Кіріспе

Ежелгі Мысыр тарихы Нил өзенінің солтүстік аңғарындағы ежелгі тарихқа дейінгі қоныстардан басталып, б.з.д. 30 жылы Римнің Мысырды басып алуымен аяқталады. Фараондық кезең, яғни Мысырды фараондар билеген дәуір, б.з.д. 32 ғасырда Жоғарғы және Төменгі Мысырдың бірігуінен басталып, елдің б.з.д. 332 жылы Македония билігіне өткенге дейін жалғасты.

Неолит дәуірі

Нил өзені Плейстоцен кезеңінде көшпелі аңшы-жинақшылар осы өзеннің бойында қоныстанғаннан бері мысыр мәдениетінің тіршілік көзі болды. Осы ертедегі адамдардың іздері Нил өзенінің жағалауларындағы және оазистердегі артефакттар мен жартасқа ойылған суреттер түрінде сақталған. Біздің заманымыздан бұрынғы 12 мыңжылдықта Нил бойындағы Жоғарғы Палеолит дәуіріндегі астық ұнтақтау мәдениеті, ең ерте серп тәрізді пышақтарды қолданып, аң ауру, балық аулау және тас құралдарды пайдаланған аңшы-жинақшылар мәдениетін ығыстырды. Мысырдың оңтүстік-батыс бөлігінде Судан шекарасына жақын жерде адамдардың қоныстанғанын және мал өсіргенін көрсететін мәліметтер болғанымен, Африкада мүйізді малдың тәуелсіз түрде үйретілгендігі туралы идеяны қабылдауға болмайды, өйткені соңғы тридцать жылда жиналған мәліметтер бұл тұжырымды растамады. Археологиялық дәлелдер Нубияда Кейіңгі Плейстоцен дәуірінде және біздің заманымыздан бұрынғы 5 мыңжылдықтан бастап адам қоныстары болғанын көрсетеді, ал осы кезеңдерде Мысырдың Нил аңғарында адамның болуына «дәлел жоқ немесе өте аз» және бұл жағдайлардың сақталуындағы қиындықтармен байланысты болуы мүмкін. Африкадағы ең ерте үйретілген мүйізді малдың қалдықтары шамамен біздің заманымыздан бұрынғы 4400 жылға жататын Файюмнан табылды. Геологиялық мәліметтер және компьютерлік климатты модельдеу зерттеулері біздің заманымыздан бұрынғы 8 мыңжылдық шамасындағы табиғи климаттың өзгеруі Солтүстік Африканың кең далаларын құрғатып, біздің заманымыздан бұрынғы 25 ғасырға қарай Сахараға айналдырғанын көрсетеді. Күшті құрғау мысырлықтардың ерте ата-бабаларын Нил өзенінің маңында тұрақты қоныстануға және отырықшы өмір салтына көшуге мәжбүр етті. Алайда, біздің заманымыздан бұрынғы 9 мыңжылдықтан 6 мыңжылдыққа дейінгі кезеңнен археологиялық мәліметтер өте аз қалды.

Тарихи Египеттің

Мысырдың Ніл өзенінің жағалауындағы жерлерді тазалау және суару жұмыстары басталғанға дейін оны қоныстандыру мүмкін емес еді. Дегенмен, осы тазалау және суару жұмыстарының көп бөлігі 6-шы мыңжылдықта жүзеге асырылған сияқты. Сол кезде Ніл қоғамы ұйымдасқан егіншілікпен және ірі құрылыстар салумен айналысқан. Осы кезеңде Мысырдың оңтүстік-батыс бөлігінде тұратын халық мал өсірген, сонымен қатар ірі құрылыстар салған. 4-ші мыңжылдықта цемент қолданыла бастады. Ніл өзенінің алқабындағы және Ніл дельтасының халқы өзін-өзі қамтамасыз етіп, арпа мен екідәнді бидай өсірген, оларды қамыспен өрілген шұңқырларда сақтаған. Олар мал, ешкі және шошқа өсірген, зығыр мата мен себеттер тоқыған. Бадари мәдениеті, Дейр Тасаның жанындағы Бадари орнының атымен аталады, Тасиан мәдениетінен кейін пайда болды. Алайда, олардың ұқсастығы көптеген зерттеушілерді оларды ажыратудан бас тартуға мәжбүр етеді. Бадари мәдениеті «қара төбелі» ыдыстар деп аталатын қыш ыдыстарды жасауды жалғастырды (бірақ олардың сапасы бұрынғы үлгілерге қарағанда едәуір жақсарған), және оларға 21 мен 29 аралығындағы тізбек нөмірлері берілді. Амрат мәдениеті Бадариден оңтүстікке қарай орналасқан Эль-Амра орнының атымен аталды. Эль-Амрада осы мәдениеттің кейінгі Герзех мәдениетімен араласпаған алғашқы қалдықтары табылды. Дегенмен, бұл кезең Нагадада жақсы зерттелген, сондықтан оны «Накада I» мәдениеті деп те атайды. «Қара төбелі» ыдыстар жасау жалғасты, бірақ «ақ сызықты» ыдыстар да пайда бола бастады – бұл жақын параллель ақ сызықтармен әшекейленген қыш ыдыстар, олардың үстінен тағы да жақын параллель ақ сызықтар жүргізілген. Амрат кезеңі шамамен 30-39 жылдар аралығында болды. Жақында қазылған заттар Жоғарғы және Төменгі Мысыр арасында сауда болғандығын көрсетеді. Эль-Амрада солтүстіктен келген тас құмыра табылды, ал Мысырда кездеспейтін мыс, Синай түбегінен немесе Нубиядан әкелінген болуы мүмкін. Обсидиан және өте аз мөлшерде алтын да табылған. Герзех мәдениеті жауын-шашын мөлшерінің айтарлықтай төмендеуімен және Бадари мәдениетінен бастап көз бояуына арналған тақталарға ою-өрнектер салына бастауымен бірге келді. Б.з.д. 33 ғасырында, Мысырдың бірінші династиясы пайда болғанға дейін, Мысыр оңтүстікте Жоғарғы Мысыр, ал солтүстікте Төменгі Мысыр деп белгіленген екі мемлекетке бөлінді. Бұл екі мемлекеттің арасындағы шекара шамамен қазіргі Каирдің орнында жүргізілді.

