifying for the 1977 candidates matches. She advanced through to the Candidates Final, where she beat Alla Kushnir by 7½–6½ to set up a world title match in Pitsunda, Georgia, against Nona Gaprindashvili, the reigning women's world champion. Chiburdanidze defeated Gaprindashvili by 8½–6½. She successfully defended her title four times. In 1981, Chiburdanidze retained her title by drawing 8–8 with Nana Alexandria, in Borjomi/Tbilisi. Three years later, she played Irina Levitina in Volgograd, Russia, and won 8½–5½. The next defense came against Elena Akhmilovskaya in Sofia in 1986, which Chiburdanidze won 8½–5½. In 1988 she beat Nana Ioseliani in Telavi, Georgia, by 8½–7½. FIDE awarded Chiburdanidze the title of Grandmaster in 1984. She is the second woman, after Gaprindashvili, to be awarded the title.
Атағын жоғалту
1991 жылы ақпанда қытайлық Кси Цзюнь әлем чемпионатына үміткерлікке қатысу құқығын жеңіп алды. Чибурданидзе Манила қаласында жас қытайлық ойыншыға 8½–6½ есебімен тәжін жоғалтты. Оның билеу мерзімі 13 жылға созылды, бұл үшінші ең ұзақ мерзім. Алғашқы әйелдер чемпионы Вера Менчик 1927 жылдан 1944 жылы қайтыс болғанға дейін 17 жыл билеген, ал Гаприндашвили 16 жыл билеген. Чибурданидзе әлем чемпионы атағын қайтаруға тырысты, бірақ қытай әйелдерінің және Polgár қарындастарының күшеюімен бұл қиынға соқты. 1991 жылдан бергі ең жақсы нәтижесі 1994 жылғы Тильбург турнирінде бірінші орын алғандығы болды, бірақ плей-оффта Зюсса Полгарға 5½–1½ есебімен жеңіліп қалды. Кейіннен нокаут жүйесін жақтырмағанына қарамастан, ол соңғы жылдарғы әлем чемпионаттарына қатысты. 2001 жылы жартылай финалға жетіп, қытайлық Чжу Ченнен жеңіліп, турнирден шығып қалды, ал Чжу Чен чемпион атанды. 2004 жылы Чибурданидзе тағы да жартылай финалға өтті, онда ол чемпион атанған Антоанета Стефановаға жеңіліп қалды.
Xie Jun of China won the right to challenge for the world championship in February 1991. Chiburdanidze lost her crown to the young Chinese player in Manila by 8½–6½. Her reign was the third longest, at 13 years, behind only that of the first women's champion, Vera Menchik, who reigned for 17 years from 1927 until her death in 1944, and Gaprindashvili's 16 years. Chiburdanidze has attempted to regain the world title but, with the rise of the Chinese women and the formidable Polgár sisters, this has proved difficult and her best performance since 1991 has been first in the Tilburg Candidates tournament of 1994, losing the playoff to Zsuzsa Polgár by 5½–1½. Subsequently, despite not approving of the knockout format, she has entered the world championships of recent years. She reached the semi finals in 2001, only to be knocked out by Zhu Chen of China, who went on to win the title. In 2004, Chiburdanidze again reached the semi finals, where she lost to Antoaneta Stefanova, who went on to win the title.
