Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1942 жылы Прагадағы қастандық
1942 assassination in Prague
Рейхард Гейдрих, неміс Рейхінің қауіпсіздік бас басқармасының (РСХА) қолбасшысы, Богемия және Моравия протекторатының әрекет етуші губернаторы және Холокосттың негізгі ұйымдастырушысы, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде чехословакиялық қарсылық күштері жүргізген үйлестірілген операцияда қастандыққа ұшырады. "Антропоид" кодолық атымен белгіленген қастандық әрекетін 1942 жылғы 27 мамырда қарсылық күштерінің жекелеген мүшелері Йозеф Габчик және Ян Кубиш жүзеге асырды. Гейдрих шабуылда жараланды және 4 маусымда алған жарақатынан көз жұмды.
Reinhard Heydrich, the commander of the German Reich Security Main Office (RSHA), the acting governor of the Protectorate of Bohemia and Moravia and a principal architect of the Holocaust, was assassinated during the Second World War in a coordinated operation by the Czechoslovak resistance. The assassination attempt, code named Operation Anthropoid, was carried out by resistance operatives Jozef Gabčík and Jan Kubiš on 27 May 1942. Heydrich was wounded in the attack and died of his injuries on 4 June.
Стратегиялық контекст
1941 жылдың соңына қарай нацистік Германия Еуропаның континенттік бөлігінің көбісін бақылауына алды, ал неміс әскерлері Мәскеуге жақындап келді. Одақтастар Кеңес Одағының қарсылық таныту мүмкін емес деп есептеді. Чехословакияның президенті Эдвард Бенеш басқаратын эмиграциядағы үкімет британдық барлау қызметінің қысымына тап болды, себебі 1938 жылы елдің Судет аймақтарын басып алғаннан бері көзге көрінетін қарсылық өте аз болды. Осы аймақтарды басып алу Мюнхен келісімінде Ұлыбритания мен Франция тарапынан қабылданды. Бүкіл елді басып алу 1939 жылы басталды, ал Ұлыбритания мен Францияның бастапқы сатқындығы және одан кейінгі нацистердің зорлық-зомбылығы чех халқының бір кезге ерік-жігерін жойғандай болды. Германияның Кеңес Одағына басып кіруі чех коммунистерінің саботаж әрекеттерін күшейтті, нәтижесінде Хайдрих тағайындалды. Оппозицияны қорқытып, Терезиенштадт геттосын/концентрациялық лагерін құрумен қатар, Хайдрих өнеркәсіп жұмысшылары мен шаруаларға Германиядағы деңгейде жақсы жалақы төлеу саясатын жүргізді, бұл саботаж әрекеттерін айтарлықтай азайтты және соғыс материалдарын ұжымдық өндіруге көмектесті. Хайдрихті солтүстік Франция мен Бельгияға ауыстыру жоспарланған, онда осы саясатты іске асыру мақсатында болды. Хайдрих Богемия мен Моравияның қорғаушысы лауазымында және жергілікті халықты қорқытуымен байланысты болғандықтан, Карл Герман Франкқа қарағанда оны өлтіру нысаны ретінде таңдады. Операцияның мақсаты жоғары тұрған нацистерге олардың одақтас күштер мен олар қолдаған қарсылық топтарының жетегіне жете алмайтынын көрсету де болды.
By late 1941, Nazi Germany controlled almost all of continental Europe, and German forces were approaching Moscow. The Allies deemed Soviet capitulation likely. The exiled government of Czechoslovakia under President Edvard Beneš was under pressure from British intelligence, as there had been very little visible resistance since the occupation of the Sudeten regions of the country in 1938. The takeover of these regions was accepted by the United Kingdom and France in the Munich Agreement. Occupation of the whole country had begun in 1939, and the initial betrayal by the United Kingdom and France, along with the subsequent terror of the Nazis, seemed to break the will of the Czechs for a period. The German invasion of the Soviet Union had stimulated acts of sabotage by Czech communists, leading to Heydrich's appointment. As well as terrorizing the opposition and establishing the Theresienstadt ghetto/concentration camp, Heydrich had overseen a progressive policy of good wages (equivalent to those in Germany) for industrial workers and farmers, which caused acts of sabotage to drop significantly and helped cooperative production of war materials. Heydrich was thought to be scheduled to transfer to occupied northern France and Belgium, with the intent to implement similar policies there. Heydrich was chosen over Karl Hermann Frank as an assassination target due to his status as the acting Protector of Bohemia and Moravia as well as his reputation for terrorizing local citizens. The operation was also intended to demonstrate to senior Nazis that they were not beyond the reach of Allied forces and the resistance groups they supported.
