Кіріспе
Оман – 100 мың жылдан астам тарихы бар ежелгі адам мекендеген жер. Аймаққа басқа араб тайпалары, Португалия және Ұлыбритания сияқты күшті жаулап алушылардың ықпалы тиді. Өз өркендеген шағында Оман Персия шығанағынан бастап Мадагаскар аралына дейін жететін иеліктерге ие болды, олардың ішінде Занзибар аралы, Могадишу және Гвадар қалалары ерекше аталады.
Oman is a site of pre historic human habitation, stretching back over 100,000 years. The region was impacted by powerful invaders, including other Arab tribes, Portugal and Britain. Oman at it's height, held holdings that ranged from the Persian Gulf all the way south to the island of Madagascar, some notable holdings include; the island of Zanzibar, the city of Mogadishu and the city of Gwadar.
Тарихи жазбалар
Оман елiнде 2011 жылы доктор Бьен Йовен 100-ден астам тас құралдардың жер бетiне шашырап жатқан жерiн тапты. Бұл құралдар бұрын тек Судан археологиялық қазбаларынан ғана белгiлi болған. Екi оптикалық стимуляцияланған люминесценциялық сынақтар Арабия-Нубия кешенiнiң жасын шамамен 106 000 жыл деп көрсетедi. Бұл Оңтүстiк Арабияда теңiздiк изотоптық 5-шi кезеңнiң басында пайда болған, ерекше жылжымалы тас дәуiрi технокомплексi болғанын дәлелдейдi. Адамзат Африкадан шығып, әлемнiң қалған жерлерiн мекендеу үшiн Қызыл теңiздiң оңтүстiк бұғазы Баб-эль-Мандаб арқылы өтуi, Арабияның жасыл жағалауларын бойлап, содан кейiн Еуразияның қалған аймақтарына қарай жылжуы мүмкiн болды. Мұндай өту теңiз деңгейi 80 метрден артық төмендегенде, Оңтүстiк Эритрея мен Йемен арасындағы континенттiк шелфтiң көп бөлігі ашылған кезде мүмкiн болды. Бұл деңгей 60-70 мың жыл бұрын мұздық стадиал кезінде, климаттың салқындауы нәтижесiнде пайда болды. 135 000-нан 90 000 жыл бұрын тропикалық Африкада мегақұрғақшылықтар болды, ол адамдарды құрлықтан теңiз жағалауларына қарай ығыстырып, басқа континенттерге өтуге мәжбүр еттi. Зерттеушiлер Африкадағы Малави көлiнiң түбiндегi сазға тұтқындалған тозаң дәндерiн радиокөміртекпен даталау әдiсiн қолданып, 300 жылдық интервалмен үлгiлер алды және өсiмдiктердiң жасын анықтады. Мегақұрғақшылық кезеңiнде алынған үлгiлерде тозаң мен көмiр аз болды, бұл өсiмдiктердiң сирек болғанын және күйдiруге ешнәрсе болмағанын көрсетедi. Бүгiнде орманды аймақ болып табылатын Малави көлiнiң айналасындағы жерлер шамамен 135 000-90 000 жыл бұрын шөл дала болған. Люминесценциялық даталау – құмда сақталған табиғи радиацияны өлшеу әдiсi. Осы әдiс арқылы алынған деректер 130 000 жыл бұрын Арабия түбегi салыстырмалы түрде жылырақ болғанын, бұл жауын-шашын мөлшерiн арттырып, оны жайлы мекен етуге мүмкiндiк берген жерге айналдырғанын көрсетедi. Осы кезеңде Оңтүстiк Қызыл теңiздiң деңгейi төмендеп, енi тар болды. Бұл адамдарға теңiздiң үстiнен өтуге және Жармұрал арқылы Джебель-Файя сияқты қарсы жақтарға жылдам түрде өтуге мүмкiндiк бердi. Африкадағы климат өзгерiсiнен қашқан бұл ерте көшiп келушiлер Қызыл теңiз арқылы Йемен мен Оманға өттi, қолайлы климат жағдайында Арабияны кездi. Тас құралдардың кейбiрiнiң жасы 125 000 жылға жетедi, олар сол кездегi Африкада жасалған құралдарға ұқсайды.
Парсы дәуірі
Оманның солтүстік жартысы (қазіргі Бахрейн, Катар, Біріккен Араб Әмірліктері, сондай-ақ Пәкістанның Белуджистан және Синд провинциялары) болжам бойынша парсы Ахеменид империясының Мака сатрапиясының құрамында болған. Ұлы Александрдың жаулауларына дейін сатрапия белгілі бір нысанда сақталған болуы мүмкін, ал Александр оның астанасы Пурушта, шамамен Бам маңында, Керман провинциясында болған деседі. Б.з.д. 1-мыңжылдықтың екінші жартысынан бастап, семит тілдерінде сөйлейтін халықтар Орталық және Батыс Арабиядан шығысқа қарай көшіп келді. Осы тайпалардың ең ірілері Азд тайпасы болып табылады. Жағалау аймақтарында парфян және сасанид отарлары сақталды. Шамамен б.з.д. 100 жылдан б.з. 300 жылға дейін семит тілдес адамдар Оманның орталық бөлігінде, Самад-әл-Шанда және Біріккен Араб Әмірліктерінің қалыптасуына әкелген, Исламға дейінгі соңғы кезеңде (қысқартылған PIR) пайда болды. Бұл толқындар жалғасып, 19 ғасырда Парсы шығанағы мемлекеттерін билеген бедуин әулеттерінің пайда болуына себеп болды. Оман Корольдігі Ақсум-Парсы соғыстары кезінде Вахрез басқаратын Сасани империясының әскерлерімен бағындырылды. 4000 сарбаздық сасанид гарнизонының штаб-пәтері Джамсетжерд/Джамшедирд (қазіргі Джебель Гарабех, сондай-ақ Фележ әл Сук деп те аталады) орналасқан.