Басқа шахмат жетістіктері
Чибурданидзе "әйелдер шахматына" қызығушылық танытпайды және ерлер мен әйелдер турнирлерінің қажеттілігі болмайтын уақыт келгенін үміттенеді. Ол әлемнің түкпір-түкпіріндегі "ерлер" турнирлерінде көп ойнады және оның ең жақсы көрсеткіштері 1980-ші және 1990-шы жылдардың басында байқалды. Ол Нью-Делиде (1984) және Баня-Лукада (1985) турнирлерде 1-орынды иеленді, Бильбаода (1987) элиталық ойыншыларға қарсы 2616 көрсеткішпен үшінші орынды алды, ал 8 партиядан тұратын матчта 2545 рейтингі бар гроссмейстер Петар Поповичпен тең түсті. Ол 1980-ші жылдардағы әйелдер олимпиадасында үстемдік құрған КСРО құрамасының маңызды мүшесі болды. Грузия 1990 жылы Кеңес Одағынан тәуелсіздік алғаннан кейін, ол 1992, 1994, 1996 және 2008 жылдары төрт алтын медаль жеңген жаңа грузин ұлттық құрамасының бірінші нөмірі болды. Сондай-ақ, ол 1997 жылғы Еуропа командалық чемпионатында, Грузия алтын медаль жеңіп алғанда, және 2001 жылдың қыркүйегінде Батумиде (Грузия) өткен Еуропа мен Азия арасындағы бірінші континенттік жылдам ойын матчында ойнады. Әйелдер арасында Азия 21½–10½ есебімен жеңіске жетті, ал Майя 3½ ұпаймен үлес қосты. 2008 жылғы Дрезден Олимпиадасында ол Грузия құрамасы үшін бірінші тақтада ойнады, ол алтын медальді жеңіп алды (1-орын), сонымен қатар ең жақсы көрсеткені үшін (2715 ұпай) алтын медаль алды. Ол соңғы рет 2012 жылдың шілде айында турнирде ойнады.
Chiburdanidze is unimpressed with 'women's chess', and hopes for a time when there will be no need for men's and women's tournaments. She has played extensively in "men's" tournaments around the world and her best form was seen in the 1980s and early 1990s. She was 1st in tournaments in New Delhi (1984) and Banja Luka (1985), finished third in Bilbao (1987) with a 2616 performance rating against elite players while equalising in an 8 game match against GM Petar Popović who had a rating of 2545 and in the next decade she finished 1st in Belgrade (1992), Vienna (1993), and Lippstadt (1995, 1996, 1997). She was a key member of the USSR team that dominated the women's Olympiads of the 1980s and, when Georgia achieved independence from the Soviet Union in 1990, she played board 1 for the new Georgian national team that won four gold medals, in 1992, 1994, 1996 and 2008. She also played in the European Team Championships of 1997 when Georgia won the gold medal and in the 1st Europe v Asia Intercontinental rapidplay match which was held in Batumi (Georgia) in September 2001. Asia won the women's section by 21½–10½ with Maia contributing 3½. In 2008 Dresden Olympiad, she played on board 1, for Georgia, that won the gold medal (1st place), and she also won gold medal for best performance (2715 pt). She played her last tournament (up to date) in July, 2012.
Басқа
Чибурданидзе өзінің елімен көп рет марапатталған, тіпті оның шахмат жетістіктерін тойлау үшін бірнеше пошта маркалары жасалған. 1986 жылы Моңғолия Ирина Левитинаға қарсы 1984 жылғы әлем чемпионатындағы ойындарының бірінен алынған позицияны бейнелейтін естелік марка шығарды. Ол 2014 жылы Әлемдік шахмат даңқы залына енгізілді. Мая Чибурданидзе – елінен шахматтың жоғары деңгейінде өте жақсы ойнаған бірнеше әйелдердің бірі. Ол өз елінде осы спорттың мәртебесін көтеруге үлкен үлес қосты. 2021 жылы Чибурданидзе Нана Александрия, Нона Гаприндашвили және Нана Иоселианимен бірге «Даңқ патшайымға» атты деректі фильмде түсті.
Chiburdanidze has been honoured many times by her country and several postage stamps have even been designed to celebrate her chess achievements. Mongolia issued a commemorative stamp in 1986 which illustrates a position in one of her games from the 1984 world championship match against Irina Levitina. She was inducted into the World Chess Hall of Fame in 2014. Maia Chiburdanidze is one of several women from the country who have excelled at the highest levels of chess. She has helped to further boost the standing of the game in her country. In 2021, Chiburdanidze appeared in the documentary Glory to the Queen alongside Nana Alexandria, Nona Gaprindashvili, and Nana Ioseliani.