Жоспарлау
Операцияны Чехословакия барлау қызметінің басшысы Франтишек Моравец, Гейдрих Протектор болып тағайындалғаннан кейін, Бенештің білімімен және мақұлдауымен бастады. Моравец жеке түрде бригадалық генерал Колин Габбинске баяндады, ол сол кезде британдық Арнайы операциялар атқарушы ұйымының (SOE) операциялар директоры болып жұмыс істеді және ұйымның чех және поляк "елдік" бөлімдеріне жауапты болды. Габбин операцияны ұйымдастыруға көмектесуге келісті, бірақ оның туралы ақпарат SOE штабы мен оқу қызметкерлерінің бірқатар қызметкерлерімен ғана шектелді. Операцияға "Антропоид" кодировкасы берілді, грек тілінде "адам пішінінде" деген мағынаны білдіреді, бұл термин әдетте зоологияда қолданылады. Дайындық жұмыстары 1941 жылдың 20 қазанында басталды. Моравец Ұлыбританияда орналасқан 2000 чехословакиялық әскерден екі ондаған ең перспективті кадрларды жеке таңдады. Олар Шотландиядағы Арисайгтегі SOE-нің командалық оқу орталығына жіберілді. Уоррант офицері Йозеф Габчик (словакиялық) және штаб-сержант Карел Свобода (чех) 1941 жылдың 28 қазанында (Чехословакияның тәуелсіздік күні) операцияны жүргізу үшін таңдалды, бірақ Свобода оқу кезінде бас жарақатын алғаннан кейін оны Ян Кубиш (чех) ауыстырды. Бұл Кубиш оқуын аяқтамағандықтан миссияның кешігуіне себеп болды, сондай-ақ оған қажетті жалған құжаттар дайындалмаған еді. Оқуды чех бөлімінің тағайындалған басшысы майор Альфгар Хескет Причард қадағалады және қажетті қаруды жасау үшін Сесил Кларкке жүгінді. Ол лақтыруға жеңіл, бірақ брондалған "Мерседесті" жоюға жеткілікті күшті болуы керек еді. Көптеген жаттығулар барысында, Хескет Причард (крикетпен байланысы бар, әкесі бірінші сыныпты боулингші болған) жаңа қаруды оңай лақтыра алса, Габчик пен Кубиш үшін бұл қиын болды.
The operation was initiated by František Moravec, head of the Czechoslovak intelligence services, with the knowledge and approval of Beneš, almost as soon as Heydrich was appointed Protector. Moravec personally briefed Brigadier Colin Gubbins, who at the time was the Director of Operations in the British Special Operations Executive (SOE) and who had responsibility for the Czech and Polish "country" sections of the organisation. Gubbins readily agreed to help mount the operation, although knowledge of it was restricted to a few of the headquarters and training staff of SOE. The operation was given the codename Anthropoid, Greek for "having the form of a human", a term usually used in zoology. Preparation began on 20 October 1941. Moravec had personally selected two dozen of the most promising personnel from among the 2,000 exiled Czechoslovak soldiers based in Britain. They were sent to one of SOE's commando training centres at Arisaig in Scotland. Warrant Officer Jozef Gabčík (Slovak) and Staff Sergeant Karel Svoboda (cs) (Czech) were chosen to carry out the operation on 28 October 1941 (Czechoslovakia's Independence Day), but after Svoboda received a head injury during training he was replaced by Jan Kubiš (Czech). This caused delays in the mission because Kubiš had not completed training. The necessary false documents had not been prepared for him, either. Training was supervised by the nominated head of the Czech section, Major Alfgar Hesketh Prichard, who turned to Cecil Clarke to develop the necessary weapon. It was light enough to throw but still lethal enough to destroy an armour plated Mercedes. During extensive training, the new weapon was found to be easy to throw by Hesketh Prichard (who had a strong cricketing background, his father having been a first class bowler), but less so by Gabčík and Kubiš.
Кірірілу
Габчик пен Кубиш, Чехословакия әскерінің Ұлыбританиядағы эмиграциядағы тағы жеті сарбазымен бірге, Silver A және Silver B (тапсырмалары әртүрлі болған) тағы екі топта, 1941 жылдың 28 желтоқсанында сағат 22:00-де RAF Tangmere әуежайынан No. 138 эскадрилья RAF ұшағымен ұшырылды. Топтар, сонымен қатар бірнеше жабдық контейнерімен бірге, үш бөлек аймаққа парашютпен түсіп, ұшақтан секірді. «Антропоид» тобы Праганың шығысындағы Невизди маңына қонды. Ұшақтың бастапқы жоспары Пилзенге қону болған, бірақ ұшақ экипажы навигациялық қиындықтарға тап болды және әр топ жоспарланған жерден басқа жерге қонды. Габчик пен Кубиш одақтастарымен байланыс орнату үшін Пилзенге, содан кейін шабуыл жоспарланған Прагаға жол тартты. Прагада олар отбасыларымен және Чехословакияның қарсылық қозғалысы ұйымдарымен байланысқа шығып, қастандыққа дайындалу кезінде көмек алды. Миссияның мәнін білген қарсылық көшбасшылары, эмиграциядағы Чехословакия үкіметінен шабуылды тоқтатуды өтінді, олар: «Гейдрихтің өміріне жасалатын кез келген қастандық одақтастарға ешқандай пайда әкелмейді және оның халыққа тигізер салдары өлшеусіз болады» деді. Бенеш жеке өзі шабуылды жалғастыруды талап ететін хабарлама таратты, бірақ соғыстан кейін қатысы бар екенін жоққа шығарды. Профессор Войтех Мастный оның «чех қарсылығын драматизациялаудың соңғы тәсілі ретінде бұл жоспарға тікелей ұстанып қалғанын» айтады. Габчик пен Кубиш бастапқыда Гейдрихті пойызбен өлтіруді жоспарлаған, бірақ тәжірибелік жағдайларды қарастырғаннан кейін мұның мүмкін емес екенін түсінді. Екінші жоспар Гейдрихті оның үйінен Прагаға апаратын ормандық жолда өлтіру болды. Олар Гейдрихтің көлігін тоқтату үшін жолға кабель тартуды жоспарлады, бірақ бірнеше сағат күткеннен кейін, «Out Distance» тобынан келген командир, лейтенант Адольф Опалька оларды Прагаға қайтарып әкелді. Үшінші жоспар Гейдрихті Прагада өлтіру еді.