Ерте дәуір

Ежелгі Мысырдың тарихи жазбалары Мысырдың біріккен мемлекет ретінде шамамен б.з.д. 3150 жылы пайда болуымен басталады. Мысырлық дәстүрге сәйкес, Жоғарғы және Төменгі Мысырды біріктірген деп саналатын Менес – алғашқы патша болды. Мысыр мәдениеті, әдет-ғұрыптары, көркемдік өрнегі, сәулеті және әлеуметтік құрылымы дінмен тығыз байланысты болды, ерекше тұрақтылыққа ие болды және шамамен 3000 жыл бойында көтеріліссіз дамыды. Мысырлық жыл санауы осы шамамен уақытта басталды. Дәстүрлі хронология екінші жүз жылдықта қабылданды, бірақ ол сол кезде жасалған маңызды түзету ұсыныстарын қамтымайды. Тіпті бір ғана зерттеуде археологтар бірнеше мүмкін болатын мерзімдерді немесе тіпті бірнеше толық хронологияларды ұсынады. Осы себепті, мұнда көрсетілген мерзімдер мен ежелгі Мысырдың нақты билеушілеріне немесе тақырыптарына арналған мақалалардағы мерзімдер арасында қарама-қайшылықтар болуы мүмкін. Атаулардың да бірнеше әртүрлі жазылу нұсқалары бар. Әдетте, египтологтар фараондық өркениет тарихын б.з.д. III ғасырда Птолемей патшалығы кезінде жазылған Манетоның «Египеті» еңбегінде ұсынылған кестеге сүйене отырып бөліп қарастырады. Мысыр бірігуіне дейін бұл жерлер автономды ауылдармен қоныстанған. Алғашқы династиялар кезінде және одан кейін Мысыр тарихының көп бөлігінде ел «Екі Жер» деп аталды. Перғаундар ұлттық басқару жүйесін құрып, патшалық әкімдерді тағайындады. Манетоның айтуынша, алғашқы перғауын Менес болған, бірақ археологиялық жаңалықтар екі жерді біріктірген деп мәлімдеген алғашқы билеуші Нармер, Накада III кезеңінің соңғы патшасы болды деген пікірді қолдайды. Оның есімі ең алдымен әйгілі Нармер палитрасынан белгілі, оның суреттері Жоғарғы және Төменгі Мысырдың бірігуінің бейнесі ретінде түсіндіріледі. Қазір Менес – бірінші династияның екінші перғауыны Хор Аханың лақаптарының бірі деп есептеледі. Элитаның жерлеу салты мастабалардың салынуына әкелді, олар кейіннен Мысырдың үшінші династиясы кезінде пайда болған деп саналатын қадамды пирамида сияқты Ескі Патшалықтың келесі құрылыстарының үлгісі болды.

