Кіріспе

Ведделл аралы (lang es) – Оңтүстік Атлантикадағы Фолкленд аралдарының бірі, Батыс Фолклендтің оңтүстік-батыс шетінде жатыр. Ол Оңтүстік Джорджия аралының солтүстік-батысынан, Ливингстон аралының солтүстігінен, Хорн мүйісінің солтүстік-шығысынан, Исла-де-лос-Эстадос аралының солтүстік-шығысынан және Магеллан бұғазына апаратын Атлантика теңізінің кіреберісінің шығысынан орналасқан. Шығыс Фолкленд және Батыс Фолкленд аралдарынан кейін архипелагтағы үшінші ең үлкен арал болып табылатын Ведделл, сонымен қатар әлемдегі ең ірі жеке меншік аралдардың бірі. Онда тек бір ғана мекенді жер бар – Ведделл елді мекені, онда бірқатар адамдар қой шаруашылығымен және туристік қызметтермен айналысады. Аралда жануарлар дүниесін тамашалауға арналған саяжайлар мен көрікті жерлерге, соның ішінде әйгілі Фолкленд тас жолақтарын қамтитын тамаша ландшафттарға баруға мүмкіндік бар. Ведделл – маңызды өсімдіктер аймағы және бірінші кезектегі негізгі биоартүрлілік аймағы. Бұл шалқары, сирек кемелермен жабдықталып, кейде жеке яхталармен толықтырылатын, Фолкленд астанасы Стэнлиден қысқа (бірақ қымбат) әуе рейсімен қолжетімді алыс орналасқан жер.

Этимология

Тоғызыншы ғасырдың ортасына дейін Уэдделл аралы "Сван аралы" деп аталған, оның атының шығу тегі белгісіз. Бұл ат 1785 жылы тәжірибелі теңізші, Джеймс Кукпен бірге теңізде жүрген капитан Джордж Диксон жазбаларында кездеседі. Ол осы атқа және Фолкленд аралдарының жалпы атауларына қызығушылық танытып, былай деп жазды: "Бұл аралдардың барлығы Фолкленд аралдары деп белгілі болғанымен, олардың көпшілігі әртүрлі атаулармен аталады, бұл, менің ойымша, әртүрлі кемелердің теңізшілерінің қиялынан туған. Мен бұл жағдайды Сван аралы, Кеппел аралы сияқты атауларды көргенде сіздің таң қалуыңызды болдырмау үшін айтқым келеді."

Аралдың қазіргі атауы 1819-1824 жылдары Фолкленд аралдарына сапарлаған, 1820 жылы бір рет қыстаған, ал 1823 жылғы мамыр-қыркүйек айларында Квакер гаванінде екінші рет жағаға шыққан британдық теңізші және зерттеуші Джеймс Уэдделлден шыққан. Уэдделлдің "Оңтүстік полюске саяхат" атты кітабында жергілікті тарихтың бірқатар оқиғалары мен тұлғалары, соның ішінде капер Дэвид Джуетт және бұрынғы кемеден құлаған Чарльз Барнардпен болған кездесулері сипатталған. Ол Антарктидаға жасаған сапарларымен әйгілі. Уэдделл иті, Оңтүстік Джорджиядағы Уэдделл мұны мен Уэдделл мұздығы, 1823 жылғы ақпанда оның ашқан Уэдделл теңізі, Уэдделл жазығы, Уэдделл шығанағы, Уэдделл аралдары (Уэдделлдің өзі берген аты) және Антарктидадағы Уэдделл көлі – барлығы оның есімімен байланысты.