Gabčík and Kubiš, along with seven other soldiers from Czechoslovakia's army in exile in the United Kingdom in two other groups, Silver A and Silver B (who had different missions), were flown from RAF Tangmere by a Halifax of No. 138 Squadron RAF at 22:00 on 28 December 1941. The groups, along with some supply containers, left the plane by parachute, in drops in three separate areas. The Anthropoid pair landed near Nehvizdy east of Prague. Originally, the plane had been planned to land near Pilsen, but the aircrew had navigation problems and each of the groups landed in different places from where intended. Gabčík and Kubiš then moved to Pilsen to contact their allies, and from there on to Prague, where the attack was planned. In Prague, the pair contacted families and Czechoslovak resistance organisations who helped them during the preparations for the assassination. Upon learning of the nature of the mission, resistance leaders begged the Czechoslovak government in exile to call off the attack, saying that "[a]n attempt against Heydrich's life would be of no use to the Allies and its consequences for our people would be immeasurable". Beneš personally broadcast a message insisting that the attack go forward, although he denied any involvement after the war. Professor Vojtěch Mastný argues that he "clung to the scheme as the last resort to dramatize Czech resistance". Gabčík and Kubiš initially planned to kill Heydrich on a train, but after examination of the practicalities they realised this was not going to be possible. A second plan was to kill Heydrich on a forest road that led from his home to Prague. They planned to pull a cable across the road that would stop Heydrich's car, but after waiting several hours their commander, Lt. Adolf Opálka (from the group Out Distance), came to bring them back to Prague. A third plan was to kill Heydrich in Prague.
Прагадағы шабуыл
1942 жылғы 27 мамырда сағат 10:30-да Гейдрих Праганың орталық бөлігінің солтүстігіндегі Паненске Брежаныдағы үйінен Прага қамалындағы штаб-пәтеріне күнделікті жолға шықты. Оны СС обершарфюрері Йоханнес Клейн жүргізді. Габчик пен Кубиш Праганың 8-ші ауданы, Либеньдегі Буловка ауруханасының жанында, Кирхмайерова třída және V Holešovičkách көшелерінің қиылысындағы трамвай аялдамасында күтті. Бұл жердегі тар бұрылыс Гейдрихтің көлігін V Holešovičkách көшесіне батысқа қарай бұрылғанда баяулатуға мәжбүр ететін. Йозеф Вальчик (А күміс тобынан) Габчик пен Кубиштен солтүстікке қарай жақын келе жатқан көлікті байқау үшін орналасты. Гейдрихтің жасыл түсті, ашық шатыры бар Мерседес 320 Cabriolet B екі минуттан кейін бұрылысқа жетті. Габчик Sten автоматтарына қосымша жауын-шашын шапанының астына жасырды. Көлік баяулап, бұрышты айналдырғанда Габчик жауын-шашын шапанын түсіріп, Гейдрихке оқ ату үшін қаруын көтерді, бірақ қару істемеді. Гейдрих орнынан тұрып, "Люгер" тапаншасын тартып алып, жылдамдықты арттыруды бұйырмай, тоқтауды бұйырды. Көлік оның алдында тежелгенде, Кубиш, оны байқамаған, машинаға танкке қарсы модификацияланған гранатаны (портфелде жасырылған) лақтырды; ол лақтырылуын дұрыс бағаламады. Ол машинаның ішіне емес, артқы дөңгелегіне тиіп құлады. Дегенмен, бомба жарылғанда Гейдрихті қатты жарақаттады, оның сынықтары оң жақ артқы крылоны жарып, машина төсемінен сынықтар мен талшықтар Гейдрихке кіріп, сол жағына ауыр жарақаттар келтірді, диафрагмасына, селезеңкесіне және өкпесіне үлкен зақымдар келді, сондай-ақ қабырғасын сындырды. Кубиш сынықтардан бетіне жеңіл жарақат алды. Жарылыс жолдың қарсы жағында тоқтаған трамвайдың терезелерін қиратты, жолаушыларға сынықтар тиді. Көліктің артқы орындығында қапталған екі СС күртесі жарылыс күшімен жоғары лақтырылып, троллейбус сымдарына ілінді. Гейдрих пен Клейн тапаншаларын тартып алып, жарылған Мерседестен секіріп шықты; Клейн қоршауға тапталып қалған Кубишке қарай жүгірді, ал Гейдрих Стенін ұстап тұрған Габчикке қарай жүгірді. Кубиш қалпына келіп, велосипедіне отырып, трамвайдан төгілген жолаушыларды шашыратты, Colt M1903 тапаншасымен ауаға оқ атты. Клейн оған оқ атуға тырысты, бірақ жарылыстан шатасып, дүрыл қауіпсіздендіргішін басып, қару істемеді. Гейдрих Габчикке қарай шатасып келе жатты, ол Стенін тастап, велосипедіне жетуге тырысты, бірақ бұл әрекеттен бас тартып, телеграф бағанасының артына жасырынды, Гейдрихке тапаншасымен оқ атты. Гейдрих жауап беріп, тоқтап тұрған трамвайдың артына тығылды, кенеттен екі есе бүгіліп, жолдың жанына ауырып құлады. Содан кейін ол бір қолымен өзін