Кіріспе

Австралияның Антарктика аймағындағы сыртқы аумағы

Хёрд аралы мен Макдональд аралдары (ХИМИ; ISO 3166 аймақтық коды: HMD, HM, 334;) – Мадагаскардан Антарктикаға қарай жолдың үштен екі бөлігінде орналасқан, көбінесе құнарсыз Антарктика аралдарының жанартаулық тобын қамтитын Австралияның сыртқы аумағы. Аралдар тобының жалпы ауданы және жағалау сызығының ұзындығы бар. 19 ғасырдың ортасында ашылған бұл аралдар Үнді мұхитындағы Кергелен платосында жатыр және 1947 жылдан бері Австралияның аумағы болып табылады. Олар Австралияның екі белсенді жанартауына ие. Олардың бірі – Маусон шыңы – Австралияның басқа штаттары мен аумақтарындағы кез келген таудан жоғары, тек Австралияның Антарктикалық аумағындағы Дом Аргус, Макклинток және Мензис тауларынан басқа. Аралдар Жердегі ең шалғай орналасқан жерлердің қатарына жатады: олар Перттен оңтүстік-батысқа қарай, Австралияның Лиувин мүйісінен оңтүстік-батысқа қарай, Оңтүстік Африкадан оңтүстік-шығысқа қарай, Мадагаскардан оңтүстік-шығысқа қарай, Антарктикадан солтүстікке қарай және Кергелен аралдарынан (Француздың Оңтүстік және Антарктикалық Жерлерінің бөлігі) оңтүстік-шығысқа қарай орналасқан. Адам тұрмайтын аралдарға теңіз арқылы ғана жетуге болады, Австралиядан оларға әдеттегі кемелермен жету екі аптаға созылады.

Тарих

1850-ші жылдардың ортасына дейін екі арал тобының да келушілер тіркелмеген. Американдық теңізші Джон Хёрд 1853 жылғы 25 қарашада Бостоннан Мельбурнге бағытталған «Ориентал» кемесінде Хёрд аралын көреді. Ол бір айдан кейін жаңалықты хабарлап, аралға өз атын қойды. Уильям Макдональд «Самаранг» кемесімен 1854 жылғы 4 қаңтарда жақын орналасқан Макдональд аралдарын ашты. 1855 жылғы наурызға дейін аралдарға түскен адам болған жоқ, сонда Эразм Дарвин Роджерс басқаратын «Коринфтік» кемесінен келген теңізшілер «Мұнай шағылы» деп аталатын жерге жағаға қонды. 1855 жылдан 1882 жылға дейін американдық теңізшілер аралда бір жыл немесе одан да көп уақыт өткізді, «Мұнай шағылында» қараңғы, иісті шатырларда қорқынышты жағдайда өмір сүрді. Ең көп адам саны шамамен 200 адамды құрады. 1880 жылға қарай теңізшілер мөрілердің көп бөлігін қырып тастап, аралды тастап кетті. Осы кезеңде аралдардан 100 000 баррельден астам піл мөрінің майы алынды. Аралдар маңында бірнеше кеме апаттары орын алды. Атлас шығанағының жанында Джон Хёрдтың теңізшілер станциясынан қалған тасталған ғимарат бар. Аралдарға 1910 жылы Ұлыбритания ресми түрде иелік құқығын жариялады және 1947 жылғы 26 желтоқсанда Австралияға берілді. Бұл ауысу 1950 жылғы 19 желтоқсанда алмасылған хаттар арқылы расталды. 1965 жыл мен 2000 жыл аралығында Хёрд аралына кем дегенде бес жеке экспедиция ұйымдастырылды. Бірнеше әуесқой радио операторлары ғылыми экспедициялармен байланысты жүріп, Хёрд аралына сапар жасады. Алғашқы әрекет 1947 жылы Алан Кэмпбелл Дрюри тарапынан жасалды. 1983 жылы екі әуесқой радио DX экспедициясы VK0HI (Анаконда экспедициясы) және VK0JS және VK0NL (Cheynes II экспедициясы) шақыру белгілерін пайдаланып өтті, ал 1997 жылғы қаңтарда тағы бір операция жүргізілді (VK0IR). 2016 жылғы наурызда Cordell Expeditions ұйымдастырған DXpedition (VK0EK) 75 000-нан астам радио байланыс жасады. Биг Беннің үстіндегі Маусон шыңына алғаш рет 1965 жылғы 25 қаңтарда Оңтүстік Үнді мұхитындағы Хёрд аралына экспедицияның бес мүшесі (кейде Патанела экспедициясы деп аталады) көтерілді. Екінші көтерілуді 1983 жылғы Хёрд аралы экспедициясының бес мүшесі (кейде Анаконда экспедициясы деп аталады) жасады. АҚШ Әскери-теңіз күштерінің кемелері АҚШ пен Канаданың екі жағалауында да анықталған сигналдарды тарату үшін пайдаланылды.