Ескі патшалық

Ескі патшалық көбінесе Мысырдың үшінші династиясынан бастап алтыншы династияға дейінгі (б.з.д. 2686–2181) кезеңді қамтиды деп есептеледі. Осы кезеңде Мысырдың патшалық астанасы Мемфис қаласында орналасқан, онда Джосер (б.з.д. 2630–2611) өзінің сарайын құрған. Дегенмен, Ескі патшалықтың ең танымал болуы мүмкін себебі – осы уақытта фараондардың жерлеу орындары ретінде салынған көптеген пирамидалар. Осы себепті бұл кезеңді жиі «Пирамидалар дәуірі» деп атайды. Ескі патшалықтың алғашқы маңызды перғауыны – үшінші династияның Джосері, ол Мемфистің Саққара некрополінде алғашқы пирамида – Джосер пирамидасын салуға бұйрық берді. Осы дәуірде бұрын тәуелсіз мемлекеттер тек перғауынның билігімен басқарылатын номдарға (аумақтарға) айналды. Бұрынғы жергілікті билеушілер номарх (губернатор) рөлін атқаруға немесе салық жинаушылар болып жұмыс істеуге мәжбүр болды. Осы дәуірде мысырлықтар перғауынды құдай ретінде қастерлеген, оның Нил өзенінің жыл сайынғы тасқынын қамтамасыз ететініне сенеді. Ескі патшалықтың және оның патшалық билігінің гүлденген кезеңі төртінші династия тұсында болды. Династияның негізін қалаушы Снеферу кем дегенде үш пирамида салдырған деп саналады; ал оның ұлы және мұрагері Хуфу (грекше Хеопс) Гизадағы Ұлы пирамиданы тұрғызған, ал Снеферу басқа перғауыннан гөрі көбірек тас және кірпішпен жұмыс істеді. Хуфу, оның ұлы Хафре (грекше Хефрен) және немересі Менкауре (грекше Мицерин) Гиза пирамида кешенін салу арқасында мәңгілік даңққа ие болды. Бұл пирамидаларды салуға қажетті жұмыс күшін ұйымдастыру және азықтандыру үшін кең өкілеттіктермен жабдықталған орталық үкімет қажет болды, египтологтардың пікірінше, Ескі патшалық осы деңгейдегі жетілгендікке осы тұста қол жеткізген. Пирамидалардың жанында Марк Лехнер басшылығымен жүргізілген қазба жұмыстары пирамида салушыларға баспана, азық-түлік және жабдықтар ұсынып, үлкен қаланы ашты. Бұрын осы ескерткіштерді құлдар салғанына сенгенімен, еврей Киелі кітабындағы «Қытайдан шығу» туралы әңгімеге негізделген теорияға қарсы, пирамида құрылысын бақылаған жұмысшылардың қабірлерін зерттеу, олардың Мысырдың түкпір-түкпірінен келген шаруалар екенін көрсетті. Олар жыл сайынғы су тасқыны егістіктерін жауып тұрғанда жұмыс істеген, сондай-ақ тас кесушілер, суретшілер, математиктер және дін қызметкерлері сияқты мамандардың үлкен тобы жұмыс істеді. Бесінші династия б.з.д. 2495 жылы Userkaf-пен басталды және күн құдайы Раға табынудың маңыздылығының артуымен ерекшеленді. Осының салдарынан, төртінші династияға қарағанда пирамида кешендерін салуға аз күш жұмсалды, ал Әбусирде күн ғибадатханаларын салуға көбірек назар аударылды. Династия кезінде пирамида кешендерінің безендірілуі күрделірек болды, ал оның соңғы патшасы Унас алғаш рет өзінің пирамидасына «Пирамидалық мәтіндерді» жазды. Мысырдың ебен, мүр және хош иісті заттар, алтын, мыс және басқа да пайдалы металдар сияқты сауда тауарларына деген қызығушылығының артуы ежелгі мысырлықтарды ашық теңізде жүзуге мәжбүр етті. Бұл династияның екінші патшасы Сахурдың пирамидасынан алынған мәліметтерге сәйкес, Сирия жағалауымен әрдайым самырсын ағашын сауда-саттық жасалған. Перғауындар сондай-ақ, Африка мүйізі болуы мүмкін, атақты Пунт еліне эбен, пил сүйегі және хош иісті шайырлар үшін экспедициялар ұйымдастырды. Алтыншы династия кезінде (б.з.д. 2345–2181) перғауынның билігі біртіндеп әлсіреп, күшті номархтардың ықпалы арта түсті. Олар енді патшалық отбасымен байланысты емес еді және олардың міндеттері мұрагерлік болып кетті, осылайша перғауынның орталық билігінен тәуелсіз жергілікті династиялар құрылды. Пепи II Неферкаренің (б.з.д. 2278–2184) өте ұзақ билігінің соңында ішкі тәртіпсіздіктер басталды. Оның өлімі, әрине, оның мұрагерлері туралы айтылғаннан кейін, мұрагерлік күресіне әкеп соқтырған болуы мүмкін, ал ел Пепи II билігінің аяқталуынан кейін бірнеше онжылдықтар өткен соң азамат соғыстарына ұшырады. Соңғы соққы б.з.д. 22 ғасырында аймақты қамтитын 4,2 киложылдық оқиға болды, ол Нил өзенінің су деңгейінің тұрақты түрде төмендеуіне әкелді. Нәтижесінде Ескі патшалық құлдырап, ондаған жылдар бойы ашаршылық пен қақтығыстарға ұшырады.

Бірінші аралық кезең

Ескі патшалықтың құлдырауынан кейін шамамен 200 жылдық Бірінші аралық кезең басталды. Бұл кезеңде, әдетте, Алтыншы династияның соңынан Оныншы және Он бірінші династиялардың көп бөлігіне дейінгі, аса танылмаған фараондардың билік құрғандығы есептеледі. Олардың көпшілігі, өзінің номынан тыс жерде көп билікке ие болмаған жергілікті монархтар болды. Кейінгі Орта патшалықтың алғашқы кезеңінен белгілі "Ақтаңдаулар" деп аталатын бірнеше мәтін, осы кезеңде не болғанын түсінуге көмектеседі. Осы мәтіндердің кейбіреулері биліктің құлдырауы туралы толғаныс жасайды, ал енді біреулері "азиялық садақшылардың" шапқыншылығына сілтеме жасайды. Әңгімелердің көпшілігі қоғам мен табиғаттағы табиғи тәртіптің бұзылуына бағытталған. Бұл кезеңде пирамидалар мен қабір кешендерінің тоналған болуы да әбден мүмкін. Кейбір ақтаңдау мәтіндері осы фактіге назар салады, ал Орта патшалықтың басында мумиялар, бұрын тек Алтыншы династия патшаларының пирамидаларында ғана болған сиқырлы дұғалармен әшекейленген. 2160 жылға қарай, Тоғызыншы және Оныншы династиялар Гераклеополис Магна қаласынан Төменгі Египетті біріктірді. Тебада негізделген Он бірінші династия Жоғарғы Египетті біріктірді, ал бәсекелес династиялар арасында қақтығыс болмай қойды. Шамамен 2055 жылы, тебандық әскерлер Гераклеополиттік фараондарды жеңіп, Екі Жерді біріктірді. Оның алғашқы перғауыны, Ментухотеп II билік құрған кезең Орта патшалықтың басталуын білдіреді.