көтеріп, қоршауға құлап түсті. Габчик қашуға мүмкіндік алғанда, Клейн өзінің бастығына көмектесуге асықты. Гейдрихтің беті ақ болып, ауырсынудан қисылды, қашып бара жатқан Габчикке қарап: "Осы итті ұстаңдар!" - деді. Клейн оны қуғанда, Гейдрих жол бойы сүрініп, қираған машинасының капотына құлады. Габчик етханаға қашып кірді, иесі Брауер, нацистердің жақтасы және Гестапода жұмыс істейтін ағасы, оның көмек сұрауына мән бермеді. Брауер көшеге шығып, Клейннің назарын өзіне аударды, дауыстап, дүкенге көрсетті. Клейн, қаруы әлі де істемеген, дүкенге жүгіріп кіріп, есікте Габчикпен соқтығысты. Қауіпсіздік кезінде Габчик оған екі рет оқ атты, аяғын қатты жарақаттады. Габчик трамваймен қашып, жергілікті жасырынған үйге жетті. Осы сәтте Габчик пен Кубиш Гейдрихтің жараланғанын білмеді және шабуыл сәтсіз аяқталды деп ойлады.
At 10:30 on Wednesday, 27 May 1942, Heydrich started his daily commute from his home in Panenské Břežany, north of central Prague, to his headquarters at Prague Castle. He was driven by SS Oberscharführer Johannes Klein. Gabčík and Kubiš waited at the tram stop at the junction between the road then known as Kirchmayerova třída, and V Holešovičkách, in Prague 8 Libeň near Bulovka Hospital. The tight curve there would force Heydrich's car to slow down as it turned westwards into V Holešovičkách. Josef Valčík (from group Silver A) was positioned about north of Gabčík and Kubiš to look out for the approaching car. Heydrich's green, open topped Mercedes 320 Cabriolet B reached the curve two minutes later. Gabčík concealed his Sten submachine gun under a raincoat. As the car slowed and rounded the corner, Gabčík dropped his raincoat and raised the gun to shoot Heydrich but the gun jammed. Heydrich stood up and drew his Luger pistol, yelling to halt instead of ordering to accelerate. As the car braked in front of him, Kubiš, who was not spotted, threw a modified anti tank grenade (concealed in a briefcase) at the car; he misjudged his throw. Instead of landing inside the car, it landed against the rear wheel. Nonetheless, the bomb severely wounded Heydrich when it detonated, its fragments ripping through the right rear fender and embedding fragmentation and fibers from the upholstery of the car into Heydrich, causing serious injuries to his left side, with major damage to his diaphragm, spleen and lung, as well as fracturing a rib. Kubiš received a minor wound to his face from the shrapnel. The explosion shattered the windows of the tram which had stopped on the opposite side of the road, shrapnel striking passengers. Two SS jackets folded on the back seat of the car were whirled upwards by the blast and draped themselves over the trolley wire. Heydrich and Klein leapt out of the shattered Mercedes with drawn pistols; Klein ran towards Kubiš, who had staggered against the railings, while Heydrich went to Gabčík, who stood holding the Sten. Kubiš recovered, jumped on his bicycle and pedaled away, scattering passengers spilling from the tram by firing in the air with his Colt M1903 pistol. Klein tried to shoot at him, but dazed by the explosion, pressed the magazine release catch and the gun jammed. A staggering Heydrich came towards Gabčík, who dropped his Sten and tried to reach his bicycle but was forced to abandon the attempt and took cover behind a telegraph pole, firing at Heydrich with his pistol. Heydrich returned fire and ducked behind the stalled tram, when he suddenly doubled over and staggered to the side of the road in pain. He then collapsed against the railings, holding himself up with one hand. As Gabčík took the opportunity to run, Klein rushed to help his superior. Heydrich, his face pale and contorted in pain, pointed toward the fleeing Gabčík, saying, "Get that bastard!" As Klein gave pursuit, Heydrich stumbled along the pavement before collapsing against the bonnet of his wrecked car. Gabčík fled into a butcher shop, where the owner, a man named Brauer, who was a Nazi sympathiser and had a brother who worked for the Gestapo, ignored his request for help. Brauer ran out to the street and attracted Klein's attention by shouting and pointing to the shop. Klein, whose gun was still jammed, ran into the shop and collided with Gabčík in the doorway. In the confusion, Gabčík shot him twice, severely wounding him in the leg. Gabčík then escaped in a tram, reaching a local safe house. At this point, Gabčík and Kubiš did not know that Heydrich was wounded and thought the attack had failed.
