Орталық Африка Республикасының тарихы: ежелгі қоныстанудан неолиттік революцияға дейінгі даму кезеңдері, ауыл шаруашылығының бастауы, азық-түлік өндірісі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Орталық Африка Республикасының тарихи дамуы
Historical development of the Central African Republic
Орталық Африка Республикасының тарихы шамамен төрт ерекше кезеңнен тұрады. Елді мекендеудің ең алғашқы кезеңі шамамен 10 000 жыл бұрын басталды, сол кезде көшпелі халықтар алғаш рет аймақта қоныстанды, егін шаруалығымен айналысып, балық аулауды бастады. Ал келесі кезең одан 10 000 жыл бұрын басталды.
The history of the Central African Republic is roughly composed of four distinct periods. The earliest period of settlement began around 10,000 years ago when nomadic people first began to settle, farm and fish in the region. The next period began around 10,000 years prior.
Ерте тарих
Шамамен 10 000 жыл бұрын шөлдеу аңшы-жинақшы қоғамдарды оңтүстікке қарай, Орталық Африканың солтүстік Сахель аймағына ықпал етті, онда кейбір топтар қоныстанды және Неолит революциясының бір бөлігі ретінде егіншілікпен айналыса бастады. Алғашқыда ақ ямды өсіру арпа мен соргоға ауысты, ал кейіннен африкалық пальма майын өсіру топтардың тамақтануын жақсартты және жергілікті халықтың өсуіне жағдай жасады. Банан аймаққа келді және диетаға маңызды көмірсулардың көзін қосты; сондай-ақ олар алкоголь өндірісінде қолданылды. Бұл Ауылшаруашылық революциясы, балық аулаудың басталған "Балық қайнату революциясы" және қайықтардың пайдаланылуы тауарларды тасымалдауға мүмкіндік берді. Тауарлар көбінесе керамикалық ыдыстарда тасымалданды, бұл аймақ тұрғындарының көркемдік өнерінің алғашқы белгілі мысалдары болып табылады. Темір өңдеу б.з.д. 1000 жылға дейін аймаққа келді, бәлкім, қазіргі оңтүстік-шығыс Нигерия және/немесе Камерунның ерте Банту мәдениеттерінен. Габабири (Орталық Африка Республикасында) жерінде темір металлургиясының куәліктері табылды, олар қысқарту пешінен және ұстаханадан алынған. Обуи (Орталық Африка Республикасындағы) жерінен б.з.д. 2000 жылға дейінгі темір металлургиясының мерзімдері де ұсынылды, бірақ олар кейбір археологтар тарапынан даулы. Б.з.д. 1000-нан б.з. 1000 жылға дейінгі Банту миграциясы кезінде Убангия тілді халық Камеруннан Суданға дейін шығысқа қарай тарады, Банту тілді халық Орталық Африка Республикасының оңтүстік-батыс аймақтарына қоныстанды, ал Орталық Судан тілді халық Убанги өзенінің бойында, қазіргі Орталық және Шығыс ОАР аймақтарына қоныстанды. Мыс, тұз, кептірілген балық және мата өндірісі Орталық Африка аймағындағы экономикалық саудаға басымдық берді. Қазіргі Орталық Африка Республикасының аумағы кем дегенде 7 ғасырдан бері Канем Борну, Уаддай, Багуирми және Дафур топтарын қоса алғанда, Чад көлі аймағы мен Жоғарғы Ніл бойындағы империялармен қоныстанғаны белгілі.
Approximately 10,000 years ago, desertification forced hunter gatherer societies south into the Sahel regions of northern Central Africa, where some groups settled and began farming as part of the Neolithic Revolution. Initial farming of white yam progressed into millet and sorghum, and then later the domestication of African oil palm improved the groups' nutrition and allowed for expansion of the local populations. Bananas arrived in the region and added an important source of carbohydrates to the diet; they were also used in the production of alcohol. This Agricultural Revolution, combined with a "Fish stew Revolution", in which fishing began to take place, and the use of boats, allowed for the transportation of goods. Products were often moved in ceramic pots, which are the first known examples of artistic expression from the region's inhabitants. Ironworking arrived in the region by around 1000 BC, likely from early Bantu cultures in what is today southeast Nigeria and/or Cameroon. The site of Gbabiri (in the Central African Republic) has yielded evidence of iron metallurgy, from a reduction furnace and blacksmith workshop; with earliest dates of 896 773 BC and 907 796 BC respectively. Some earlier iron metallurgy dates of 2,000 BC from the site of Oboui (also in the Central Africa Republic) have also been proposed, but these are disputed by some archaeologists. During the Bantu Migrations from about 1000 BC to AD 1000, Ubangian speaking people spread eastward from Cameroon to Sudan, Bantu speaking people settled in the southwestern regions of the CAR, and Central Sudanic speaking people settled along the Ubangi River in what is today Central and East CAR. Production of copper, salt, dried fish, and textiles dominated the economic trade in the Central African region. The territory of modern Central African Republic is known to have been settled from at least the 7th century on by overlapping empires, including the Kanem Bornu, Ouaddai, Baguirmi, and Dafour groups based on the Lake Chad region and along the Upper Nile.