Орта жүз

Орта ғасыр – ежелгі Египет тарихындағы, бірінші династияның 39-шы жылдық билеу мерзімінен басталып, он үшінші династияның соңына дейін, шамамен б.з.д. 2030-1650 жылдар аралығындағы кезең. Бұл кезең екі фазаны қамтиды: Тебадан билік жүргізген бірінші династия және астанасы Лишт болған екінші династия. Бұл екі әулет бастапқыда осы біріккен мемлекеттің толық көлемін құрады деп есептелді, бірақ кейбір тарихшылар қазір он үшінші династияның алғашқы бөлігін Орта ғасырға жатқызады. Орта ғасырдың ең алғашқы фараондары өз тегін Тебаның екі номархынан – Х династияның Гераклеополь фараонына қызмет еткен Интеф Ескіден және оның мұрагері Ментухотеп I-ден шығарады. Соңғысының мұрагері Интеф I Хорус атын алып, осылайша Египет тағына талапкер болған алғашқы Тебалық номарх болды. Ол бірінші династияның алғашқы фараоны саналады. Оның талаптары Тебандықтарды оныншы династияның билеушілерімен қақтығысқа түсірді. Интеф I және оның інісі Интеф II солтүстікке бірнеше жорықтар жасады және, ақырында, маңызды Абидос номын басып алды. Теба және Гераклеополь династиялары арасындағы соғыс Ментухотеп II-нің, Интеф II-нің екінші мұрагерінің 39-шы жылдық билеу мерзіміне дейін жалғасты. Осы кезде Гераклеопольдықтар жеңіліп, Тебалық династия Египеттегі билігін консолидациялады. Ментухотеп II Бірінші аралық кезеңде тәуелсіздік алған Нубияға қарай әскери жорықтарға басшылық еткені белгілі. Сонымен қатар, Оңтүстік Левантқа қарсы әскери іс-қимылдар туралы да мәліметтер бар. Фараон елдегі әкімшілік жүйені қайта ұйымдастырып, мемлекеттік басқарудың басына уәзірді тағайындады. Ментухотеп II-нің орнын оның ұлы, Пунтке экспедиция ұйымдастырған Ментухотеп III иеленді. Оның билеу кезеңінде Египеттің ең көркем мүсіндері жасалды. Ментухотеп III-нің орнын осы династияның соңғы фараоны Ментухотеп IV иеленді. Фараондардың әртүрлі тізімдерінде болмағанына қарамастан, оның билеу мерзімі Уади-Хаммаматтағы бірнеше жазулардан дәлелденген, онда Қызыл теңіз жағалауына жасалған экспедициялар және патшалық ескерткіштер үшін тас карьерлері туралы мәліметтер бар. Бұл экспедицияның басшысы оның уәзірі Аменемхат болды, ол болашақ фараон Аменемхат I, екінші династияның алғашқы фараоны деп есептеледі. Сондықтан кейбір египтологтар Аменемхатты таққа ие болған немесе Ментухотеп IV баласыз қайтыс болғаннан кейін билікті өз қолына алған деп санайды. Аменемхат I Египеттің жаңа астанасы Ичтавиді салған, ол қазіргі Лишт қаласының жанында орналасқан деп есептеледі, бірақ Мането астананың Тебада қалғанын айтады. Аменемхат ішкі тәртіпсіздікті күшпен басып, номархтардың құқықтарын шектеді және кем дегенде бір рет Нубияға жорық жасады. Оның ұлы Сенусрет I әкесінің Нубияны және Бірінші аралық кезеңде жоғалған басқа да аумақтарды қайтарып алу саясатын жалғастырды. Оның 45 жылдық билеу кезеңінде Либулар бағынышты болды және Египеттің өркендеуі мен қауіпсіздігі қамтамасыз етілді. Сенусрет III (б.з.д. 1878–1839) – жауынгер патша, ол әскерін Нубияға тереңге алып барды және елдің барлық аймақтарында Египеттің ресми шекарасын белгілеу үшін бірқатар ірі бекіністер салған. Аменемхат III (б.з.д. 1860–1815) Орта ғасырдың соңғы ұлы фараоны саналады. Аменемхат III билеу кезеңінде Египет халқының саны азық-түлік өндірісінің деңгейінен асып түсе бастады, ол Файюмды игеруді және Синай түбегіндегі кен өндіруді ұлғайтуға бұйрық берді. Сондай-ақ, ол Батыс Азиядан Египетке қоныс аударушыларды шақырып, ескерткіштерді салуға жұмыс істеуге шақырды. Оның билеу мерзімінің соңында Ніл өзенінің жыл сайынғы су тасқыны тоқтады, бұл үкімет ресурстарын одан әрі қысымға түсірді. Он үшінші және он төртінші династиялар Египеттің Екінші аралық кезеңге баяу құлдырауына куә болды, онда Аменемхат III шақырған кейбір қоныстанушылар гиксостар ретінде билікті қолға алды.