Жазалау
Гитлер өлтіруге талпыныс жасалған күні тергеу жүргізуге және жаза шаруаларын жүзеге асыруға бұйрық берді, сондай-ақ Гиммлерге СС генералы Эрих фон де Бах Зелевскиді Прагаға жіберуді ұсынды. Карл Герман Франктің соғыстан кейінгі куәлігіне сәйкес, Гитлер Зелевскидің Гейдрихтен де қатал екенін білген. Гитлер 10 мың саяси тұрақсыз чехті өлтіруді қалаған, бірақ Гиммлермен кеңескеннен кейін бұл идеядан бас тартылды, себебі чех территориясы неміс әскері үшін маңызды өнеркәсіптік аймақ болды және таңдаусыз өлтіру аймақтың өнімділігін төмендетуі мүмкін еді. Бір есеп бойынша, жаза шаралары кезінде 5000 адам қаза тапты. 13000-нан астам адам тұтқындалды, оның ішінде Габчиктің сүйіктісі Анна Малинова Маутхаузен-Гузен концлагерінде қайтыс болды. Адольф Опальканың әпкесі Мари Опалькова 1942 жылғы 24 қазанда Маутхаузен лагерінде өлім жазасына кесілді; оның әкесі Виктор Яролим да қаза тапты. Нацилік барлау қызметі Гейдрихтің өлтірушілерін Лидице ауылымен жалған байланысқа түсірді. Гестапоның бір есебінде Лидице өлтірушілердің тығылған жері деп көрсетілген, себебі Англияға жер аударылған бірнеше чех армия офицерлері сонда туған екені белгілі болды. 1942 жылғы 9 маусымда немістер Лидицеде қырғын жасады; 199 ер адам өлтірілді, 195 әйел Равенсбрюк концлагеріне депортацияланды және 95 бала тұтқынға алынды. Балалардың 81-і кейіннен Хелмно жойқын лагерінде газбен уланды, ал сегізін неміс отбасылары асырап алды. Чехияның Лежаки ауылы да қиратылды, себебі онда «Күміс» командасына тиесілі радио хабар тарату құралы табылған. Лежакидің ер және әйел адамдары өлтірілді, екі ауыл да өртеліп, Лидице қираған жерлері тегістелді.
Hitler ordered an investigation and reprisals on the day of the assassination attempt, suggesting that Himmler send SS General Erich von dem Bach Zelewski to Prague. According to Karl Hermann Frank's postwar testimony, Hitler knew Zelewski to be even harsher than Heydrich. Hitler favoured killing 10,000 politically unreliable Czechs, but after he consulted Himmler, the idea was dropped because Czech territory was an important industrial zone for the German military, and indiscriminate killing could reduce the productivity of the region. According to one estimate, 5,000 people were murdered in the reprisals. More than 13,000 people were arrested, including Gabčík's girlfriend Anna Malinová, who died in the Mauthausen Gusen concentration camp. Adolf Opálka's aunt, Marie Opálková, was executed in the Mauthausen camp on 24 October 1942; his father Viktor Jarolím was also killed. Nazi intelligence falsely linked Heydrich's assassins to the village of Lidice. A Gestapo report suggested Lidice was the hiding place of the assassins, since several Czech army officers exiled in England were known to have come from there. On 9 June 1942, the Germans committed the Lidice massacre; 199 men were killed, 195 women were deported to Ravensbrück concentration camp and 95 children taken prisoner. Of the children, 81 were later killed in gas vans at the Chełmno extermination camp, while eight were adopted by German families. The Czech village of Ležáky was also destroyed because a radio transmitter belonging to the Silver A team was found there. The men and women of Ležáky were murdered, both villages were burned and the ruins of Lidice were levelled.