Ерте заманғы тарих
XVI және XVII ғасырларда мұсылман құл саудагерлері аймаққа шабуыл жасауды бастады және олардың тұтқындарын Жерорта теңізі жағалауына, Еуропаға, Арабияға, Батыс жарты шарға немесе Батыс Африка жағалауындағы құл порттары мен фабрикаларына тасыды. Бобанги халқы ірі құл саудагерлеріне айналып, тұтқындарын Америкаға Убанги өзені арқылы жағалауға жеткізіп сатты. 18 ғасырда Бандия Нзакара тайпалары Убанги өзені бойында Бангасу патшалығын құрды. Граф Саворгнан де Брацца Француз Конгосын құрып, Орталық Африкадағы Францияның аумақтық талаптарын кеңейту мақсатымен Браццавильден Убанги өзені бойына экспедициялар ұйымдастырды. Бельгия, Германия және Ұлыбритания да аймақтағы аумақтарға иелік ету үшін бәсекелесті. 1875 жылы Судан сұлтаны Рабих аз Зубайр қазіргі Орталық Африка Республикасы кіретін Үстіңгі Убангуиді басқарды. Алайда, олар 1903 жылға дейін Убанги Шаридегі билігін толыққанды орната алмады, содан кейін бүкіл аумақта отаршылдық әкімшілікті құрды.
During the 16th and 17th centuries Muslim slave traders began to raid the region and their captives were shipped to the Mediterranean coast, Europe, Arabia, the Western Hemisphere, or to the slave ports and factories along the West African coast. The Bobangi people became major slave traders and sold their captives to the Americas using the Ubangi river to reach the coast. During the 18th century Bandia Nzakara peoples established the Bangassou Kingdom along the Ubangi river. Count Savorgnan de Brazza established the French Congo and sent expeditions up the Ubangi River from Brazzaville in an effort to expand France's claims to territory in Central Africa. Belgium, Germany, and the United Kingdom also competed to establish their claims to territory in the region. In 1875, the Sudanese sultan Rabih az Zubayr governed Upper Oubangui, which included present day Central African Republic. but they did not consolidate their control over Ubangi Shari until 1903 when they established colonial administration throughout the territory.
Экономиканың өсуі және Екінші дүниежүзілік соғыс
1930 жылдары Ұбанги-Шариде мақта, шай және кофе маңызды ақшалай дақылдар ретінде пайда болды, сондай-ақ алмаз бен алтынның өндірісі белсенді түрде басталды. Бірнеше мақта компанияларына мақта өндірісінің ірі аумақтарында сатып алу монополиясы берілді, олар шаруаларға төленетін бағаны өздері белгілеп, акционерлеріне пайда әкелді. 1940 жылдың қыркүйегінде, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, голлистік француз офицерлері Ұбанги-Шариді бақылауға алды. 1940 жылдың тамызында, Африкалық еркін әскерлерінің (AEF) қалған бөлігімен бірге, аймақ генерал Шарль де Голльдің бостандық Франция үшін күресуге шақыруына жауап берді. Оның туысы Дэвид Дакко үкімет басшысы лауазымына оны алмастырды. 1960 жылдың 13 тамызында Орталық Африка Республикасы тәуелсіз мемлекетке айналды, ал Дэвид Дакко оның тұңғыш президенті болды.
During the 1930s, cotton, tea, and coffee emerged as important cash crops in Ubangi Shari and the mining of diamonds and gold began in earnest. Several cotton companies were granted purchasing monopolies over large areas of cotton production and were able to fix the prices paid to cultivators, which assured profits for their shareholders. In September 1940, during the Second World War, pro Gaullist French officers took control of Ubangi Shari. In August 1940, the territory responded, with the rest of the AEF, to the call from General Charles de Gaulle to fight for Free France. His cousin, David Dacko, replaced him as head of Government. On 13 August 1960 the Central African Republic became an independent country and David Dacko became its first President.