Шектеулер

Аралдар Оңтүстік Үнді мұхиты аралдары тундрасының бөлігі болып табылады, оған бірнеше субантарктикалық аралдар кіреді. Бұл суық климатта өсімдіктер негізінен шөптермен, лишайлармен және мүктермен шектеледі. Өсімдіктердің төменгі әртүрлілігі аралдардың оқшауланғандығын, кішкентай мөлшерін, қатал климатты, қысқа, салқын өсу маусымын, ал Хёрд аралы үшін – тұрақты мұз жамылғысын көрсетеді. Субантарктикалық аралдардағы өсімдіктердің негізгі экологиялық факторлары – желдің әсері, судың қолжетімділігі, топырақтың бастапқы құрамы, тұзды шашырату, қоректік заттардың болуы, (теңіз құстары мен иінтіктерден туындаған) тапталу және, мүмкін, биіктік. Хёрд аралында тұзды шашыратуға ұшырау және көбейіп, түлеу орындарына жиналған теңіз құстары мен иінтіктердің болуы жағалау аймақтарындағы өсімдіктердің құрамы мен құрылымына ерекше әсер етеді.

Тарих

Микроқазбалардың деректері көрсетіп тұрғандай, Терциар дәуірінде (салқын және ылғалды климатты кезең) Хёрд аралында папоротниктер мен ағаш тәрізді өсімдіктер болған. Бүгінде ешқайсысы да кездеспейді, бірақ Терциар дәуірінен қалғандар ретінде тамырлы өсімдік Pringlea antiscorbutica және алты түрлі елікке жатады. Жанартаулық белсенділік өсімдіктердің таралуы мен санына өзгеріс енгізді. Тамырлы флора әртүрлі ортаны қамтиды және қазіргі уақытта тек алты түрі кеңінен таралған болса да, мұздықтардың шегінуі және бұрын бөлек болған мұзсыз жерлердің қосылуы, өсімдіктердің жақын жерлерге таралуына жағдай жасайды.

Гүлді өсімдіктер мен папоротниктер

Төмен өсетін шөптесін гүлді өсімдіктер мен бриофиттер өсімдік қаптамасының негізгі құрамдас бөліктері болып табылады. Тамырлы флора кез келген ірі субантарктикалық аралдар тобындағы ең аз түрлер санын құрайды, бұл оның оқшаулануын, мұзсыз шағын ауданын және қатал климатты көрсетеді. Хирд аралынан 12 тамырлы түр белгілі, олардың бесеуі Макдональд аралында тіркелген. Тамырлы түрлердің ешқайсысы эндемикалық емес, бірақ Pringlea antiscorbutica, Colobanthus kerguelensis және Poa kerguelensis тек Оңтүстік Үнді мұхитындағы субантарктикалық аралдарда ғана кездеседі. Өсімдіктер әдетте субантарктикалық, бірақ басқа субантарктикалық аралдарға қарағанда Azorella selago төсемелі түрінің көптеп кездесуі байқалады. Хирд аралы – адам әкелген өсімдіктердің жоқтығы расталған ең үлкен субантарктикалық арал. Хирд аралында өсімдіктердің таралуына қолайлы жағдайлар әдетте мұздықтардың шегінуі немесе лава ағынынан пайда болған жаңа мұзсыз жерлердің нәтижесінде туындайды. Бүгінде өсімдіктер Хирд аралының 20 км²-ден астам аумағын жабады және 250 метрден төмен биіктіктегі жағалау аймақтарында ең жақсы дамыған.

Мос және бауырқұрт

Бриофиттер (мұс және бауырқұрттар) Хирд аралының жалпы биологиялық әртүрлілігіне маңызды үлес қосады, онда 43 түр мұс және 19 түр бауырқұрт тіркелген. Олар көбінесе тамырлы өсімдіктерге жарамсыз жартастар сияқты орталарды мекендейді. Бриофиттер көптеген негізгі өсімдік қауымдастықтарында кездеседі, соның ішінде топырақ және мұс мекендейтін бірнеше түрлері бар. 1980 жылы Макдональд аралында жүргізілген зерттеу Хирд аралына қарағанда төменгі әртүрлілік көрсетті; онда төрт түр мұс және бірнеше түр балдырлар тіркелген.