Екінші аралық кезең және гиксолар

Екінші аралық кезең – Мысырдың Орта патшалықтың соңы мен Жаңа патшалықтың басталуы арасындағы уақыт. Бұл кезең Мысырда гиксостардың пайда болуымен ең көп танымал, олардың патшалары Он бесінші династияны құрады. Он үшінші династия Мысырдың ұзын жерін ұстап тұруға шамасы келмеді, ал Аварис қаласының шығыс Дельтасындағы батпақтарда орналасқан Левант текті провинциялық әулет орталық биліктен бөлініп, Он төртінші династияны құрды. Жердің бөлінуі, көбінесе, Он үшінші династияның күшті фараондары Неферхотеп I және Собехотеп IV билік еткеннен кейін көп ұзамай болды (шамамен б.з.д. 1720 жыл). Он төртінші династия Леванттық болғанмен, гиксостар алғаш рет Мысырда б.з.д. 1650 жылы пайда болды, Аваристі басып алып, тез арада Мемфиске қарай жылжыды, осылайша Он үшінші және Он төртінші династиялардың билігін аяқтады. Гиксостардың жерді "басып алуы" туралы дәстүрлі айтылым Манетоның "Египет тарихында" сақталған, ол осы кезеңде Салити бастаған гиксостардың Мысырды басып алғанын жазады. Алайда, соңғы кездері, зорлық-зомбылықтың аз болуы немесе оның мүлдем болмауымен байланысты, қарапайым көші-қон идеясы қолдау тапты. Бұл теория бойынша, Он үшінші және Он төртінші династиялардың мысырлық билеушілері Леванттан Мысырға келген осы жаңа көшіп келушілерді тоқтатуға шамалары келмеді, себебі олардың патшалықтары аштық және оба сияқты түрлі ішкі мәселелермен күресіп жатты. Әскери жолмен немесе бейбіт түрде болсын, Он үшінші және Он төртінші династиялардың әлсіреуі, олардың тез арада пайда болған гиксостардың билігіне ұшырауының себебін түсіндіруге болады. Гиксостардың князьдары мен басшылары өздерінің жергілікті мысырлық вассалдарымен бірге шығыс Дельтада билік жүргізді. Он бесінші династияның билеушілері өздерінің астанасы мен үкімет ордасын Мемфисте, ал жазғы резиденциясын Аваристе орнатты. Гиксостар патшалығы шығыс Ніл дельтасында және Орталық Мысырда орналасқан, бірақ Орталық және Жоғарғы Мысырды бақылау үшін оңтүстікке қарай үздіксіз жылжыды. Мемфис гиксостардың қолына түскен кезде, Фивадағы египеттік билеуші үйі тәуелсіздігін жариялап, өзін Он алтыншы династия деп жариялады. Тағы да қысқа ғұмырлы болған әулет Орталық Мысырда да солай істеген болуы мүмкін, Он үшінші династияның құлауынан пайда болған билік вакуумын пайдаланып, Абидос династиясын құрды. Б.з.д. 1600 жылға қарай гиксостар Орталық Мысырға оңтүстікке қарай жылжып, Абидос династиясын жойды және Он алтыншы династияға тікелей қауіп төндірді. Соңғысы қарсы тұра алмады және Фива б.з.д. 1580 жыл шамасында қысқа мерзімге гиксостардың қолына түсті. Оның билігі Он сегізінші династияның және Жаңа патшалықтың басталуын білдіреді.

Жаңа патшалық

Мүмкін, Екінші аралық кезеңдегі гиксостардың шетелдік үстемдігі салдарынан, Жаңа Мемлекет кезеңінде Мысыр Левант пен Мысыр арасында қорғаныш аймағы құруға және ең үлкен аумақтық кеңістікке ие болуға тырысты. Ол оңтүстікке қарай Нубияға дейін кеңейіп, Таяу Шығыстағы кең территорияларды бақылап ұстады. Мысыр әскерлері қазіргі Сирия үшін хеттер әскерлерімен күресті.

Он сегізінші династия

Бұл Мысырдың зор байлық пен билікке ие болған дәуірі еді. Осы кезеңде ең маңызды және танымал перғауындар билік құрды, мысалы Хатешпсут. Хатешпсут ерекше, себебі ол әйел перғауын болған, мұндай жағдай Египет тарихында сирек кездеседі. Ол Мысыр саудасын қазіргі Сомалиге дейін, ал солтүстікке Жерорта теңізіне дейін кеңейткен, білікті және амбициялы басшы болды. Ол жиырма жыл бойы кең таралған үгіт-насихат және шебер саяси тактика арқылы билік жүргізді. Оның регенті және мұрагері Тютмос III («Египеттің Наполеоны») Мысыр әскерін кеңейтіп, оны үлкен жетістіктерге жеткізді. Бірақ, өмірінің соңында ол оның есімін ескерткіштерінен алып тастауға бұйырды. Ол Азия халықтарымен соғысып, Мысыр перғауындарының ең табыстысы болды. Аменхотеп III Карнак ғибадатханасында, соның ішінде Луксор ғибадатханасында кең құрылыс жүргізді, ол екі пилоннан, жаңа ғибадатхана кіреберісінің артындағы колоннададан және Маат құдайына арналған жаңа ғибадатханадан тұрды. Тютмос III билік құрған кезде (б.з.д. 1479–1425 жж.), «перғауын» сөзі, бастапқыда патша сарайын білдірген, патшаға қаратылатын сөз тіркесіне айналды. 18-ші династияның ең танымал перғауындарының бірі – Аменхотеп IV, ол Атон құдайының құрметіне өзін Ахнатон деп атады. Оның Атонға ғана табынуы, кейде Атонизм деп аталады, тарихтың алғашқы монотеизм мысалы ретінде қарастырылады. Атонизм және онымен байланысты бірнеше өзгерістер Египет қоғамын күйретуге әкелді. Ахнатон Амарна орнында жаңа астана салды, осының нәтижесінде оның билігі және одан кейінгі кезеңдер қазіргі таңда Амарна кезеңі деп аталады. Амарна өнері Египет өнерінің бұрынғы конвенцияларынан айқын түрде ерекшеленді. Оның ішінде ең ұзақ билік еткендері Тутанхамон мен Хоремхеб болған бірқатар мұрагерлер билік құрды. Олардың тұсында ежелгі құдайларға табыну қайта жаңғырды және Ахнатон билігінде жасалған көптеген өнер туындылары мен ескерткіштер бұзылды немесе жойылды. Хоремхеб мұрагер қалдырмай қайтыс болғандықтан, ол өзінің мұрагері ретінде Он тоғызыншы династияның негізін қалаушы Рамсес I-ді тағайындады.