2012-2014 жж.: Азамат соғысы
2012 жылдың соңында жаңа атаумен – Séléka коалициясы құрылып, бұрынғы көтерілісшіл топтар қайтадан соғыс ашты. Бұрын белгілі болмаған тағы екі топ – «Жаңару және қайта құру» (А2Р) одағы және «Елді сақтау үшін патриоттық конвенция» (CPSK) да осы коалицияға қосылды, сондай-ақ Чадтың ФРП тобы да қосылды. 2012 жылдың 27 желтоқсанында Орта Африка Республикасының (ОАР) президенті Франсуа Бозизе бүлікшілерге қарсы күресте, әсіресе Франция мен АҚШ-тан халықаралық көмек сұрады. Франция президенті Франсуа Олланд бұл өтінішті қабылдамай, Банги М’Поко халықаралық әуежайында орналасқан 250 француз әскерінің «ішкі істерге араласу мақсатымен» келмегенін мәлімдеді. 2013 жылдың 11 қаңтарында Габонның Либревиль қаласында атысты тоқтату келісіміне қол қойылды. Көтерілісшілер президент Франсуа Бозизеден отставкаға кетуін талап етуден бас тартты, бірақ ол 2013 жылдың 18 қаңтарына дейін оппозициялық партиядан жаңа премьер-министрді тағайындауға міндетті болды. 13 қаңтарда Бозизе бүлікші коалициясымен жасалған келісімнің аясында премьер-министр Фаустин Арханже Туадераны қызметтен босатып, жарлыққа қол қойды. 17 қаңтарда Николас Тянгае премьер-министр болып тағайындалды. 2013 жылдың 24 наурызында көтерілісшілер астана Бангиге күшті шабуыл жасап, президенттік сарайды қоса алғанда, маңызды нысандарды басып алды. Бозизе отбасы өзен арқылы Конго Демократиялық Республикасына, содан кейін Камерунның астанасы Яундеге қашып кетті, онда оларға уақытша пана берілді.
In late 2012, a coalition of old rebel groups under new name of Séléka renewed fighting. Two other, previously unknown groups, the Alliance for Revival and Rebuilding (A2R) and the Patriotic Convention for Saving the Country (CPSK) also joined the coalition, as well as the Chadian group FPR. On 27 December 2012, CAR President Francois Bozizé requested international assistance to help with the rebellion, in particular from France and the United States. French President François Hollande rejected the plea, saying that the 250 French troops stationed at Bangui M'Poko International Airport are there "in no way to intervene in the internal affairs". On 11 January 2013, a ceasefire agreement was signed Libreville, Gabon. The rebels dropped their demand for President François Bozizé to resign, but he had to appoint a new prime minister from the opposition party by 18 January 2013. On 13 January, Bozizé signed a decree that removed Prime Minister Faustin Archange Touadéra from power, as part of the agreement with the rebel coalition. On 17 January, Nicolas Tiangaye was appointed Prime Minister. On 24 March 2013, rebel forces heavily attacked the capital Bangui and took control of major structures, including the presidential palace. Bozizé's family fled across the river to the Democratic Republic of the Congo and then to Yaounde, the capital of Cameroon where he was granted temporary refuge.
Дьотодия
Селека басшысы Мишель Джотодия өзін президент деп жариялады. Джотодия үш жылдық ауысу кезеңі болатынын және Тяньгае премьер-министр қызметін жалғастыратынын мәлімдеді. Джотодия конституцияны дереу күштен шығарып, үкіметті және Ұлттық Ассамблеяны таратып жіберді. 2013 жылдың 27 наурызында ол Тяньгаені премьер-министр қызметіне қайта тағайындады. Жоғарғы әскери және полиция шенеуніктері Джотодиямен кездесіп, оны 2013 жылдың 28 наурызында президент ретінде мойындады. Екатерина Самба Панза 2014 жылдың 23 қаңтарында уақытша президент лауазымына кірісті. Бейбітшілік сақтау күштері көбінесе Орталық Африка мемлекеттерінің экономикалық қауымдастығы басқарған MICOPAX-тан Африка Одағы басқарған MISCA-ға көшті, ол 2013 жылдың желтоқсанында орналастырылды. 2014 жылдың қыркүйегінде MISCA өкілеттіктерін БҰҰ басқарған MINUSCA-ға берді, ал француз бейбітшілік сақтау миссиясы Сангарис операциясы деп аталды.
