Солтүстік Африканың ежелгі тарихы

Кіріспе

Солтүстік Африканың алғы тарихы аймақтағы ең ерте адам пайда болу кезеңінен бастап, классикалық антикалық дәуірде Магрибте тарихилықтың біртіндеп қалыптасуына дейінгі мерзімді қамтиды. Қазіргі анатомиялық белгілерімен заманауи адамдар шамамен 300 000 жыл бұрын, қазіргі Марокко аумағындағы Джебель-Ирхудта болғандығы мәлім. Бұл 41 000 жылдық осьтік қисайту циклымен байланысты, онда Жер осінің бұрышы 22° және 24.5° аралығында өзгереді. Қазіргі уақытта (2000 ж.) біз құрғақшылық кезеңін басынан өткерудеміз, бірақ 15 000 жылдан кейін (17 000 ж.) Сахараның қайтадан жасылданбақ екені күтілуде. Соңғы мұздық дәуірде Сахара қазіргіге қарағанда әлдеқайда кеңейген, қазіргі шекарасынан оңтүстікке қарай созылған. Мұздық дәуірдің аяқталуы Сахараға шамамен б.з.д. 8000 жылдан б.з.д. 6000 жылға дейін көбірек жаңбыр әкелді, бұл солтүстікке қарай ыдыраған мұздықтардың үстіндегі төмен қысым аймақтарының салдарынан болған болуы мүмкін. Мұздықтар жойылғаннан кейін Сахараның солтүстік бөлігі құрғап қалды. Сахараның оңтүстігінде құрғақшылыққа бастапқыда муссон қарсы тұрды, ол жаңбырды қазіргіге қарағанда солтүстікке қарай жеткізді. Алайда, шамамен б.з.д. 4200 жылға қарай муссон оңтүстікке шегінді, бұл Сахараның біртіндеп шөлейттенуіне алып келді. Сахара қазір 13 000 жыл бұрынғыдан да құрғақ.

Орта палеолит

Шамамен 300 000 жыл бұрын қазіргі Мароккодағы Джебель-Ирхудта анатомиялық жағынан қазіргі заманғы ерте адамдар болғандығы белгілі. Мысырдағы Назлет Сабаха тобы шамамен 100 000 жыл бұрын құралдар жасау үшін, ақ тас кеніштерін өңдеген. Сахарада атериялықтар көлдердің, өзендердің және бұлақтардың жанында лагерь құрған, антилопа, бизон, піл, мүйізбұғы сияқты жануарларды аулаған және жинаумен айналысқан. Еуропаның Вюрм мұз басу кезеңімен бір уақытта болған Сахара Африкасының күрт шөлейттенуі салдарынан, атериялық аңшы-жинаушылар тропикалық Африка мен Африканың жағалау аймақтарына қоныс аударған болуы мүмкін. Аффад 23 – Суданның солтүстігіндегі Донгола аймағының оңтүстігіндегі Аффад өңірінде орналасқан археологиялық қазба. Онда "тарихи лагерьлердің (әлемдегі ең көне ашық ауадағы үйдің қалдықтары) жақсы сақталған қалдықтары және шамамен 50 000 жыл бұрынғы әртүрлі аң ауру және жинау орындары" табылған.

Жоғарғы палеолит

Иберомаурус мәдениеті соңғы мұздық максимум шамасында, яғни б.з.б. 25 000 – 23 000 жылдары пайда болған секілді. Ол ерте голоценге дейін, шамамен б.з.б. 11 000 жылға дейін сақталған. Археологиялық мәліметтер Нубияда кейінгі плейстоцен дәуірінде және б.з.б. 5-ші мыңжылдықтан бастап адам қоныстары болғанын көрсетеді, ал осы кезеңдерде Мысырдың Ніл өзені аңғарында адамның болғанына «дәлел жоқ немесе өте аз» және бұл жағдайлар сайттардың сақталуымен байланысты болуы мүмкін.

Мезолиттік

Капсия мәдениеті – Магреб аймағының мезолиттік және неолиттік мәдениеті, ол б.з.б. 8000 жылдан б.з.б. 2700 жылға дейін сақталған. Бубалин кезеңіне тән Орталық Сахараның тасқа салынған суреттері 10 000 жыл бұрынғыдан 7500 жыл бұрынғы аралықта жасалған. Кель-Эссуф кезеңіне тән Орталық Сахараның тасқа салынған суреттері 9800 жыл бұрын жасалған.