Тергеу және адам аулау
Лидице қазасынан кейінгі күндері Гейдрихтің өліміне жауаптылар туралы ешқандай ақпарат табылмады. 1942 жылдың 18 маусымына дейін Чехословакияның әскерилері мен халқына қатысушыларды ұстауға соңғы мерзім берілді. Егер олар сол уақытқа дейін ұсталмаса, немістер бұл қауіп-қатердің қылмыскерлерді сатуға мәжбүрлейтін хабаршыны жетелеп апаруға жеткілікті болады деп сеніп, одан да көп қан төгуге уәде берді. Көптеген азаматтар одан әрі жазалаудан қорқып, ақпаратты ұзақ уақыт жасыруды қиын санады. Қатысушылар бастапқыда екі прагалық отбасымен жасырынды, кейіннен Прагадағы Чех және Словакия православие шіркеуінің соборы – Кирилл және Мефодий соборына (1935 жылға дейін Карел Боромеи шіркеуі) паналады. Немістер "Аут Дистанс" саботаж тобының мүшесі Карел Чурданың Гестапоға өздігінен келіп, команданың жергілікті байланыстарының есімдерін бір миллион рейхсмаркасы үшін бергенін анықтады. Чурда Джиндра тобы ұсынған бірнеше жасырынған жерлерді, соның ішінде Жижковтағы Моравецтер отбасының үйін сатты. 17 маусымда сағат 05:00-де Моравецтердің пәтеріне шабуыл жасалды. Гестапо пәтерді тінткенде, отбасы дәлізде тұрды. Мари Моравекке дәретханаға баруға рұқсат берілді, онда ол цианид капсуласын тістеп, өзін-өзі өлтірді. Алоис Моравец отбасының қарсылық қозғалысына қатысқанын білмеді; ол 17 жасар ұлы Властимильмен немесе "Атамен" бірге Печек сарайына жеткізілді, ол күні бойы азапталды, бірақ ештеңе айтпады. Жастың аузына арақ құйылып, анасының басы балық аквариумында көрсетілді және ол сөйлемесе, әкесі де сондай жазаға тартылатыны ескертілді; Ата мойындады. Атаны нацистер 1942 жылдың 24 қазанында Маутхаузенде өлім жазасына кесті, сол күні оның әкесі, никесі, анасы және ағасы да өлім жазасына кесілді. Келесі күні Ваффен СС әскерлері шіркеуді қоршады, бірақ СС группенфюрері Карл Фишер фон Треуэнфельд басшылығымен 750 СС сарбазының бар күшімен қатысушыларды тірі ұстай алмады. Олар Чурданы да алып келді, ол оларға: "Камради, vzdejte se! Сіздерге ештеңе болмайды! Маған да ештеңе болған жоқ!" деп айғайлады. Оған жауап ретінде парашютистер: "Біз чехиялықтармыз! Ешқашан берілмейміз, естисіз бе? Ешқашан!" деді. Адольф Опалька мен Йозеф Бублик екі сағатқа созылған атыс кезінде намаз оқитын жерде қаза тапты, ал Кубиш есінен танып, жарақаттарынан көп ұзамай қайтыс болды. Габчик, Йозеф Вальчик, Ярослав Шварц және Ян Хруби бірнеше рет шабуылдан кейін криптада өздерін-өзі өлтірді, оларды жас ағызу газымен және криптті су басуға әрекеттенген өрт сөндіру машиналарымен шығаруға тырысты. СС есебінде бес жараланған СС сарбазы туралы айтылған. Шіркеудегілерде тек пистолеттер болды, ал шабуылшыларда автоматтары, автоматтары және қол гранаталары болды. Шабуылдан кейін Чурда Кубиш пен Габчик сияқты чехиялық қарсылық күресшілерінің кім екенін растады. Епископ Горазд өз қауымына жасалатын жазалауды азайту үшін шіркеудегі әрекеттерге жауапкершілікті өз мойнына алды және тіпті нацистік билікке хаттар жазды, олар оны 1942 жылдың 27 маусымында тұтқындап, азаптап өлтірді. 1942 жылдың 4 қыркүйегінде епископ, шіркеудің діни қызметкерлері мен жетекші шіркеу мүшелері Праганың солтүстік жаққа орналасқан Кобылисы ату алаңына жеткізіліп, атып өлтірді. Епископ Гораздтың осы әрекеттері үшін Шығыс православие шіркеуі оны шейіт ретінде қадірледі.