Он тоғызыншы династия

Рамсес I екі жыл патшалық құрды және оның орнын ұлы Сети I басты. Сети I Хоремхебтің жұмысын жалғастырып, Мысырға билік, бақылау және құрметті қайта келтірді. Ол сондай-ақ Абидос ғибадатхана кешенін салуға жауапты болды. Ежелгі Мысырдың ұлт мемлекет ретіндегі қуаты XIX династияның Рамсес II ("Ұлы") тұсында ең жоғары деңгейге жеткені даусыз. Ол 18 жасынан бастап 67 жыл патшалық құрды, әкесі Сети I-нің бастағандарын жалғастырды және Нубия шекарасындағы Абу-Симбел ғибадатханалары сияқты көптеген сұлу ғибадатханалар салды. Ол Левант аймағындағы XVIII династияның иелігінде болған жерлерді қайтарып алуға тырысты. Оның қайта бағындыру науқандары б.з.д. 1274 жылы Кадеш шайқасында аяқталды, онда ол египеттік әскерлерді хетт патшасы Муватали II-ге қарсы жетектеп, тарихтағы алғашқы әскери тұтқынға түсті. Рамсес II көптеген әйелдері мен қарындастарынан туған ұлдарымен әйгілі болды; ол ұлдарына (көптегенін өмірден озып кетті) Патшалар сарқырамасында салған қабір Египеттегі ең ірі жерлеу кешені болып табылады. Оның тікелей ізбасарлары әскери науқандарды жалғастырды, бірақ соттың үнемі күрделі мәселелерге толы болуы жағдайды қиындатты. Рамсес II-нің орнын ұлы Мернептах, содан кейін Мернептахтың ұлы Сети II басты. Сети II-нің тағына талас тудырған жартылай бауыры Аменмессе, Тебадан уақытша билік құрған болуы мүмкін. Сети II қайтыс болғаннан кейін, өмірінде полиомиелитке шалдыққан болуы мүмкін, ұлы Сиптахты канцлер Бей таққа отырғызды, ол Батыс Азиялық қарапайым адам болып, көлеңкеде уәзірлік қызметін атқарды. Сиптахтың ерте қайтысынан кейін, Сети II-нің жесірі, мүмкін Аменмессенің қарындасы Твосрет тақты иеленді. Твосреттің қысқа патшалығының соңындағы анархия кезеңі шетелдік үстемдікке қарсы жергілікті реакцияға әкеліп, Бейдің өліміне және Сетнахтенің таққа отыруына себеп болды, бұл XX династияның құрылуын қадамажар етті.

Жиырмасыншы династия

Жаңа патшалықтағы соңғы "үлкен" перғауын – Рамсес III, Сетнахте ұлы, Рамсес II-ден кейін үш онжылдық билік жүргізді (б.з.д. 1279–1213 ж. шамамен). Оның билігінің 8-шы жылы теңіз халықтары Мысырға құрлық және теңіз арқылы шабуыл жасады. Рамсес III оларды екі ірі құрлық және теңіз шайқасында жеңді. Ол оларды бағынышты халық ретінде қабылдап, Оңтүстік Канаанға қоныстандырғанын мәлімдеді, бірақ олар Канаанға күштеп кіргенін көрсететін дәлелдер бар. Олардың Канаанда болуы Мысыр империясы құлдырағаннан кейін Филистия сияқты жаңа мемлекеттердің құрылуына себеп болуы мүмкін. Ол сондай-ақ, билігінің 6-шы және 11-ші жылдары Мысырдың Батыс Дельтасындағы шабуыл жасаған Ливия тайпаларымен екі ірі жорықта соғысуға мәжбүр болды. Осы шайқастардың ауыр салдары Мысыр қазынасын тез сарқып, Азиядағы Мысыр империясының біртіндеп құлдырауына ықпал етті. Осы қиындықтардың қаттылығын тарихтағы алғашқы ереуіл Рамсес III билігінің 29-шы жылында болған оқиға көрсетіп тұр, ол кезде Мысырдың сүйікті және элиталық патша қабірлерін салушылар мен шеберлерін Дейр-эль-Медина ауылында азық-түлікпен қамтамасыз етуге мүмкін болмады. Бір нәрсе ауада күн сәулесінің жерге жетіп, ағаштардың өсуін шамамен екі онжылдыққа тоқтатып тастады (1140 ж. б.з.д. дейін). Бұл құбылыстың себептерінің бірі ретінде Исландиядағы Гекла 3 жанартауының атқылауы қарастырылады, бірақ оқиғаның мерзімі әлі де даулы. Рамсес III қайтыс болғаннан кейін оның мұрагерлері арасында үздірілмейтін талас-тартыс болды. Оның үш ұлы Рамсес IV, Рамсес VI және Рамсес VIII ретінде билікке келді. Алайда, сол кезде Мысырда Нилдің су тасқынының деңгейінің төмендеуі, ашаршылық, азаматтық наразылықтар және ресми сыбайлас жемқорлық та күшейді. Соңғы перғауын Рамсес XI-нің билігі соншалықты әлсіреп кетті, оңтүстікте Амонның Фивандық бас діни қызметкерлері Жоғарғы Мысырдың іс жүзіндегі билеушілеріне айналды, ал Смендес Рамсес XI қайтыс болғанға дейін Төменгі Мысырды бақылады. Смендес ақырында Танисте жиырма бірінші династияны құрды.