Неолит дәуірі

Неолиттік ауыл шаруашылығымен айналысқан, Солтүстік-Шығыс Африка мен Таяу Шығыста мекен еткен адамдар лактаза тұрақтылығының –13910*T нұсқасы сияқты варианттарының бастапқы популяциясы болуы мүмкін, кейіннен олардың орнын халықтардың кешірек миграциялары басып алған. Сахара астындағы Батыс Африканың фулани, Солтүстік Африканың туарегтері және осы неолиттік ауыл шаруашыларының ұрпақтары болып табылатын еуропалық ауыл шаруашылары –13910*T лактаза тұрақтылығы вариантын бөліседі.

Археологтар 2000 жылы Нигердің солтүстік-шығысындағы Тенере шөлінде Гоберо деп аталатын жерде адам қалдықтарын тапты. Гоберо табыстары қазіргі Киффиан (7700 – 6200 жж.) және Тенериан (5200 – 2500 жж.) мәдениеттерінен адамдардың қоныстануы мен жерлеулерінің ерекше сақталған жазбасын көрсетеді. Аркельдің баяндамасында Көк Нілдің құмды жағалауындағы Тас дәуірінің соңғы кезеңіндегі қоныс қазіргі су тасқыны деңгейінен шамамен 4 метр жоғары болғаны сипатталған. Бірнеше ғалымдар Мысыр өркениетінің Солтүстік-Шығыс Африкадан шыққандығын, б.з.д. 5-ші мыңжылдықта Нил өзенінің Мысыр және Судан аймақтарында пайда болған мал шаруашылығы қауымдастықтарынан туындағанын айтады. Американдық тарихшы және тіл білімі маманы Кристофер Эрреттің сөзіне қарағанда, б.з.д. 4-ші мыңжылдықта ежелгі Мысырдың негізін қалаушы жерлерінен, атап айтқанда Эль-Бадари және Накададан алынған физикалық антропологиялық зерттеулер Левантқа демографиялық қарыз емес екенін көрсетеді. Эррет бұл зерттеулер бас сүйектері мен тістерінің Солтүстік-Шығыс Африканың айналасындағы Нубия және Африканың солтүстік бөлігі сияқты ұзақ жылдар бойы өмір сүрген басқа халықтармен "ең жақын параллельдерін" көрсеткенін нақтылады. Ол Накада және Бадари халқының басқа жерден көшіп келмегенін, олар Африканың осы бөліктерінде мыңдаған жылдар бойы өмір сүргендердің ұрпақтары екенін айтты. Эррет сонымен қатар демографиялық тарихты қолдайтын археологиялық, тілдік және генетикалық деректерді келтірді. Түркітану көлі аймағында нүктелі толқынды сызықты қыш ыдыстар мен балық аулау мәдениеттері де аз уақыт аралығында табылған. 3000 ж. дейін Түркана бассейні гарпун және нүктелі толқынды сызықты қыш құмыра пайдаланушылармен толыққан жоқ, бірақ балық аулау Холоценнің соңына дейін халықтың тамақтануының маңызды бөлігі болып қала берді. Сахараның орталық бөлігіндегі Камелин кезеңінің ою-өрнектелген және суреттелген тас өнері 2000 жылдан бастап жасалған. Бұл б.з.д. 3100 жылы Төменгі және Жоғарғы Мысырдың бірігуінен кейін орын алған. Бұл, әдетте, Мысырдың протодинастикалық кезеңінен бастап шамамен б.з.д. 2686 жылға дейін немесе Ескі Патшалықтың басына дейін созылған Бірінші және Екінші династияларды қамтиды. Бірінші династия кезінде елорда Абидостан Мемфиске көшірілді, біріккен Мысырды Мысырдың құдай патшасы басқарды. Абидос оңтүстіктегі ең басты қасиетті жер болып қала берді. Ежелгі Мысыр өркениетінің өнер, сәулет және діннің көптеген аспектілері ертедегі династиялық кезеңде қалыптасты. Ерте қола дәуіріндегі Мемфис сол кездегі ең ірі қала болған. Өңірлік қола дәуірінің Ескі Патшалығы халколит дәуіріне немесе қола дәуіріне толыққанды ауыспады, олардың арасында және неолит дәуіріне дейін қалды.