In the days following the Lidice massacre, no leads were found for those responsible for Heydrich's death. A deadline was issued to the military and the people of Czechoslovakia for the assassins to be apprehended by 18 June 1942. If they were not caught by then, the Germans threatened to spill far more blood, believing that this threat would be enough to force a potential informant to sell out the culprits. Many civilians were indeed wary and fearful of further reprisals, making hiding information much longer increasingly difficult. The assailants initially hid with two Prague families and later took refuge in the Cathedral of Sts Cyril and Methodius (until 1935 the Karel Boromejsky Church) a cathedral of the Czech and Slovak Orthodox Church in Prague. The Germans were unable to locate the attackers until Karel Čurda of the Out Distance sabotage group turned himself in to the Gestapo and gave up the names of the team's local contacts for the bounty of one million Reichsmarks. Čurda betrayed several safe houses provided by the Jindra group, including that of the Moravec family in Žižkov. At 05:00 on 17 June, the Moravec flat was raided. The family was made to stand in the hallway while the Gestapo searched their flat. Marie Moravec was allowed to go to the toilet, where she bit into a cyanide capsule and killed herself. Alois Moravec was unaware of his family's involvement with the resistance; he was taken to the Petschek Palace together with his 17 year old son Vlastimil, or "Ata", who was tortured throughout the day but refused to talk. The youth was stupefied with brandy, shown his mother's severed head in a fish tank, and warned that, if he did not talk, his father would be next; Ata gave in. Ata was executed by the Nazis in Mauthausen on 24 October 1942, the same day as his father, his fiancée, her mother and her brother. Waffen SS troops laid siege to the church the following day, but they were unable to take the assailants alive, despite the best efforts of 750 SS soldiers under the command of SS Gruppenführer Karl Fischer von Treuenfeld. They also brought along Čurda, who tried to get them to surrender by shouting: "Kamarádi, vzdejte se! Nic se vám nestane! Mně se také nic nestalo." to which the paratroopers fired back and shouted: "Jsme Češi! Nikdy se nevzdáme, slyšíte? Nikdy!" Adolf Opálka and Josef Bublík were killed in the prayer loft after a two hour gun battle, and Kubiš was reportedly found unconscious and died shortly after from his injuries. Gabčík, Josef Valčík, Jaroslav Švarc and Jan Hrubý killed themselves in the crypt after repeated SS attacks, attempts to force them out with tear gas and fire brigade trucks brought in to try to flood the crypt. The SS report about the fight mentioned five wounded SS soldiers. The men in the church had only pistols, while the attackers had machine guns, submachine guns and hand grenades. After the battle, Čurda confirmed the identity of the dead Czech resistance fighters, including Kubiš and Gabčík. Bishop Gorazd took the blame for the actions in the church to minimize the reprisals among his flock, and even wrote letters to the Nazi authorities, who arrested him on 27 June 1942 and tortured him. On 4 September 1942, the bishop, the church's priests and senior lay leaders were taken to Kobylisy Shooting Range in a northern suburb of Prague and shot. For his actions, Bishop Gorazd was later glorified as a martyr by the Eastern Orthodox Church.
Салдары
Гейдрихтің ең маңызды нацистік көшбасшыларының бірі ретінде екі ірі жерлеу рәсімі өтті, біріншісі Прагада, онда Прага қамалына дейінгі жол мыңдаған СС офицерлерімен, тұғырларымен қатарластырылды, ал екіншісі Берлинде, барлық жоғары ранкті нацистік шенділердің қатысуымен. Гитлер Берлиндегі рәсімге қатысып, Гейдрихтің жерлеу төсегіне Германия ордені мен Қан орденінің медальдарын салды. Гейдрихтің қазасы Чехословакиядағы қарсылық қозғалысының ең маңызды сәттерінің бірі болды. Гейдрихтің өлтірушілерін жасырған Чурда 1947 жылы өзін-өзі өлтіруге талпынғаннан кейін мемлекеттік опасыздық үшін дарға асылды. 1942 жылдың 5 тамызында Ұлыбританияның сыртқы істер министрі Энтони Иден Германияның Мюнхен келісімін бұзғанын жариялады. Алайда, бұл жариялама Ұлыбританияны Чехословакияның Мюнхенге дейінгі шекарасын мойындауға міндеттемеген, сонымен қатар Чехословакия тілегендей, Мюнхен келісімін бастапқыда күшін жойған жоқ. Сондықтан, бұл мәлімдеме келісімді толығымен жоққа шығару ретінде күмәнді болып қалады. 1942 жылдың қыркүйегіндегі Француз Ұлттық Комитетінің мәлімдемесі келісімнің бастапқыда күшін жойғанын көрсетті, себебі ол агрессия қаупі астында жасалған. Комитет 1938 жылдан бері Чехословакияның шекараларында ешқандай өзгеріс болмағанын мойындады. Чехия үкіметі эмиграцияда да, британдық арнайы операциялар басқармасы да (SOE) немістердің Гейдрихтің қазасын қорғау үшін "Сиппенхафт" (ұжымдық жауапкершілік) принципін осы деңгейде қолданатынын күтпеген еді.
Two large funeral ceremonies were held for Heydrich as one of the most important Nazi leaders, first in Prague, where the way to Prague Castle was lined by thousands of SS men with torches, and then in Berlin attended by all high ranking Nazi figures. Hitler attended the Berlin ceremony and placed the German Order and Blood Order medals on Heydrich's funeral pillow. The assassination of Heydrich was one of the most significant moments of the resistance in Czechoslovakia. Čurda, who had betrayed Heydrich's assassins, was hanged for high treason in 1947 after attempting suicide. On 5 August 1942, British foreign secretary Anthony Eden issued a declaration that Germany had destroyed the Munich Agreement. However, the declaration did not commit the UK to Czechoslovakia's pre Munich borders, nor did it declare the Munich agreement void ab initio, as Czechoslovakia wanted. Thus, the statement has been questioned as a full repudiation of the deal. A September 1942 declaration by the French National Committee suggested that the agreement was void ab initio since it had come about under threat of aggression. The committee recognized no changes in Czechoslovakia's borders as of 1938. Neither the Czech government in exile nor the British SOE likely foresaw that the Germans would apply the principle of Sippenhaft (collective responsibility) on the scale they did to avenge Heydrich's assassination.