Үшінші аралық кезең

Рамсес XI қайтыс болғаннан кейін, оның ізбасары Смендес солтүстіктегі Танис қаласынан билік жүргізді, ал Фивадағы Амонның бас жұбылары елдің оңтүстігін тиімді басқарды, бірақ Смендесті номиналды түрде патша ретінде мойындады. Шындығында, бұл бөлініс көрінетіндей елеулі емес еді, себебі дін қызметкерлері мен перғауындардың барлығы бір туысқандық байланыста болды. Пианх Жоғарғы Египетті бақылауға алып, Фивадан билік жүргізді, оның бақылау шегі Аль-Хибада аяқталды. (Бас жұбы Херихор Рамсес XI-ден бұрын қайтыс болды, бірақ патшаның өмірінің соңғы жылдарында дербес билікке ие болды.) Ел қайтадан екіге бөлінді: Тебадағы дін қызметкерлері және Танистегі перғауындар. Олардың билігі ерекше көзге түспеді, және оларды ешқандай күрес болмастан, жиырма екінші династияның ливиялық патшалары алмастырды. Египет Ливиямен ұзақтан бері байланыста болды, ал жаңа династияның бірінші патшасы Шошенк I – Мешвеш ливиялық, жиырма бірінші династияның соңғы билеушісі Псусенн II-нің әскер басшысы болды. Ол елді біріктіріп, Амон дін қызметкерлерінің бақылауын өз ұлына, Амонның бас жұбына тапсырды, бұл қызмет бұрын мұрагерлікпен берілетін еді. Осы кезеңдегі жазбалардың сиретіп, толық еместігі оның тұрақсыз болғанын көрсетеді. Көптеген қарсыластық топтар болды, олардың нәтижесінде жиырма үшінші династия құрылды, ол жиырма екінші династияның соңғы кезеңімен қатар жүрді. Елді 945 ж.б.д. (немесе 943 ж.б.д.) Шошенк I құрған жиырма екінші династия біріктірді, ол Ежелгі Ливиядан келген Мешвеш иммигранттарының ұрпағы еді. Бұл елге бір ғасырдан астам уақытқа тұрақтылық әкелді. Осркон II билегеннен кейін ел қайтадан екі мемлекетке бөлінді: 818 ж.б.д. жиырма екінші династияның Шошенк III Төменгі Египетті басқарды, ал Такелот II және оның ұлы (болашақтағы Осркон III) Орта және Жоғарғы Египетті басқарды. Жаңа Патшалықтың соңында Египет Нубиядан шығып кеткеннен кейін, Нубияны жергілікті династия бақылауға алды. Жыйырма бесінші династияның негізін қалаушы нубиялық патша Пие, Дельтада билік жүргізген ливиялық қарсыластарын жеңу үшін солтүстікке қарай жылжыды. Пие Мемфиске дейін билікке ие болды. Оның қарсыласы Тефнахт соңында оған мойынсұнды, бірақ оған Төменгі Египетте билікте қалуға рұқсат берілді және Саиста қысқа ғұмырлы жиырма төртінші династияны құрды. Оңтүстіктегі Кушит патшалығы осы бөліну мен саяси тұрақсыздықтан толыққанды пайдаланып, Пефтжауавибаст, Танис патшасы Осоркон IV және Саис патшасы Тефнахт сияқты бірнеше египеттік билеушілердің біріккен күштерін жеңді. Пиеден кейін оның ағасы Шабака, содан кейін екі ұлы Шэбитку және Тахарка билік құрды. Тахарка Солтүстік және Оңтүстік Египеттің екі жерін біріктіріп, Жаңа Патшалықтан бері болғандай үлкен империя құрды. Тахарка сияқты перғауындар Нил аңғарының барлық жерінде, соның ішінде Мемфис, Карнак, Кава және Джебель Баркал қалаларында ғибадатханалар мен ескерткіштерді салдырды немесе қалпына келтірді. 25-ші династия кезінде Ніл аңғарында Орта патшалықтан бері пирамидалардың кең таралған құрылысы (көптегендері қазіргі Суданда) болды. Бұл кезде Египеттің халықаралық беделі едәуір төмендеді. Еліміздің халықаралық одақтастары Ассирияның ықпалына түсті және шамамен 700 ж.б.д. екі мемлекет арасында соғыс бола ма, болмай ма деген сұрақ туды. Тахарканың және оның ізбасары Тантаманидің билігі ассириялықтармен тұрақты қақтығыстарға толы болды, оларға қарсы көптеген жеңістер болды, бірақ ақырында Фива басып алынды және Мемфис тоналанды.

Соңғы кезең

671 жылдан бастап Мемфис және Дельта аймағы ассириялықтардың көптеген шабуылдарына ұшырады. Олар нубилерді қуғынға салып, билікті жиырма алтыншы династияның қарастырылған патшаларына берді. Псамтик I бүкіл Египеттің патшасы ретінде мойындалған алғашқы адам болды және Саис қаласын жаңа елорда етіп, 54 жылдық билігінде елге тұрақтылық әкелді. 610 жылдан 526 жылға дейін төрт Саит патшасы Египетті сәтті және бейбіт түрде басқарды, грек жалдамалы әскерлерінің көмегімен бабылдықтарды белгілі бір деңгейде тыйып отырды. Бірақ осы кезеңде Вавилон императоры Навуходоносор II (б.з.д. 605–562 жж.) египеттіктерге қарсы жорықтар жасап, оларды Синай арқылы кері шегіндірді. 567 жылы ол Амазис фараонымен соғысқа шықты және қысқа мерзімге Египеттің өзіне басып кірді. Осы кезеңнің соңында Таяу Шығыста жаңа күш пайда болды: Парсы. Фараон Псамтик III Пелусий қаласында Парсының күшіне қарсы тұруға мәжбүр болды; ол жеңіліске ұшырады және қысқа уақытқа Мемфиске қашып кетті, бірақ соңында тұтқындалып, өлім жазасына кесілді.