Human remains were found by archaeologists in 2000 at a site known as Gobero in the Ténéré Desert of northeastern Niger. The Gobero finds represent a uniquely preserved record of human habitation and burials from what is now called the Kiffian (7700 BCE – 6200 BCE) and the Tenerian (5200 BCE – 2500 BCE) cultures. Arkell's report described a Late Stone Age settlement on a sandbank of the Blue Nile which was then about 12 feet (4 m) higher than its present flood stage. Several scholars have argued that the Northeast African origins of the Egyptian civilisation derived from pastoral communities which emerged in both the Egyptian and Sudanese regions of the Nile Valley in the 5th millennium BCE. According to American historian and linguist, Christopher Ehret, the physical anthropological findings from the “major burial sites of those founding locales of ancient Egypt in the fourth millennium BCE, notably El Badari as well as Naqada, show no demographic indebtedness to the Levant”. Ehret specified that these studies revealed cranial and dental affinities with "closest parallels" to other longtime populations in the surrounding areas of Northeastern Africa “such as Nubia and the northern Horn of Africa”. He further commented that the Naqada and Badarian populations did not migrate “from somewhere else but were descendants of the long term inhabitants of these portions of Africa going back many millennia”. Ehret also cited existing, archaeological, linguistic and genetic data which he argued supported the demographic history. Dotted wavy line pottery and fishing cultures have also been located in the Lake Turkana region in poorly dated contexts. By 3000 BCE, it does not appear that the Turkana Basin was populated with harpoon and dotted wavy line pottery users, but fishing remained an important part of peoples' diets into the late Holocene. The engraved and painted Central Saharan rock art of the Cameline Period was created from 2000 BP onward. immediately follows the unification of Lower and Upper Egypt, 3100 BCE. It is generally taken to include the First and Second Dynasties, lasting from the Protodynastic Period of Egypt until about 2686 BCE, or the beginning of the Old Kingdom. With the First Dynasty, the capital moved from Abydos to Memphis with a unified Egypt ruled by an Egyptian god king. Abydos remained the major holy land in the south. The hallmarks of ancient Egyptian civilization, such as art, architecture and many aspects of religion, took shape during the Early Dynastic Period. Memphis in the Early Bronze Age was the largest city of the time. The Old Kingdom of the regional Bronze Age although they never truly transferred into either the Chalcolithic Age or the Bronze Age, remaining in between them and the Neolithic Age.

Мысыр

Мысырдағы темір дәуірі Мысырдың үшінші аралық кезеңімен сәйкес келеді. Мысырлық ежелгі заттар жинағында темір металлы өте сирек кездеседі. Бронза бұл жерде Жаңа Ассирия империясының б.з.д. 671 жылы жаулап алғанға дейін басты материал болып қала берді. Бұған себеп, көбінесе бұл мұралар қабірлерге арналған заттар, жерлеуге қолданылатын ыдыстар мен вазалар болғандықтарында, ал ежелгі мысырлықтар темірді таза емес металл деп санағандықтан, оны мұндай заттар жасауға немесе діни мақсаттар үшін пайдаланбаған. Ол Африканың орталық шөлдерін басқаратын зұлым рух – Сетке байланыстырылған, египеттік дәстүр бойынша. Б.з.д. 2000 жылға дейінгі Абусирдегі Қара пирамидада Гастон Масперо темірдің бірнеше бөліктерін тапқан. Пепи I-нің жерлеу мәтінінде бұл металл туралы айтылады. Б.з.д. 13 ғасырдағы Тутанхамон қабірінен табылған темір қанжардың жақында зерттелгені көрсеткендей, ол метеорлық шығу тегінен пайда болған.

Мағриб

Темір өңдеу, жағалау бойындағы финикиялықтардың отарлауы және ішкі аймақтармен сауда, Магрибтің осы аралық сатыдан темір ғасырына жылдам көшуіне әкелді.