Балық тұқымы

Хирд аралында кем дегенде 100 түрге жуық құрлық су балдырлары белгілі, олар көбінесе тұрақты ылғалды және уақытша мекендерде кездеседі. Хирд аралының төңірегіндегі бірнеше жерде Антарктиканың алып Durvillaea antarctica келпінің ормандары өседі және кем дегенде 17 түрлі теңіз балдыры белгілі, жақында жиналған материалдарды анықтағаннан кейін олардың саны арта түседі. Теңіз балдырларының аздығы аралдың басқа құрлықтардан оқшауланғандығына, жағажайдың қолайсыздығына, толқындардың, су тасқынының және ұсақ тастардың үздірсіз тозу әсеріне, сондай-ақ көптеген аймақтарда мұздықтардың теңізге қарай созылуына байланысты.

Өсімдіктер қауымдастығы

Хёрд аралында өсімдіктер кездесетін түрлі құрлықтық орталар бар. Қазіргі уақытта жеті негізгі өсімдіктер қауымдастығы анықталған, бірақ өсімдіктер құрамы жеке бірліктерден гөрі үздіксіздікке жақын деп есептеледі: Субантарктикалық өсімдіктер аз және мүктер мен бауырлылар сияқты бұталардың кішкентай түрлерін қамтиды. Ашық жастықшалы өсімдіктер – Хёрд аралында ең кең таралған және көп кездесетін өсімдік түрі. Ол Azorella selago жастықтарымен сипатталады, олар бриофиттермен, кішкентай тамырлы өсімдіктермен және 20–75% жамылғысы бар жалаңаш жермен араласады, көбінесе 30 мен 70 метр биіктікте кездеседі. Феллфилд – бұл көп жалаңаш жері мен өсімдік жамылғысы 50%-дан аз болатын өсімдіктер. Феллфилд қатал климаттық немесе топырақтық факторлардың, немесе жақындағы мұздың еріп, жалаңаш жерді ашқандығының салдарынан пайда болуы мүмкін. Мүкті феллфилд – түрлерге бай қауымдастық, ол бриофиттер мен кішкентай Azorella selago жастықтарынан тұрады. Ол 30 мен 150 метр биіктікте орташа әсері бар аймақтарда кездеседі. Ылғалды аралас шөптектік – ылғалды субстраттарда, көбінесе мореналарда және ылғалды беткейлерде (көбінесе құмдық ұя салатын құстардың колонияларымен бірге) төмен биіктікте (<40 м) кездеседі, мұнда жер асты суы бетке жақын немесе бетте орналасқан. Бұл қауымдастықта түрлердің ең көп байлығы байқалады, басым түрлері – Poa cookii, Azorella selago, Pringlea antiscorbutica, Acaena magellanica және Deschampsia antarctica. Жағалаулық биотикалық өсімдіктерде Poa cookii және Azorella selago басым, олар негізінен жағалау аймақтарында орташа әсерге ұшырап, теңіз мысықтары мен теңіз құстарының күшті әсеріне тап болатын жерлерде кездеседі. Тұзды шашыратылатын өсімдіктерде тұзға төзімді мүк Muelleriella crassifolia басым және аз аумақты, олар жағалаудағы лавалардың төменгі биіктіктерінде кездеседі. Жабық жастықшалы өсімдіктер мореналарда және құмда көбінесе 60 метрден төмен биіктікте кездеседі және Azorella selago жастықтарынан тұрады, олар көбінесе бірігіп өсіп, теңіз құстары қазғанда үздіксіз кілемдерді құрайды.