Парсы билігі

Ахеменидтік Мысырды үш кезеңге бөлуге болады: Персияның бірінші оккупация кезеңі, б.з.д. 525–404 жылдары (Мысыр сатрапияға айналған кезде), одан кейін тәуелсіздік кезеңі, және екінші және соңғы оккупация кезеңі, б.з.д. 343–332 жылдары. Персия патшасы Камбиз фараонның ресми атағын қабылдады, өзін Месути Ре ("Ре тудырды") деп атады және мысырлық құдайларға құрбандық шалды. Ол жиырма жетінші династияны құрды. Содан кейін Мысыр Кипр және Финикиямен бірге Ахеменид империясының алтыншы сатрапиясына қосылды. Камбиздің ізбасарлары Дарий I Ұлы және Ксеркс осы саясатты жалғастырды, елді аралады және афиняндықтардың шабуылына тойтарыс берді. Артаксеркс I және Дарий II де елге келген болуы мүмкін, бірақ бұл расталмаған, және египеттіктердің бақытсыздық сезіміне тосқауыл қоймады. Дарий II билігінен кейін 404 ж.б.д. болған мұрагерлік соғысы кезінде, олар Амиртеус басшылығымен көтеріліс жасап, тәуелсіздіктерін қайта алды. Жиырма сегізінші династияның жалғыз билеушісі 399 ж.б.д. қайтыс болды, ал билік жиырма тоғызыншы династияға өтті. Отызыншы династия 380 ж.б.д. құрылып, 343 ж.б.д. дейін сақталды. Нектанебо II Мысырды билеген соңғы туа біткен патша болды. Артаксеркс III (б.з.д. 358–338) қысқа мерзімге (б.з.д. 343–332) Нил аңғарын қайта бағындырды. 332 ж.б.д. Мазакес елді Ұлы Александрға қарсылықсыз тапсырды. Ахеменид империясы құлап, Мысыр бір кезде Александрдың империясындағы сатрапияға айналды. Кейін Птолемейлер, одан кейін римдіктер Нил аңғарына билік етті.

Птолемей әулеті

332 жылы Македонияның Александр III перстердің аз қарсылығымен Мысырды жаулап алды. Ол Мемфиске барып, Сива оазисіндегі Амон оракулына қажылық жасады. Оракул оны Амонның ұлы деп жариялады. Александр мысырлықтардың дініне көрсеткен құрметімен оларды ынталандырды, бірақ елдегі барлық жоғары лауазымдарға гректерді тағайындады және жаңа астана ретінде Александрия қаласын құрды. Осылайша Александр Мысырдың байлығын қалған Персия империясын жаулап алу үшін пайдалануға мүмкіндік алды. 331 жылдың басында ол әскерін Финикияға бастап, ешқашан Мысырға қайтып оралмады. 323 жылы Вавилонда Александр қайтыс болғаннан кейін, оның генералдары арасында мұрагерлік дағдарыс туды. Пердикка Александрдың жартылай інісі Арридейдің, кейін Македонияның Филипп III және Александрдың кіндік шешесі Александр IV-тің регенті ретінде империяны басқарды. Пердикка Александрдың жақын серігі Птолемейді екі патшаның атынан Мысырды билеуге тағайындады. Бірақ Александрдың империясы ыдырағаннан кейін Птолемей өзін жеке билеуші ретінде орнықтырды. Птолемей 321 жылы Пердикканың шапқынынан Мысырды сәтті қорғады және Диадохи соғыстары (322–301 жж.) кезінде Мысыр мен айналасындағы аймақтардағы билігін нығайтты. 305 жылы Птолемей перғауын атағын алды. Птолемей I Сотер ("Құтқарушы") ретінде ол 300 жылға жуық Мысырды билеген Птолемей әулетінің негізін қалады. Кейінгі Птолемейлер египеттік дәстүрлерді қабылдап, бауырларына үйленді, өзін египеттік стильдегі киіммен қоғамдық ескерткіштерде бейнеледі және египеттік діни өмірге қатысты. Еллинистік мәдениет мұсылман басып алғаннан кейін де Мысырда гүлденді. Мысырлықтар Птолемейлерді тәуелсіз Мысырдың перғауындарының жалғасы ретінде қабылдады. Птолемей әулеті Мысырды 30 ж.б.д. Рим басып алғанға дейін биледі. Әулеттің барлық ер билеушілері Птолемей есімін алды. Птолемей патшайымдары, олардың кейбіреулері күйеулерінің қарындастары болған, көбінесе Клеопатра, Арсиноэ немесе Береника деп аталды. Әулеттің ең танымал өкілі – соңғы патшайым Клеопатра VII, ол Юлий Цезарь мен Помпей арасындағы, кейін Октавиан мен Марк Антоний арасындағы римдік саяси күрестегі рөлімен әйгілі болды. Римнің басып алуы кезінде оның өзін-өзі өлтіруі Мысырда Птолемей билігінің аяқталуын білдірді.

Перғауындық Мысыр

Геродот II. 55 және VII. 134