Séléka leader Michel Djotodia declared himself President. Djotodia said that there would be a three year transitional period and that Tiangaye would continue to serve as Prime Minister. Djotodia promptly suspended the constitution and dissolved the government, as well as the National Assembly. He then reappointed Tiangaye as Prime Minister on 27 March 2013. Top military and police officers met with Djotodia and recognized him as president on 28 March 2013. Catherine Samba Panza assumed the office of interim president on 23 January 2014. Peacekeeping largely transitioned from the Economic Community of Central African States led MICOPAX to the African Union led MISCA, which was deployed in December 2013. In September 2014, MISCA transferred its authority to the UN led MINUSCA while the French peacekeeping mission was known as Operation Sangaris.
2015 жылдан қазіргі уақытқа дейін: Азамат соғысы
2015 жылға қарай Бангиден тыс жерлерде үкімет бақылауы шектеулі болды. Séléka-ның тарауы, бұрынғы Séléka жауынгерлерінің жаңа әскери топтар құруына әкелді, олар көбінесе бір-бірімен соғысты. 2017 жылға қарай 14-тен астам қарулы топ аумақ үшін таласты, ал елдің 60 пайызын бұрынғы Séléka көшбасшылары басқаратын төрт маңызды топ бақылады, олардың ішінде Адам басқаратын FRP; Али Дарасса басқаратын Орталық Африка бейбітшілігі үшін одақ (UPC), Махамат Аль Хатим басқаратын Орталық Африка патриоттық қозғалысы (MPC). Топтар этникалық негізде құрылған, ФПРК Гула және Рунга халықтарымен, ал UPC Фулани халықтарымен байланысты. Бірақ шабуылдар эпизодты түрде жалғасты. 2016 жылдың ақпанында бейбіт сайлаудан кейін бұрынғы премьер-министр Фаустин Арханж Туадера президент болып сайланды. 2016 жылдың қазанында Франция елдегі бейбітшілік сақтау миссиясы – Сангарис операциясы сәтті аяқталғанын жариялады және көп бөлігін әскерлерін кері қайтарды. 2016 жылдың қарашасында алтын кеніне бақылау үшін бұрынғы Séléka әскери топтары арасында шиеленіс туды, нәтижесінде MPC құраған коалиция UPC-ге шабуыл жасады. 2017 жылдың басында Бамбари үшін болған шайқас 20 000 адамды қоныс аударуға мәжбүр етті. ФПРК-ның бір мүшесі MINUSCA-ның «қызыл сызығын» кесіп өткені үшін MINUSCA күштері тарапынан жойылды. Сонымен қатар, MINUSCA Дарассаны қаладан шығару бойынша келіссөздер жүргізді. Бұл UPC-ге жаңа аумақтарды іздеуге және соғысты бұрынғыдай қалалардың орнына ауылдық жерлерге таратуға мүмкіндік берді. Аз қамтылған MINUSCA бейбітшілікті сақтау үшін Уганда және АҚШ арнайы күштеріне сүйенді, олар Жаратқанның қарсылық армиясын жою науқанының бөлігі болды, бірақ бұл миссия 2017 жылдың сәуірінде аяқталды. Мамыр айында 15 000-ға жуық адам үйлерінен қашып кетті, ал БҰҰ бейбітшілік сақтаушыларының алты адамы қаза тапты – бұл миссия үшін ең ауыр ай болды. 2017 жылдың маусымында Римде үкімет пен 14 қарулы топ, оның ішінде ФПРК арасында атысты тоқтату туралы келісімге қол қойылды, бірақ келесі күні ФПРК фракциясы мен Анти-балака әскери топтары арасындағы қақтығыстарда 100-ден астам адам қаза тапты. 2017 жылдың қазанында UPC, FPRC және Anti-balaka топтары арасында тағы бір атысты тоқтату туралы келісімге қол қойылды. ФПРК Али Дарассаны коалицияның вице-президенті деп жариялады, бірақ содан кейін де шайқастар жалғасты. 2019 жылдың басында UPC мен MINUSCA/үкімет күштері арасындағы одан әрі қақтығыстар болды.