Ескерткіштер
"Антропоид" операциясының сарбаздары, олардың көмекшілері және операцияның өзі Чехияда және шетелде есте қалды. Ең көне ескерткіш – Прагадағы Реслова көшесіндегі Святой Кирилл мен Мефодий кафедральді соборындағы тақташа. Ол 1947 жылы Чехословакия армиясының эмиграциядағы бұрынғы сарбазы Франтишек Бельский жасаған. Ол операция үшін қаза тапқан десантшыларға, дін қызметкерлеріне және басқа чех патриоттарына арналған. Гейдрих террорының қаһармандарына арналған Ұлттық мемориал 1995 жылы Святой Кирилл мен Мефодий кафедральді соборының астында салынды. Кейіннен ол толықтай қайта жаңартылып, кеңейтілген экспозициясы 2010 жылы қайта ашылды. Тағы бір маңызды ескерткіш – фонтан түріндегі ескерткіш, ол жеті десантшыны символдық бейнелейді. Ол 1968 жылы Англияның Леамингтон Спа қаласындағы Джефсон бағында орнатылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Чехословакия әскери оқу лагерінің штаб-пәтері Леамингтонда орналасқан. Словакия Ұлттық мұражайы 2007 жылдың мамыр айында Германия басып алған Еуропадағы ең маңызды қарсылық әрекеттерінің бірі болған чех және словак қарсылықтарының қаһармандарына арналған көрме ашты. "Антропоид" операциясы мемориалы, 2009, Прага, авторлары: мүсінші Давид Моешик және мүсінші Михал Смерал; архитекторлары: М. Тумова және Й. Гулбис. Сонымен қатар, Шотландияның Арисайг қаласында сол аймақта оқыған СОЭ-нің чехословакиялық мүшелеріне ескерткіш орнатылды, онда қаза тапқандардың тізімі және олар қатысқан миссиялар көрсетілген. 2011 жылдың қазанында Чехословакия әскери барлау қызметі орналасқан және 1941 жылдың қазанында "Антропоид" операциясы жоспарланған Порчестер Гейт (Лондон) тұрғын үй кешенінде мемориалдық тақта ашылды.
The soldiers of Operation Anthropoid, their helpers and the operation itself were memorialized in the Czech Republic and abroad. The oldest memorial is a plaque on the Cathedral of Saints Cyril and Methodius in Resslova Street, Prague. It was created in 1947 by an ex soldier of the Czechoslovak army in exile, František Bělský and is dedicated to the paratroopers, the clergymen and other Czech patriots who died for the sake of the operation. The National Memorial to the Heroes of the Heydrich Terror was created beneath the Cathedral of Saints Cyril and Methodius in 1995. Later, it underwent significant reconstruction and the extended exposition was reopened in 2010. Another important monument is in the form of a fountain, and symbolically commemorates the seven paratroopers. It was installed in 1968 in the Jephson Gardens, Leamington Spa, England. The headquarters of the Czechoslovak military training camp during the Second World War were in Leamington. The Slovak National Museum opened an exhibition in May 2007 to commemorate the heroes of the Czech and Slovak resistance, one of the most important resistance actions in the whole of German occupied Europe. The Anthropoid Operation Memorial, 2009, Prague, authors: sculptor David Mojescik and sculptor Michal Smeral; architects: M. Tumova and J. Gulbis. Also, a memorial has been placed in Arisaig, Scotland, to the Czechoslovakian members of SOE who trained in that area, with a list of those killed and the missions in which they took part. In October 2011, a memorial plaque was unveiled on residential block Porchester Gate (London), which housed the Czechoslovak military intelligence service and where the Operation Anthropoid was planned in October 1941.
Әндер
"Антропоид" операциясы туралы екі чех әні бар. Бірі – Ян Вичиталдың, "Greenhorns" чех кантри тобынан, "Battledress" (2006) әні. Екіншісі – Даниэль Ландадан, "Аничка Малинова" (2022; Анна Малинова Габчиктың сүйіктісі болған. Ол нацистер тарапынан Маутхаузенде аталды).
There are two Czech songs about operation Anthropoid. One is by Jan Vyčítal, from Czech country band Greenhorns, called Battledress (2006). Second is from Daniel Landa, called Anička Malinová (2022; Anna Malinová was Gabčík’s girlfriend. She was executed by Nazis in Mauthausen)
Галерея
Кирилл мен Мефодий шіркеуі – Чехословакия парашютистерінің қоршауға түсіп, қаза болған жері. Ал ондағы ескерткіш "Антропоид" операциясының құрбаны болғандарға, СС жасаған жазалау шарасында өлгендерге арналған.
Church of Saints Cyril and Methodius is where the Czechoslovak paratroopers died after being cornered, and the memorial there is for those killed by the SS in retaliation for Operation Anthropoid.