Ашылу

Арал 1766 жылы британдық теңізші және әскери қолбасшы Джон Макбрайд Фолкленд архипелагының алғашқы гидрографиялық зерттеуі кезінде, оның кемесі HMS «Джейсон» Батыс Фолклендтің солтүстік-батыс жағалауындағы Сондерс аралында орналасқан ерте британдық қонысы Порт Эгмонттан шығып, ашқан болатын. Жаңа аралдар туралы капитан Макбрайд жағымсыз пікір білдірді: «Біз аралдар мен қираған жерлердің көптігін таптық, оларды дауылдар дерлік мәңгілік соқтырып тұрды». Алайда, оның аймақ бойынша температуралық көрсеткіштері көбірек ұнады. Қаңтар мен ақпанда термометр , бірақ одан жоғары көтерілмеді; тамыз айында бір рет , бірақ көбінесе одан төмен түспеді. Осы зерттеудің нәтижесінде Уэдделл аралы Макбрайдтың Фолкленд аралдарының картасында пайда болды, ол сол кездегілердің ішінде ең дәл болды. Капитан Джеймс Кук, Оңтүстік Джорджияны зерттеп, картаға түсірген, бірақ Фолкленд аралдарына бармаған, 1777 жылғы аралдар картасын Макбрайдтың картасына негіздеп жасады, оның кейбір ерекшеліктерін мұралады. Мысалы, екі картаның екеуінде де Порт-Стефенс шығанағы көрсетілмеген, оның орнына оның атауын қазіргі Порт-Албемарлға қолданған. Сол кездегі карталарға қарағанда, француздықтар, 1764 жылы Фолкленд аралдарында алғашқы қонысты – Порт-Сен-Луисті құрған, бұл аралды білмеген. (басқа деректерге сәйкес 1768 жылдың сәуір айы). Капитан Мануэль Пандоның 1770 жылдың шілде айында «Сан-Франциско-де-Паула» кемесімен аралды және оның негізгі шығанағы Чатем Харборт зерттеуінен кейін, Уэдделл кеме ұшқышы Джозеф Пуиг жасаған картада (және басқа испан картографтары кеңінен көшірген) Бобр және Жаңа аралдармен бірге, «Ислас де Сан-Мигель» деп аталған топқа енді. Каталониялық Пуиг үлкен шығанақты өзінің қасиетті әкесінің құрметіне Пуэрто-де-Сан-Жозеф деп атады, бұл атау кейін аралдың өзіне қолданылып, «Исла-Сан-Хосе» деп испандандырылды. Мұндай атау беру практикасы сол кезде жиі кездесетін, өйткені Сан-Мигель – Бернасанидің қасиетті әкесінің есімі болса, Порт-Сен-Луи француздық теңізші Луи Антуан де Бугенвильдің қасиетті әкесінің құрметіне аталған.