By 2015, there was little government control outside of the capital, Bangui. The dissolution of Séléka led to ex Séléka fighters forming new militias that often fought each other. By 2017, more than 14 armed groups vied for territory, and about 60% of the country's territory was controlled by four notable factions led by ex Séléka leaders, including the FRP led by Adam; the Union Pour la Paix en Centrafrique (UPC), led by Ali Darassa, the Mouvement patriotique pour la Centrafrique (MPC) led by Mahamat Al Khatim. The factions have been described as ethnic in nature with the FPRC associated with the Gula and Runga people and the UPC associated with the Fulani. but sporadic fighting continued. In February 2016, after a peaceful election, the former Prime Minister Faustin Archange Touadéra was elected president. In October 2016, France announced that Operation Sangaris, its peacekeeping mission in the country, was a success and largely withdrew its troops. Tensions erupted in competition between ex Séléka militias arising over control of a goldmine in November 2016, where a coalition formed by the MPC attacked the UPC. The fight for Bambari in early 2017 displaced 20,000. of FPRC was killed by MINUSCA after crossing one of the red lines. At the same time, MINUSCA negotiated the removal of Darassa from the city. This led to UPC to find new territory, spreading the fighting from urban to rural areas previously spared. The thinly spread MINUSCA relied on Ugandan as well as American special forces to keep the peace in the southeast as they were part of a campaign to eliminate the Lord's Resistance Army but the mission ended in April 2017. About 15,000 people fled from their homes in an attack in May and six U. N. peacekeepers were killed – the deadliest month for the mission yet. In June 2017, another ceasefire was signed in Rome by the government and 14 armed groups including FPRC but the next day fighting between an FPRC faction and Anti balaka militias killed more than 100 people. In October 2017, another ceasefire was signed between the UPC, the FPRC, and Anti balaka groups. The FPRC announced Ali Darassa as coalition vice president but fighting continued afterward. Further clashes between the UPC and MINUSCA/government forces occurred early in 2019.
Орталық Африка Республикасының батыс және солтүстік-батыс бөлігіндегі қақтығыстар
2015 жылы Батыс ҰОҚ-да "Қайтару, иелену, қалпына келтіру" (3R) деп аталатын жаңа көтерілісші топ құрылды. Өзін-өзі жариялаған генерал Сидики Абас 3R мұсылман фулани халқын Абас Рафаль басқаратын Антибалака жасақтарынан қорғайтынын мәлімдеді. 3R 2016 жылдың қараша айында 17 000 адамды, ал 2016 жылдың желтоқсан айында Оухам Пенде облысында кем дегенде 30 000 адамды қоныс аударуға кінәлі. 2017 жылдың қарашасынан бері қақтығыс салдарынан 60 000 адам қоныс аударды. 2017 жылдың қазан айында құрылған MNLC-ге бұрынғы мүше және FPRC мен MRC-нің негізін қалаушы Ахмат Бахар жетекшілік етеді, және оған Чадтан келген фулани жауынгерлері көмектеседі деген күдік бар. 2013 жылы құрылған христиандық радикалдық топқа негізінен бұрынғы президент Анже Феликс Патассенің президенттік күзетінің мүшелері кірді, және олардың көп бөлігі сара каба тайпасынан шықты.
In Western CAR, a new rebel group called Return, Reclamation, Rehabilitation (3R), with no known links to Séléka or Anti balaka, formed in 2015. Self proclaimed General Sidiki Abass claimed 3R would protect Muslim Fulani people from an Antibalaka militia led by Abbas Rafal. 3R are accused of displacing 17,000 people in November 2016 and at least 30,000 people in the Ouham Pendé prefecture in December 2016. in November 2017. The conflict displaced 60,000 people since December 2017. The MNLC, founded in October 2017, was led by Ahamat Bahar, a former member and co founder of FPRC and MRC, and is allegedly backed by Fulani fighters from Chad. The Christian militant group RJ was formed in 2013, mostly by members of the presidential guard of former President Ange Felix Patassé, and were composed mainly of ethnic Sara Kaba.
2020 жылдар
2020 жылдың желтоқсанында президент Фаустин Арханж Туадера президент сайлауының бірінші турында қайта сайланды. Оппозиция нәтижеге келіспеді, себебі олар алдастық және бұзушылықтар жасалғанын мәлімдеді. Вагнер тобының ресейлік жалдамалы әскерлері президент Фаустин Арханж Туадераны көтерілісшілерге қарсы күресте қолдады. Ресейдің Вагнер тобы азаматтарды мазалау және қорқытуда айыпталып отыр.
In December 2020, President Faustin Archange Touadéra was reelected in the first round of the presidential election. The opposition did not accept the result because of allegations of fraud and irregularities. Russian mercenaries from the Wagner Group have supported President Faustin Archange Touadéra in the fight against rebels. Russia's Wagner group has been accused of harassing and intimidating civilians.