Ислам дінін қабылдауы
Оман 630 жылы Мұхаммедтің өмірінде исламмен танысты; 632 жылы Ридда соғыстарында нығайтылу жүзеге асты. 751 жылы харижиттердің орташа тармағы – Ибади мұсылмандары Оманда имамат құрды. Үзілістерге қарамастан, Ибади имаматы 20-ғасырдың ортасына дейін сақталды. Оман – Ибади халқы көпшілік құрайтын жалғыз ел. Ибадизм "орташа консерватизммен" танымал. Ибадизмнің ерекшелігі – билеушіні қауымдық келісім және құлық арқылы сайлау. Ибадизмнің енгізілуімен билік имамға, улемалар тағайындаған басшыға берілді.
Шетелдік басқыншылықтар
Бірнеше шетелдік держава Оманға шабуыл жасады. Карматтар 931 және 932 жылдары аралығында, содан кейін 933 және 934 жылдары аралығында осы аймақты бақылады. 967 және 1053 жылдары аралығында Оман ирандық Буйидтердің иелігінің бір бөлігі болды, ал 1053 және 1154 жылдары аралығында Оман Сәлжұқ империясының құрамына кірді. Сәлжұқтардың билігі тіпті Оман арқылы Оңтүстік Үндістанның Кутханаллур қаласына дейін жетті. 1154 жылы жергілікті Набхани әулеті Оманды бақылауға алды, ал Набхани патшалары 1470 жылға дейін Оманды басқарды, бірақ 1406 мен 1443 жылдар аралығында 37 жылдық үзіліс болды. Португалдықтар 1515 жылдың 1 сәуірінде Маскатты басып алды және 1650 жылдың 26 қаңтарына дейін оны ұстады, бірақ Османлылар Маскатты 1550 жылдан 1551 жылға дейін және 1581 жылдан 1588 жылға дейін бақылады. Шамамен 1600 жылы Набхани билігі Оманға уақытша қайта орнатылды, бірақ ол 1624 жылға дейін ғана сақталды, содан кейін бесінші имамат құрылды, ол Ярубид имаматы деп те аталады. Соңғысы 1650 жылы португалдықтардан Маскатты қайта басып алды, португалдықтардың Оманның солтүстік-шығыс жағалауында 1508 жылдан бері отарлаушылық саясатын жүргізуінен кейін. Омандық Ярубид әулеті өзі де отарлаушы державаға айналды, Шығыс Африкадағы бұрынғы португалдық колонияларын иеленді және Свахили жағалауы мен Занзибар аралында құл саудасын дамытты. 1719 жылы династиялық мұрагерлік Саиф бин Сұлтан II-нің (шамамен 1706–1743 жж.) тағайындалуына әкелді. Оның кандидатурасы ғалымдар арасында бәсекелестікке және екі топтың арасындағы азаматтық соғысқа себеп болды, оларды ірі тайпалар – Хинави және Ғафири тайпалары басқарды, Ғафири тайпасы Саиф ибн Сұлтан II-ні қолдады. 1743 жылы парсы билеушісі Надир Шах Саифтің көмегімен Маскат пен Сохарды басып алды. Саиф қайтыс болды, оның орнын Яруба әулетінен Балараб бин Химяр басты. Персия бұрын да осы жағалауды басып алған болатын. Бірақ халыққа ұнамайтын династияға жасалған бұл әрекет көтеріліске әкелді. Көтеріліс жетекшісі Ахмад бин Саид әл-Бусаиди 1747 жылы Хурасанда парсы патшасы Надир Шаһтың өлтірілуінен және парсы империясында туған хаостан пайдаланып, азайып бара жатқан парсы күштерін ығыстырды. Содан кейін ол Баларабты жеңіп, Маскат сұлтаны және Оман имамы болып сайланды. 1856 жылы Саид бин Сұлтанның өлімі одан әрі бөлінуге себеп болды: марқұм сұлтанның ұрпақтары Маскат пен Оманды (Тхуаини ибн Саид Аль Бусаид, 1856–1866 жж.) және Занзибарт (Маид ибн Саид Аль Бусаид, 1856–1870 жж.) басқарды; Қайс тармағы уақыт-уақытпен имаматтың заңдылығын қалпына келтіру үшін ғалымдармен одақтасты. 1868 жылы Аззан бин Қайс әл-Бусаиди (1868–1871 жж.) өзін имам деп жариялады. Хинави тайпаларының көпшілігі оны имам ретінде мойындаса да, халық оны сайлаған да, құрметтеген де жоқ. 2020 жылдың 11 қаңтарында оның туысы Хайтам бин Тарик Оманның жаңа сұлтаны болып ант берді.