Ерте тарих

Бұл аралдың алғашқы тұрғындары – теңіз түлкісі аулаушылары болған. 1764 жылы Бугенвиль Фолкленд аралдарынан бірнеше теңіз түлкісі терілерін алғанмен, ірі көлемде теңіз түлкісі аулау индустриясы 1770 жылдардан бастап американдық және британдық теңіз түлкісі аулаушылардың күш салуымен дамыды. Олар Ведделл және жақын аралдарда жиі кездесетін. Фолкленд аралдарына алғашқы теңізшілер кемесімен келгендер, шамасы, Гамалиел Коллинз, Дэвид Смит және Гринвуд болған, олар 1774 жылы Жаңа Англиядан келген. Кәсіптерінің ерекшелігіне байланысты теңіз түлкісі аулаушылары жағада көп уақыт өткізіп, кейде қыстап қалатын. Капитан Гринвуд та 1774 жылы Порт-Эгмонттағы «Король Джордж» кемесінде, ал капитан Бенджамин Хасси 1785 жылы «United States» кемесінде Хасси портында (вероятно, Штаттар шығанағының оңтүстік-шығыс жағындағы Штаттар порты, қазіргі атаулары сәйкесінше Штаттар Коув және Чатем Харбор) қыстаған. Жергілікті жағдайларда тіршілік ету мүмкіндігі туралы американдық теңіз түлкісі аулаушысы Эдмунд Фэннинг өзінің естеліктерінде қолжетімді азық-түлік пен отын көздерін қарастырып, мына қорытындыға келді: «Шын мәнінде, адам Фолкленд аралдарында ұзақ уақыт бойы аса қиындықтарсыз өмір сүре алады». Сол кезеңді еске түсіретін Ведделл аралы аймағындағы көптеген жер аттары теңіз түлкісі аулаушылар мен кемелерді құрметтейді, көбінесе американдықтарды. Теңіз түлкісі аулаушылары Фолкленд аралдары мен Оңтүстік Джорджиядағы операциялары үшін Ведделл және жақын маңдағы Бобер аралы мен Нью аралын бірнеше себеппен негіз ретінде таңдады. Біріншіден, аралдарда батыстан соққан күрт желден қорғайтын бірнеше кемежайлар болды. Екіншіден, теңіз түлкісі аулаушылары испандықтардың Пуэрто-Соледад (қазіргі Порт-Луис) поселенісінен біршама қашықта болуды жөн көрді, ол архипелагтың қарама-қарсы басында орналасқан. Испания теңіз түлкісі аулаушыларының болуын және қызметін Фолкленд аралдарына қатысты өз егемендігіне сын ретінде қарады. Дегенмен испандықтар теңіз түлкісі аулаушыларына қарсы күш қолданбады, ал 1811 жылы Пуэрто-Соледадты тастап кеткеннен кейін теңіз түлкісі аулаушылары Фолкленд аралдарының барлық аймағына тарады. Соңында, 1819 жылы Ливингстон аралы мен 60° оңтүстік ендігінен оңтүстікке қарай жатқан басқа да аумақтар ашылғаннан кейін, Фолкленд аралдарының оңтүстік-батыс аралдарының орналасқан жері оларды Антарктидадағы жаңа аңшылық аймақтарына оңтүстікке қарай саяхаттау үшін қолайлы тұраққа айналдырды, кейде қажетті ағаштарды алу үшін Стейтен аралында (қазіргі Isla de los Estados) тоқтап өтетін. Американдықтар Фолкленд аралдарындағы теңіз түлкісі аулауын Америка революциясынан бұрын еркін жүргізілген дәстүрлі индустрия ретінде қарастырды және 1831 жылы Аргентинаның американдық теңіз түлкісі аулауын күшпен тоқтатуға жасаған әрекетіне қарсы осы индустрияны қорғау үшін АҚШ Әскери-теңіз күштерін жұмылдырудан тартынбады. Бұл дұрыс емес әрекет аралдардың болашағына ұзақ мерзімді әсер етті, 1833 жылы Фолкленд аралдарына британдық егемендікті қайта орнатуға жол ашты.

Робинзон Крузоның сахналық көрінісі

Фолкленд аралдары тарихындағы Робинзон Крузоға ұқсас әйгілі оқиғада американдық теңізші капитан Чарльз Барнард 1813 жылдың 11 маусымынан 1814 жылдың 25 қарашасына дейін төрт теңізшімен бірге осы аймақта қалып қойды. Олар – Джейкоб Грин (америкалық) және Джозеф Альбрук, Джеймс Лаудер және Сэмюэл Ансел (британдықтар), капитанның Cent есімді ең пайдалы иті және киіз қайығымен бірге болды. Кемеден құтылғандар Уэдделлде (олар үшін Суан аралы) бірнеше паналау орнатты, жабайы шошқаларды аулап, тіршілік үшін ағаш жинады. Осы жағдайларға байланысты, олардың бірі Ансел агрессивті мінез танытып, 1813 жылдың 28 желтоқсанынан 1814 жылдың 16 ақпанына дейін Квакер гаванінде жалғыз өмір сүру үшін серіктерінен уақытша шеттетілді. Оның тусактан салынған паналауының жанында, екі адамның қабірлері мен қабір тастары табылды. Барнардтың пікірінше, тастардағы жазулар мүлдем жойылғандықтан, олар көп бұрын жерленген болуы керек. 1821 жылы Нью-Айлендте Джеймс Уэдделлмен кездескеннен кейін, ол Барнардтың кемеден құтылғандар туралы әңгімесін 1825 жылы жарық көрген кітабы арқылы танымал етті. Уэдделлдің оқиғаларды баяндауындағы кейбір қателіктері және оның Барнардтың Nanina кемесін басып алып, оны 1812 жылғы соғыстың жеңісі ретінде талап етудегі отандастарының ниеттерін көрсетуге тырысуы (кейін Барнард Лондонның жеңіс сотының шешіміне қарсы сәтті шағымданып, кемесін қайтарып алды), америкалықты 1829 жылы жарық көрген «Азаптар мен оқиғалар туралы баяндама» кітабын жазуға итермелеген болуы мүмкін. Барнард кейіннен Антарктидалық теңізшіліктегі көрнекті тұлғаға айналды, ал Оңтүстік Шетланд аралдарындағы Ливингстон аралындағы Барнард мүйісі мен Роч куполы оған және Фолкленд аралдары мен Антарктидалық теңізшіліктің тағы екі американдық пионеріне, ағайындылар Фрэнсис пен Уильям Рочқа арналған. Барнард Уэдделл аралының маңында екі нысанға өзінің атын берді – Барнард аралы мен Барнард гавані, қазіргі Дайк аралы мен Керю гавані. Әсіресе, Ведделл аралы аймағында, тіпті Батыс Фолкленд аралдарының Фокс шығанағының батысында да жер миналары мен теңіз миналары орнатылмаған. 1982 жылдың 5 маусымында Фолкленд сарысуынан Чатем гаваніне бағыт алғанда, лейтенант-коммандер Эндрю Джонсон басқаратын HMS Onyx дизель-электрлік суасты қайығы (соғыста қызмет еткен жалғыз ядролық қуатсыз Корольдік теңіз күштерінің суасты қайығы) Мередит мүйісінің жанында 150 фут (46 м) тереңдіктегі жартастың шыңына соқты. Портсмут теңіз базасындағы құрғақ докта жүргізілген тексеруде екі торпеда түтігі зақымдалғаны және бір торпедаға қауіпті әсер тигені анықталды. Осы оқиғада суасты қайық Лейтенант Дэвид Бойд пен сержант Уильям Льюис басқаратын алты адамнан тұратын Арнайы қайықтар тобын Ведделл аралын барлау, жау ұшақтарына бағыт беруге арналған бақылау бекеттерін жою (ешқайсысы табылған жоқ) және Аргентина әуе күштерінің ұшақтарының саны мен бағыты туралы соңғы ескертулерді жіберу үшін британдық команданы жеткізді.