Болашақ

Субантарктикадағы физикалық ортаның ең жылдам өзгеріске ұшыраған жерлерінің бірі – Гирд аралындағы мұздықтардың қарқынды қысқаруы мен климаттың жылынуының салдарынан пайда болды. Өсімдіктердің таралуы үшін қолайлы ортаның артуы және бұрын бөлек болған мұзсыз жерлердің бірігуі соңғы 20 жылдың ішінде Гирд аралының өсімдік жамылыстың айқын өзгерістеріне әкелді. Антарктикалық конвергенциядан солтүстікке қарайғы субантарктикалық аралдарда кездесетін, бірақ қазір Гирд аралының флорасында жоқ түрлер мен өсімдіктер қауымдастықтары, егер климаттың өзгеруі олар үшін жағдай жасаса, аралды мекендеуі мүмкін. Кейбір өсімдік түрлері таралып, қауымдастықтардың құрылымын және құрамын өзгертіп жатыр, ал олардың кейбіреулері таралу аймағын кеңейтіп жатыр. Бұдан әрі өзгерістер болатыны және олардың қарқынды болуы мүмкін. Итшабақ пен теңіз құстарының санындағы өзгерістер де қоректік заттардың мөлшеріне және басып тастау арқылы өсімдіктерге әсер етуі күтілуде. Гирд аралындағы бір өсімдік түрі – Еуропаға тән космополиттік ақ шөп (Poa annua), адамдар әкелген болуы мүмкін, бірақ Кергелен аралдарынан скуалар арқылы табиғи жолмен келгені де ықтимал. Ол алғаш рет 1987 жылы бұрын адамдар бармаған екі мұздықтан босаған аймақта тіркелді, ал бұрынғы адам қоныстану орындарында табылған жоқ. 1987 жылдан бері Poa annua популяциясы бастапқы аймақтарда тығыздығы мен саны артып, одан әрі тарады. 1987 жылғы Австралия Антарктика бағдарламасы аясындағы экспедиция кезіндегі экспедициялық аяқ киімдердің әсері таралуға ықпал еткен болуы мүмкін, бірақ бұл көбінесе желдің таратуы және теңіз құстары мен иттік тұмсықтардың арал айналасындағы қозғалысына байланысты. Табиғи және адамның әрекеттерінен туындаған өсімдік түрлерін (оның ішінде субантарктикалық аралдарда бұрын кездеспеген инвазивті түрлерді) әкелу мүмкіндігі жоғары. Бұл түрлердің аздығы және климаттың жақсаруымен байланысты. 2003/04 жылғы жазда жаңа өсімдік түрі – Cotula plumosa тіркелді. Тек бір ғана кішкентай үлгі жағалаудағы өзен террасасында өсіп тұрған, соңғы он жылда өсімдіктердің айтарлықтай дамуы мен кеңеюі байқалды. Бұл түрдің айналасы Антарктиканы қамтиды және көптеген субантарктикалық аралдарда кездеседі.

Саңырауқұлақтар

Хёрд аралында 71 түрлі лишайник тіркелген, олар ашық жартастарда көптеп кездеседі және кейбір аймақтарда өсімдік жамылғысын құрайды. Өсімдіктер сияқты, 1980 жылы Макдональд аралында жүргізілген зерттеуде түрлердің әртүрлілігі төмендеу болды, тек сегіз лишайник түрі және лишайник емес саңырауқұлақтар тіркелді.

Фауна

Негізгі жергілікті жануарлар – жәндіктер, сондай-ақ мұхит суларында тіршілік ететін көптеген теңіз құстары, етесіп жүретін түлендер мен пингвиндер.

Сүтқоректілер

Хирд аралындағы тұмсықтарды аулау 1855 жылдан 1910 жылға дейін жалғасты, осы кезеңде 67 тұмсық аулау кемесі келгені тіркелді, олардың тоғызы жағалауда сүзіліп кетті. Сол заманнан сақталған қалдықтарға трипоттар, бөшкелер, үйлердің қираған қалдықтары, қабірлер және жазулар жатады. Бұл тұмсықтардың саны жергілікті түрде жойылуына немесе экономикалық тұрғыдан пайдалануға жеткіліксіз деңгейге дейін төмендеуіне себеп болды. 1920 жылдары қазіргі заманғы тұмсық аулаушылар Кейптауннан келді. Содан бері олардың саны көбейіп, қорғауға алынды. Хирд аралында көбейетін тұмсықтардың түрлері: оңтүстік піл тұмсығы, Антарктидалық түлкі тұмсығы және суантарктикалық түлкі тұмсығы. Леопард тұмсықтары қыс айларында демалу үшін жиі келеді, бірақ аралдарда көбеймейді. Мысық тұмсығы, Росс тұмсығы және Уэдделл тұмсықтары кейде кездеседі.