Кеме апаттары мен жерлеулер

Бес кеме Уэдделл суларында жоғалды: 1893 жылы жағаға шығарылған «Касталия» шхунасы, 1896 жылы Смайли каналында қираған «Хадасса» пилоттық шхунасы, 1920 жылы жағаға шығарылған «Мессенджер» кемесі және 1939 жылы Уэдделл аралына буксирленген кезде Дайк аралында батқан «Уэдделл» кемесі. Аралда барлығы он алты қабір тіркелген, оның ішінде Барнард 1813 жылы тапқан ең көне екеуі. Олардың жартысы Уэдделл қонысы зиратында, ал ең ертедегісі 1889 жылға датырған. Кейбір өлімдердің себебі бұрынғыда осындай алыс жерлерге жеткілікті медициналық көмек көрсетілмеуімен байланысты.

География

Уэдделл аралы шығысында Королева Шарлотта шығанағымен, оңтүстігінде Смайли каналымен шектеседі. Оның төңірегінде бірқатар шағын аралдар орналасқан, оның ішінде оңтүстік-шығыста Дайк аралы, оңтүстік-батыста Sea Dog аралы және Horse Block (көрнекті теңіз тірегі), батыста Tea Island, Staats аралы және Губернатор аралы, солтүстік-батыста Бивер аралы, солтүстікте Пенн аралы, Барклей аралы және Квакер аралы жатыр, ал солтүстік-батыста Нью аралы көбірек қашықтықта орналасқан. Аралдың пішіні шамамен кері үшбұрыш тәрізді, және ол Chatham Harbor арқылы дерлік екіге бөлінген. Уэдделл оңтүстік-солтүстік және шығыс-батыс бағыттарында созылады. Оның жағалауы өте икемді, ұзындығы шамамен километрге жетеді. Солтүстік-шығыс жазық бөлігінен басқа, аралдың көп бөлігі төбелі. Питт-Хайтс (биіктігі) солтүстік-батыста, ал Хотэм-Хайтс батыста орналасқан, ал аралдың оңтүстік-орталық бөлігінде атаусыз, сопақ пішінді төбелер орналасқан. Олар шығыс-батыс және оңтүстік-солтүстік бағыттарында созылып, аралдың ең биік нүктесі – Ведделл тауына дейін көтеріледі, оның биіктігі метрді құрайды.

Климат

Ведделлдің Кёппен-Гейгер климаттық жіктелімі бойынша тундра және субполярлық аймақтар арасындағы көшімдік аймақта теңіздік климаты бар. Оған Антарктика аймағының физикалық шекарасының солтүстігінде және батысында орналасқан аралдың географиялық жағдайы әсер етеді, Антарктика конвергенциясы Фолкленд аралдары мен Оңтүстік Джорджия арасында S тәрізді кеңінен созылып, оңтүстік Анд тауларының топографиялық кедергісінің шығысында жатыр. Ведделл аралындағы ауа райы Стенлидегіден сәл жылырақ және айтарлықтай құрғақ, орташа жылдық температурасы шамамен 6 °C (43 °F) және жылдық жауын-шашын мөлшері 500 мм, ал Стенлиде 5,5 °C (42 °F) және 600 мм. Ең жылы айлардың (қаңтар мен ақпан) және ең суық айлардың (маусым мен шілде) орташа температурасы арасындағы айырмашылық бар болғаны 9 °C (16,2 °F) құрайды. Ведделл аралында тіркелген ең жоғары температура 7,2 °C (19 °F) және ең төменгі температура 22,2 °C (72 °F). Салыстыру үшін, Ведделлдің жылдық температура графигі Фарер аралдарының графигіне өте ұқсас. Оның географиялық орны Оңтүстік жарты шарда Лондонмен (Фарер аралдары емес) салыстырғанда солтүстікке жақын, сондықтан Норд архипелагы тиісті географиялық полюске Ведделлден қарағанда жақын орналасқан. Бірақ температураға қатысты бұл айырмашылық салқын сулы Фолкленд ағыны мен жылы сулы Норвегия ағынының климаттық әсерімен өтеліп толықтырылады. Дегенмен, бұл ұқсастық жауын-шашынға қатысты емес, себебі Фарер аралдарында Ведделлге қарағанда екі жарым есе көп жауын-шашын жауады.

Картаға түсіру

Фолкленд аралдарының өте қисық және түсіксіз жағалауы, шалғай орналасқандығы және бастапқыда адам қоныстанбаған аралдардың кеш және баяу қоныстану процесіне байланысты, олардың карталары 18 ғасырдың соңына дейін жай ғана сипаттамалы болып келді. 1766–1770 жылдардағы алғашқы британдық және испандық гидрографиялық және құрлықты зерттеулерінен кейін ғана аралдар егжей-тегжейлі түрде нақты картаға түсірілді, бірінші Порт-Сент-Луис (кейіннен Пуэрто-Соледад деп аталды) және Порт-Эгмонт елді мекендері орналасқан солтүстік-шығыс және солтүстік-батыс бөліктері, содан кейін оңтүстік-шығыс және оңтүстік-батыс аймақтары.

Үкімет және саясат

Фолкленд аралдарында Уэдделл Камп сайлау округінің құрамына кіреді, ол Стэнлиден тыс елдің барлық аумағын қамтиды және Фолкленд аралдары заң шығарушы жиналысының сегіз сайланған депутатының үшеуін сайлайды – қазіргі таңда Джон Бирмингем (саясаткер), Джек Форд және Теслин Баркман. Статистикалық және жоспарлау мақсатында Уэдделл, шығыс және батыс Фолкленд аралдарынан басқа, Фолкленд аралдарын да қамтитын алыс аралдар статистикалық аймағының бөлігі болып табылады.