Құстар

Хёрд аралы мен Макдональд аралдары сырттан әкелінген жыртқыш жануарлардан бос және кең Оңтүстік мұхиттың ортасында көптеген құстар үшін маңызды көбею ортасын қамтамасыз етеді. Айналасындағы сулар құстардың маңызды тамақтану аймақтары болып табылады, ал кейбір қоқыс жейтін түрлер аралдардағы өздерінің тұрғындарынан да күнкөріс табады. Аралдар BirdLife International ұйымымен маңызды құс аймағы ретінде танылған, себебі олар көптеген ұя салатын теңіз құстарын қолдайды. Хёрд аралы мен Макдональд аралдарында 19 түр құстың көбейгені тіркелген, бірақ соңғы он жылда Макдональд аралдарындағы жанартаулық белсенділік өсімдік жамылғысы бар және жоқ ұялау аймақтарын азайтқан. Пингвиндер аралдардағы ең көп кездесетін құстар, олардың төрт түрі бар: король, генту, макарон және шығыс рокхоппер пингвиндері. Пингвиндер көбінесе Хёрд аралының жағалауындағы шөптесін және далалы жерлерде қоныстанады, ал бұрын Макдональд аралының жазықтары мен шатқалдарын мекендегені жазылған. Хёрд аралында көбейтін басқа теңіз құстарына үш альбатрос түрі (қаңғырау, қара қабақты және ақ маңдайлы альбатростар), оңтүстік алып петрелдер, мыс петрелдер, төрт түрлі үңгілді петрел (Антарктика және Фулмар приондары, жалпы және Оңтүстік Джорджия сүңгір петрелдері), Уилсонның дауыл петрелдері, кельп шаяндары, суантарктикалық скуалар, Антарктикалық қара батпақшылар және Хёрд шағы кіреді. Дегенмен, Антарктиканың тірі теңіз ресурстарын сақтау жөніндегі конвенцияның (CCAMLR) жұмыс тобы, қағазда талқыланғандай, деректердің әртүрлілігіне байланысты өсу тенденциясын түсіндіруде сақтық танытты. 2000/01 жылдары Кейп Пилларда бұрын белгісіз үлкен Хёрд шағының колониясы табылды, бұл белгілі көбею популяциясын 200 жұптан 1000-нан астам жұпқа дейін көтерді. Хёрд аралының тік топографиясының салдарынан оның көптеген мұздықтары салыстырмалы түрде жұқа (орташа тереңдігі шамамен ғана). Хёрд аралындағы мұздықтардың болуы климаттың өзгеруінің көрсеткіші ретінде мұздықтардың кему жылдамдығын өлшеуге тамаша мүмкіндік береді. Қолда бар деректер 1874 және 1929 жылдар аралығында мұздықтардың салмақ теңгерімінде айқын өзгеріс болмағанын көрсетеді. 1949 және 1954 жылдар аралығында Биг-Беннің оңтүстік-батыс беткейіндегі 5000 футтан жоғары мұздықтарда айтарлықтай өзгерістер байқалды, бұл, мүмкін, жанартаулық белсенділіктің нәтижесінде болды. 1963 жылға қарай барлық мұздықтарда 2000 футтан төмен ірі келу байқалды, ал 5000 футтан жоғары кіші келулер анықталды. 1954 жылы 50 метрден астам биіктікте болған Браун және Стивенсон мұздықтарының жағалаудағы мұзды қабырғалары 1963 жылы мұздықтар 100 метрге дейін құрлыққа қарай жылғанда жоғалып кетті. Хёрд аралы мұздықтарының келуі аралдың шығыс бөлігінде ең айқын байқалады, онда бұрынғы сулы мұздықтардың терминалдары енді ішкі жерде орналасқан. Бұл экспедицияның қорытындысына сәйкес, Хёрд аралындағы мұздық мұзының жоғалу жылдамдығы үдеп бара жатқан сияқты. 2000 және 2003 жылдар аралығында GPS-тің қайталанған жер бетін зерттеулері Браун мұздығының абразия аймағында және жинақталу аймағында мұз жоғалу жылдамдығы 1947 жылдан 2003 жылға дейінгі орташа жылдамдықтан екі еседен астам екенін көрсетті. Мұз жоғалу жылдамдығының артуы Хёрд аралының мұздықтары динамикалық тепе-теңдікке жақындаудың орнына, климаттың өзгеруіне жауап беретінін көрсетеді. Аралдар Австралияның Климатты өзгерту, Энергетика, Қоршаған орта және Су министрлігінің Австралия Антарктика бөлімі басқаратын Австралияның аумағы (Хёрд аралы мен Макдональд аралдары аумағы) болып табылады. Аумақтың басқаруы 1953 жылғы Хёрд аралы мен Макдональд аралдары заңында белгіленген, ол оны Австралия астаналық аумағының Жоғарғы сотының құзырына жатқызып, Австралия астаналық аумағының қылмыстық емес заңдары мен Жервис шығанағы аумағының қылмыстық заңдары аумаққа қолданылады. Аралдар теңіз қорығында орналасқан және негізінен зерттеу мақсатында барылады, сондықтан тұрақты адам тұрағы жоқ. Бұл миссияны орындау үшін 2023 жылдан бастап Әскери-теңіз күштерінің Армидейл класындағы кемелері үлкен кемелермен алмастырылуда. Халықтың жоқтығына қарамастан, аралдарға ISO 3166 1 (ISO 3166 2: HM) стандарты бойынша HM ел коды және, демек, hm интернет домені тағайындалған. Аралдардың уақыт белдеуі UTC+5 болып табылады.