Экономика

19-ғасырдың барысында, теңіз түлендерін аулау қорлардың азаюына байланысты төмендеді және Фолкленд аралдары экономикасының негізгі саласы ретінде қой шаруашылығына орын берді, бұл рөл балық аулау, туризм және жағалаудағы мұнайгазды барлаумен бөліседі. 1860 жылдардан бастап аралдарда қойлар жүн үшін коммерциялық мақсатта өсірілді. Уэдделл аралында қой шаруашылығын 1871 жылы аралды сатып алған Уильямс отбасы құрды. Қазіргі уақытта қой өсіру Марк Пойнт Паддокс алаңымен шектелген, ол елді мекеннің солтүстігінде орналасқан. Бұл қызметтер Оңтүстік-шығыстағы Жаңа жыл шығанағы мен Солтүстік-батыстағы Келп Крик үйі арасындағы сызықтың солтүстік-шығысында жүзеге асырылады. Уэдделлдің қалған үштен екі бөлігінде сирек адам кездеседі, сондықтан ол Фолкленд аралдарының ең жабайы және ірі аралдарының бірі болып табылады. Аралдың туристік тартымдылықтарына жергілікті фаунаның әртүрлілігі мен көптігімен қатар, солтүстік Фолкленд аралдарындағы тас жолақтары да кіреді, олар Чарльз Дарвиннің қызығушылығын оятып, олардың пайда болуы туралы көптеген пікірталас тудырды. Жақын жердегі Маунтин Вью коттеджі мен Си Вью коттеджі қосымша туристік жатақхана қызметтерін ұсынады. Елді мекеннен тыс, шалғай орналасқан бірнеше қираған "үйлер" мен "қаптамалар" – Келп Крик үйі, Чатем үйі, Луп Хед қаптамасы, Стоп Коув қаптамасы, Квакер қаптамасы және Сэнд Пойнт қаптамасы – аралдың барлық бөлігі қойлармен толтырылған кезден қалған. Жел турбиналары мен күн панельдері, дизель генераторларымен толықтырылып, Уэдделл елді мекеніндегі төрт үйге электр энергиясымен қамтамасыз етеді.

Байланыс

Уэдделл қонысының солтүстігінде орналасқан аралда екі қиылысатын шөптік ұшу-қону жолағы бар – ұзындығы тиісінше және – Фолкленд аралдары үкіметтік әуе қызметі (FIGAS) Стэнли әуежайынан ұшатын Islander ұшақтары пайдаланады. Уэдделл әуеайлағынан әуе қашықтығы: Стэнли әуежайы, RAF Маунт Плезант, Родольфо Марш әуеайлағы, Пунта Аренас әуежайы және Рио Галлегос әуежайы. Теңіз тасымалы Уэдделл қонысында, Гулл шығанағының басында орналасқан 50 метрлік ағаш пандус арқылы қамтамасыз етіледі, қазіргі уақытта пандус орнатылуда. Аралға "MV Concordia Bay" Фолкленд аралдарының жабдықтау кемесі әдетте 40 күн сайын келіп тұрады. Бұрынғы жылдары осы қызметті аралдың қазіргі иелерінің бірі, капитан Стивен Клифтон басқарған "MV Tamar" кемесі атқарды. Бәлкім, ең танымал Уэдделл аралы кемесі – ағаштан жасалған екі мачталы "Feuerland" (неміс тілінде Tierra del Fuego деген мағынаны білдіреді) болды. Бұл кеме бастапқыда неміс әскери авиаторы және Бірінші дүниежүзілік соғыстың батыры Гюнтер Плюшоумен Еуропадан Пунта-Аренасқа жүзіп келді, содан кейін Патагония мен Tierra del Fuego аумақтарының әуеден зерттеуін қолдау үшін экспедициялық кеме ретінде пайдаланылды. 1929 жылы кеме Джон Гамильтонға сатылып, аралға әкелінді және оның қызының құрметіне "Penelope" деп аталды. "Penelope" 1950 жылға дейін және 1989-1993 жылдары Ведделлде орналасқан. Кеме көптеген онжылдықтар бойы Фолкленд аралдары арасында әртүрлі кеме иелері үшін жүзіп жүрді (Фолкленд соғысы кезінде Аргентина теңіз күштерінің қысқа мерзімге тәркілеуі және пайдалануы да болды), 2006 жылы туған Германиясына қайтарылып, тарихи-мәдени ескерткіш ретінде тіркелді. Құрлықтағы саяхаттар жаяу, атпен және жолдан тыс жүре алатын механикалық көліктермен жүзеге асырылады. Аралда Уэдделл қонысынан екі тоспаланбаған жол шығады. Олардың бірі ұзындығы , әуеайлаққа қарай және одан әрі солтүстікке қарай Loop Head Shanty және Loop Head пен Swan Point-те аяқталатын бағытқа салады. Екіншісі батыс бағытта, Чатем шығанағының басына қарай жүреді, содан кейін Келп Крик Хаусында солтүстікке бұрылып, шығанақтың батыс бөлігінде орналасқан Chatham House-қа жетеді.